Ondanks recente verbeteringen had de miljardenfinanciering van de EU voor vluchtelingen in Turkije kosteneffectiever kunnen zijn en meer impact kunnen hebben. Dat blijkt uit een verslag van de Europese Rekenkamer (ERK). De Faciliteit voor vluchtelingen in Turkije — ter waarde van 6 miljard euro — heeft weliswaar voorzien in de behoeften van vluchtelingen en hun Turkse gastgemeenschappen, maar de gefinancierde projecten lopen achter op schema. Ook is het onduidelijk of de projecten worden voortgezet nadat de EU-steun is afgelopen.

Door zijn geografische ligging is Turkije een belangrijk land voor de opvang en doorreis van vluchtelingen die op weg zijn naar Europa. De afgelopen tien jaar is het aantal vluchtelingen toegenomen, waardoor de uitdagingen voor sociale cohesie steeds groter zijn geworden. Turkije herbergt momenteel meer dan vier miljoen geregistreerde vluchtelingen, waaronder ruim 3,2 miljoen van Syrische afkomst. Minder dan 5 % hiervan woont in kampen. In 2015 richtte de EU de Faciliteit voor vluchtelingen in Turkije op om 6 miljard euro aan humanitaire en ontwikkelingshulp aan het land te verstrekken en coördineren. De Europese Commissie beheert deze steun in een context van economische neergang in Turkije en verslechterende betrekkingen met de EU. Deze zijn deels te wijten aan de achteruitgang van het land op het gebied van de rechtsstaat en de grondrechten.

“In een moeilijke politieke context heeft de EU-vluchtelingenfaciliteit in Turkije gerichte steun geboden aan vluchtelingen en gastgemeenschappen”, stelt Bettina Jakobsen, het ERK-lid dat de controle leidde. “Maar de faciliteit kan kosteneffectiever zijn en meer impact hebben. Ook is het nog heel onzeker wat er met de projecten in Turkije gebeurt als het EU-geld opraakt.”

Naar aanleiding van eerdere aanbevelingen van de ERK in 2018 heeft de Commissie de werking van de faciliteit verbeterd. Als reactie op de kritiek die toen werd geuit, heeft zij de projecten voor bijstand in contanten aan vluchtelingen aanzienlijk verbeterd. Dit resulteerde in een besparing van ongeveer 65 miljoen euro. Daarnaast heeft de Commissie de administratieve kosten verlaagd, zodat er meer geld naar de eindbegunstigden kon gaan. De Commissie heeft echter niet systematisch beoordeeld of de projectkosten redelijk waren, waardoor de efficiëntie ervan in gevaar kwam.

Over het algemeen heeft de EU-steun gezorgd voor snelle financiering en aanzienlijke investeringen om de druk op de gezondheidszorg, het onderwijs en de gemeentelijke infrastructuur — als gevolg van de grote instroom van vluchtelingen in het land — te verlichten en spanningen op de arbeidsmarkt te voorkomen. Ontwikkelingsprojecten hebben echter grote vertragingen opgelopen, onder andere door strengere bouwvoorschriften, de coronapandemie en de stijgende inflatie. De verwoestende aardbevingen in Turkije in 2023 hadden ook een grote impact op de projecten, al reageerde de Commissie snel.

De geplande projecten, zoals beroepsopleiding en steun voor vluchtelingen die een bedrijf opzetten, werden over het algemeen uitgevoerd. Het toezicht hierop schoot echter tekort omdat het effect ervan niet werd gemeten. Er was bijvoorbeeld geen follow-up van de latere werk- of ondernemersstatus van de vluchtelingen. Ook werden er weliswaar nieuwe scholen voor vluchtelingen gebouwd, maar de auditors konden van het Turkse ministerie niet voldoende gegevens krijgen om de impact hiervan op de begunstigden te beoordelen.

De duurzaamheid van EU-interventies en de medeverantwoordelijkheid van Turkije zijn van het grootste belang. De Europese Commissie werkt daarom aan de overdracht van de projecten aan de Turkse autoriteiten. Zij is er echter alleen in geslaagd de duurzaamheid van infrastructuurprojecten zoals scholen en ziekenhuizen te waarborgen, maar niet van projecten die sociaal-economische steun (d.w.z. banen) bieden. De voortzetting van haar vlaggenschipprojecten op het gebied van onderwijs en gezondheidszorg is ook onzeker zonder steun van de EU. Verder heeft de Commissie geprobeerd het werkklimaat voor internationale ngo’s te verbeteren, maar het gebrek aan politieke wil bij de nationale autoriteiten zal het effect van haar inspanningen afzwakken.

Achtergrond

De EU-steun vanuit de Faciliteit voor vluchtelingen in Turkije is afhankelijk van de naleving door Turkije van de verklaring EU-Turkije van 2016. Zes miljard euro — de helft uit de EU-begroting, de andere helft uit de begroting van de lidstaten — werd verstrekt in twee gelijke delen in 2016-2017 en 2018-2019. In totaal werd meer dan 5 miljard euro uitbetaald. De EU blijft vluchtelingen in Turkije steunen, maar met geld uit andere bronnen. Zo wordt 3 miljard euro extra uit andere EU-instrumenten (bovenop de 6 miljard euro) gebruikt zodat belangrijke acties vanuit de faciliteit kunnen worden voortgezet. De auditors hebben eerder de humanitaire component van de faciliteit gecontroleerd en aangedrongen op een betere kosteneffectiviteit (zie Speciaal verslag nr. 27/2018). De follow-upcontrole was gericht op de ontwikkelingscomponent van de faciliteit.