Transparantie en het volgen van geldstromen zijn cruciaal om de EU-financiën te beschermen en deze zorgvuldig te beheren. Ze maken het mogelijk om geld te volgen van bron tot bestemming, en om openbaar te maken waar dit geld terechtkomt en waarvoor het wordt gebruikt. Bij traditionele EU-uitgavenprogramma’s verloopt het traceren van financiering volgens een beproefd systeem: boeren, projecteigenaren en dienstverleners krijgen hun gemaakte kosten vergoed. Maar bij het coronaherstelfonds van de EU (RRF) werkt het anders. Dit fonds is goed voor 577 miljard euro en is gebaseerd op het model van “financiering die niet gekoppeld is aan kosten”. Hierbij is de uitbetaling van EU-geld aan lidstaten afhankelijk van het bereiken van vooraf vastgestelde mijlpalen en streefdoelen. Juist nu dit model als inspiratie dient voor de volgende EU-meerjarenbegroting van 2 biljoen euro, willen de auditors van de Europese Rekenkamer (ERK) weten: is de RRF transparant en traceerbaar? Hun verslag wordt dit voorjaar gepubliceerd.
Volgens de EU-beginselen moeten haar financiën zorgvuldig worden beheerd en moeten besluiten transparant zijn en dicht bij de burger staan. Publieke controle op de EU-uitgaven vereist dat duidelijk is wie de middelen ontvangt, hoeveel zij ontvangen en waarvoor. Die informatie moet dus niet alleen worden verzameld, maar ook openbaar zijn. Transparantie bij het gebruik van EU-subsidies is ook belangrijk om fraude en misbruik op te sporen en het vertrouwen van burgers in de EU te behouden. Daarvoor zijn drie dingen nodig. Ten eerste moeten geldstromen te volgen zijn, van waar het geld vandaan komt tot waar het uiteindelijk wordt gebruikt. Daarnaast moeten de werkelijke kosten consequent worden bijgehouden. Tot slot moet die informatie openbaar zijn.
De RRF werd in 2021 opgezet als eenmalig tijdelijk programma om EU-landen te helpen herstellen van de coronapandemie en hun economieën veerkrachtiger te maken. Het fonds was bedoeld om tussen februari 2020 en augustus 2026 hervormingen en investeringen te financieren. De RRF verstrekt zowel subsidies als leningen die moeten worden terugbetaald. Eind januari 2026 was er vanuit het fonds in totaal 577 miljard euro uitbetaald.
De RRF werkt volgens een systeem waarbij betalingen niet zijn gekoppeld aan gemaakte kosten: EU-geld wordt pas uitgekeerd als vooraf afgesproken mijlpalen en streefdoelen zijn bereikt. Lidstaten kunnen hun nationale herstel- en veerkrachtplannen met behulp van verschillende uitvoeringsmechanismen uitvoeren. Wel moeten ze controlesystemen opzetten om de financiële belangen van de EU te beschermen, bijvoorbeeld tegen belangenverstrengeling, fraude en corruptie. Die systemen moeten er ook voor zorgen dat geldstromen traceerbaar zijn. Dat gebeurt door gegevens over eindontvangers, contractanten, uiteindelijk begunstigden en financieringsbronnen te verzamelen.
Heldere en transparante verslaglegging, ook over de werkelijke kosten, helpen om betere besluiten te nemen en verantwoording af te leggen. Toch hebben het Europees Parlement, de Europese Ombudsman en de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling al zorgen geuit over de transparantie en verantwoording van het fonds.
De ERK onderzoekt of de maatregelen van de Europese Commissie en de lidstaten voldoende waren om het RRF-geld traceerbaar en transparant te beheren.
Het controleverslag wordt over enkele weken verwacht en zal op de website van de ERK worden gepubliceerd.