EUROPEJSKI TRYBUNAŁ OBRACHUNKOWY

12, rue Alcide De Gasperi

1615 Luksemburg

LUKSEMBURG

Tel. +352 4398-1

E-mail: eca-info@eca.europa.eu

Internet: http://eca.europa.eu

Twitter: @EUAuditorsECA

YouTube: EUAuditorsECA

Więcej informacji o Unii Europejskiej można znaleźć w portalu Europa (http://europa.eu).

Luksemburg: Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2015

Print | ISBN 978-92-872-3148-2 | ISSN 1831-0923 | doi:10.2865/832629 | QJ-AB-15-015-PL-C
PDF | ISBN 978-92-872-3119-2 | ISSN 1977-5768 | doi:10.2865/32579 | QJ-AB-15-015-PL-N
EPUB | ISBN 978-92-872-3136-9 | ISSN 1977-5768 | doi:10.2865/31588 | QJ-AB-15-015-PL-E

© Unia Europejska, 2015

Powielanie materiałów dozwolone pod warunkiem podania źródła.

JAK OTRZYMAĆ PUBLIKACJE UE

Publikacje bezpłatne:

•jeden egzemplarz:
w EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu)

•kilka egzemplarzy (lub mapy, plakaty):
w przedstawicielstwach Unii Europejskiej (http://ec.europa.eu/represent_pl.htm)
w delegaturach Unii Europejskiej w krajach poza UE (http://eeas.europa.eu/delegations/index_pl.htm)
kontaktując się z Europe Direct (http://europa.eu/europedirect/index_pl.htm)
lub dzwoniąc pod numer 00 800 6 7 8 9 10 11 (numer bezpłatny w całej UE) (*)

(*)Informacje są udzielane nieodpłatnie, większość połączeń również jest bezpłatna (niektórzy operatorzy, hotele lub telefony publiczne mogą naliczać opłaty).

Publikacje płatne:

•w EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu)

PL
2015

nr 14

Sprawozdanie specjalne

Czy instrument
inwestycyjny AKP wnosi
wartość dodaną?

(przedstawione na mocy art. 287 ust. 4 akapit drugi TFUE)

Zespół kontrolny

Sprawozdania specjalne Trybunału przedstawiają wyniki kontroli wykonania zadań i kontroli zgodności wybranych obszarów działalności UE lub kwestii związanych z zarządzaniem. Trybunał wybiera i opracowuje zadania kontrolne w taki sposób, aby miały one jak największe oddziaływanie, biorąc pod uwagę kryteria takie jak zagrożenia dla wykonania zadań lub zgodności, poziom dochodów lub wydatków w danym obszarze, nadchodzące zmiany oraz interes polityczny i społeczny.

Niniejsza kontrola wykonania zadań została przeprowadzona przez Izbę kontroli III, której przewodniczy członek Trybunału Karel Pinxten i która zajmuje się obszarami wydatków na działania zewnętrzne. Kontrolą kierował Klaus-Heiner Lehne, członek Trybunału, a w działania kontrolne zaangażowani byli: Michael Weiss, szef gabinetu; Sabine Hiernaux-Fritsch, kierownik działu; Lars Markström, kierownik zespołu, a także kontrolerzy: Polina Czernewa i Athanasios Tsamis.

Od lewej: S. Hiernaux-Fritsch, M. Weiss, K.-H. Lehne, A. Tsamis, L. Markström.

Spis treści

Glosariusz i wykaz skrótów

Streszczenie

Wstęp

Ustanowienie instrumentu inwestycyjnego

Wartość dodana wniesiona przez instrument inwestycyjny

Zakres kontroli i podejście kontrolne

Uwagi

Operacje w ramach instrumentu inwestycyjnego są ogólnie spójne z innymi unijnymi działaniami w dziedzinie współpracy na rzecz rozwoju

Poszukiwanie i wybór projektów

Zasady finansowania

Instrument inwestycyjny zapewnia dostęp do finansowania długoterminowego oraz pożyczek w walucie krajowej i odgrywa rolę katalizatora

Finansowanie długoterminowe

Finansowanie w walucie krajowej

Rola katalizatora

Wnioski i zalecenia

Załącznik I | — | Zatwierdzone operacje, podpisane umowy i wypłaty dokonane w ramach instrumentu inwestycyjnego w państwach AKP w ujęciu rocznym i kumulatywnym
Załącznik II | — | Środki w rozbiciu na instrumenty finansowe
Załącznik III | — | Wykaz projektów zbadanych przez Trybunał

Odpowiedzi EBI

Glosariusz i wykaz skrótów

AKP: grupa państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku

Delegatura UE: Unia Europejska jest reprezentowana przez 139 delegatur i biur UE na całym świecie. Delegatury Unii stanowią część struktury Komisji Europejskiej i działają w interesie całej UE.

EBI: Europejski Bank Inwestycyjny

Zgodnie z art. 309 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zadaniem EBI jest przyczynianie się do rozwoju rynku wewnętrznego. Ponadto na podstawie umowy z Kotonu EBI zarządza instrumentem inwestycyjnym AKP.

EFR: Europejskie Fundusze Rozwoju

EFR są głównym instrumentem służącym do udzielania pomocy unijnej w ramach współpracy na rzecz rozwoju państwom Afryki, Karaibów i Pacyfiku oraz krajom i terytoriom zamorskim. Obecne ramy stosunków Unii Europejskiej z tymi krajami i terytoriami są określone w umowie o partnerstwie podpisanej w Kotonu dnia 23 czerwca 2000 r. na okres 20 lat („umowa z Kotonu”). Skoncentrowano się w niej na ograniczeniu, a ostatecznie wyeliminowaniu ubóstwa.

KTZ: kraje i terytoria zamorskie

MŚP: małe i średnie przedsiębiorstwa

Streszczenie

I

Instrument inwestycyjny AKP został ustanowiony na podstawie umowy z Kotonu i uruchomiony w 2003 r. na okres 20 lat. Celem tego instrumentu jest wspieranie inwestycji przedsiębiorstw prywatnych i podmiotów handlowych sektora państwowego we wszystkich sektorach gospodarki. Instrument inwestycyjny zapewnia finansowanie średnio- i długoterminowe za pomocą różnych instrumentów finansowych i w ten sposób przyczynia się do trwałych korzyści gospodarczych, społecznych i w zakresie środowiska.

II

Instrument inwestycyjny AKP to obciążony ryzykiem fundusz odnawialny, który w założeniu ma być stabilny pod względem finansowym. Kapitał dostępny w ramach tego instrumentu pochodzi z dziewiątego, dziesiątego i jedenastego Europejskiego Funduszu Rozwoju i wynosi ogółem 3 685 mln euro. Wkłady kapitałowe są wnoszone przez państwa członkowskie bezpośrednio do Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI), który zarządza instrumentem.

III

Na potrzeby kontroli Trybunał dokonał oceny, w oparciu o operacje dotyczące umów podpisanych w latach 2011–2014, czy instrument inwestycyjny wniósł wartość dodaną do unijnej współpracy na rzecz rozwoju z państwami Afryki, Karaibów i Pacyfiku (AKP). Trybunał ocenił, czy operacje w ramach instrumentu inwestycyjnego były spójne z innymi formami unijnej pomocy rozwojowej na rzecz państw AKP i na ile skutecznie instrument ten zapewniał dostęp do finansowania długoterminowego oraz do pożyczek w walutach krajowych. Trybunał ocenił również, czy operacje w ramach instrumentu inwestycyjnego przyczyniły się do mobilizacji środków (rola katalizatora).

IV

Trybunał uznał, że instrument inwestycyjny wnosi wartość dodaną do unijnej współpracy w dziedzinie rozwoju z państwami AKP.

V

Operacje w ramach instrumentu inwestycyjnego są ogólnie spójne z unijnymi działaniami w dziedzinie współpracy na rzecz rozwoju z państwami AKP. Projekty realizowano ze środków zestawu finansowania efektywnego. Nie zawsze przestrzegano obowiązku informowania beneficjentów końcowych o finansowaniu ze środków EBI / instrumentu inwestycyjnego AKP, a pomoc techniczna nie zawsze skierowana jest do małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP).

VI

Instrument inwestycyjny zapewnia pożyczki długoterminowe oraz finansowanie w walucie krajowej. Odgrywa też skutecznie rolę katalizatora.

VII

W końcowej części niniejszego sprawozdania Trybunał sformułował dwa zalecenia, które mają na celu zwiększenie wartości dodanej wnoszonej przez ten instrument.

Wstęp

Ustanowienie instrumentu inwestycyjnego

01

Instrument inwestycyjny AKP utworzony na podstawie umowy z Kotonu¹ oraz decyzji o stowarzyszeniu zamorskim² uruchomiono w 2003 r. na okres 20 lat. Jego celem jest wspieranie inwestycji przedsiębiorstw prywatnych i podmiotów handlowych sektora państwowego we wszystkich sektorach gospodarki (usługi, energia, telekomunikacja, transport itp.). Instrument zapewnia finansowanie średnio- i długoterminowe za pomocą różnych instrumentów finansowych i w ten sposób przyczynia się do trwałych korzyści gospodarczych, społecznych i w zakresie środowiska.

02

Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) uzupełnia środki instrumentu inwestycyjnego AKP z zasobów własnych. Wykres 1 przedstawia przegląd głównych komponentów finansowania w ramach instrumentu inwestycyjnego oraz z zasobów własnych EBI na rzecz państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku (AKP) oraz krajów i terytoriów zamorskich (KTZ).

Wykres 1

Przegląd finansowania ze środków instrumentu inwestycyjnego i z zasobów własnych EBI w państwach AKP oraz krajach i terytoriach zamorskich

Źródło: Trybunał Obrachunkowy na podstawie danych otrzymanych od EBI.

03

Państwa członkowskie wpłacają swoje wkłady na rzecz instrumentu inwestycyjnego bezpośrednio do EBI. Środki te są przydzielane w ramach dziewiątego, dziesiątego i jedenastego Europejskiego Funduszu Rozwoju (EFR). Instrumentem inwestycyjnym zarządza EBI, działający w imieniu i na ryzyko UE³ i – podobnie jak w przypadku EFR – poza ramami budżetu ogólnego UE. Instrument inwestycyjny nie jest objęty zakresem corocznej kontroli przeprowadzanej przez Trybunał w celu wydania poświadczenia wiarygodności i nie podlega procedurze udzielenia absolutorium przez Parlament Europejski⁴.

04

Instrument inwestycyjny to fundusz odnawialny, co oznacza, że wpływy i spłacone kwoty są wykorzystywane do finansowania działalności kontynuowanej, aby zapewnić trwałość finansową. W ramach dziewiątego, dziesiątego i jedenastego Europejskiego Funduszu Rozwoju instrument inwestycyjny dysponował budżetem w wysokości 3 685,5 mln euro. Do końca 2014 r. państwa członkowskie wpłaciły 2 057 mln euro. Dalsze szczegóły dotyczące portfela instrumentu inwestycyjnego w krajach AKP przedstawiono w załączniku I.

05

W ramach jedenastego Europejskiego Funduszu Rozwoju na poczet instrumentu inwestycyjnego przydzielono kwotę uzupełniającą w wysokości 500 mln euro do wykorzystania jako finansowanie ukierunkowane. Był to tzw. zestaw finansowania efektywnego (Impact Financing Envelope – IFE) przeznaczony na finansowanie operacji o większym wpływie na rozwój.

06

Instrument inwestycyjny to pozycja pozabilansowa w księgach rachunkowych EBI. Portfel instrumentu wzrósł z 2,8 mld euro na koniec 2010 r. do 4,5 mld euro na koniec 2014 r. Dochody za ten okres przedstawiono w ramce 1.

07

Zgodnie z umową z Kotonu operacje w ramach instrumentu muszą być realizowane na zasadach i warunkach rynkowych i nie mogą powodować zakłóceń na rynkach lokalnych ani przemieszczania prywatnych środków finansowych. Instrument ma również odgrywać rolę katalizatora, wspierając mobilizowanie długoterminowych środków lokalnych i przyciągając prywatnych inwestorów i kredytodawców⁵.

Ramka 1

Portfel i dochody instrumentu inwestycyjnego w latach 2011–2014 (w mln euro)

| 2011 | 2012 | 2013 | 2014
Podpisane umowy (w ujęciu kumulatywnym) | 3 009,1 | 3 364,1 | 3 835,6 | 4 488,2
Dochody za rok ogółem | 78,4 | 45,7 | 10,3 | 31,2

Źródło: EBI.

08

Jeśli chodzi o warunki finansowania, zasadniczą różnicę między finansowaniem z instrumentu inwestycyjnego a finansowaniem za pomocą pożyczek udzielanych przez EBI z zasobów własnych stanowi poziom ryzyka kredytowego. Z zasobów własnych EBI udzielane są tylko pożyczki zabezpieczone solidnymi gwarancjami i innymi środkami zabezpieczającymi, natomiast finansowanie z instrumentu inwestycyjnego może być obarczone większym ryzykiem. Pożyczki z zasobów własnych EBI wykorzystywane są głównie w projektach sektora publicznego.

09

Instrument inwestycyjny oferuje z kolei przede wszystkim linie kredytowe dla pośredników finansowych, a także zapewnia kapitał wysokiego ryzyka poprzez inwestycje kapitałowe oraz finansowanie projektów infrastrukturalnych (zob. załącznik II).

Wartość dodana wniesiona przez instrument inwestycyjny

10

EBI wyszczególnia trzy sposoby, w jakie instrument inwestycyjny może wnieść wartość dodaną⁶:

a)zapewniając beneficjentom w państwach AKP dostęp do długoterminowego finansowania;

b)zapewniając finansowanie w walucie krajowej;

c)zwiększając wiarygodność beneficjentów i mobilizując inne środki finansowe, odgrywając tym samym rolę katalizatora.

1Umowa o partnerstwie AKP–WE (umowa z Kotonu) (Dz.U. L 317 z 15.12.2000, s. 3).

2Decyzja Rady 2001/822/WE z dnia 27 listopada 2001 r. w sprawie stowarzyszenia krajów i terytoriów zamorskich ze Wspólnotą Europejską (Dz.U. L 314 z 30.11.2001, s. 1).

3Art. 51 rozporządzenia Rady (UE) 2015/323 z dnia 2 marca 2015 r. w sprawie rozporządzenia finansowego mającego zastosowanie do 11. Europejskiego Funduszu Rozwoju („rozporządzenie finansowe”) (Dz.U. L 58 z 3.3.2015, s. 17).

4Mimo to Parlament sformułował kilka zaleceń dotyczących instrumentu inwestycyjnego w swojej rezolucji z dnia 29 kwietnia 2015 r. w sprawie absolutorium z wykonania budżetu ósmego, dziewiątego i dziesiątego Europejskiego Funduszu Rozwoju za rok budżetowy 2013, P8_TA-PROV(2015)0120, pkt 53–63.

5Aby uzyskać więcej informacji, zob. art. 3 ust. 1 lit. a) załącznika II do umowy z Kotonu.

6„2014 Annual report on EIB activity in Africa, the Caribbean and Pacific, and the overseas territories” (Sprawozdanie roczne z działalności EBI w regionie Afryki, Karaibów i Pacyfiku oraz na terytoriach zamorskich), s. 17 (http://www.eib.org/infocentre/publications/all/investment-facility-annual-report-2014.htm?lang=en).

Zakres kontroli i podejście kontrolne

11

Trybunał ocenił, czy instrument inwestycyjny wniósł wartość dodaną do unijnej współpracy na rzecz rozwoju z państwami AKP. Kontrola skoncentrowała się na następujących dwóch pytaniach:

a)Czy operacje w ramach instrumentu inwestycyjnego są ogólnie spójne z innymi unijnymi działaniami w dziedzinie współpracy na rzecz rozwoju z państwami AKP?

b)Czy instrument inwestycyjny AKP zapewnia dostęp do finansowania długoterminowego oraz pożyczek w walucie krajowej i odgrywa rolę katalizatora?

12

Trybunał po raz pierwszy przeprowadził kontrolę w tym obszarze. Była ona krótka i dotyczyła konkretnych zagadnień. Odbyła się od stycznia do maja 2015 r. i objęła operacje w ramach instrumentu inwestycyjnego w państwach AKP, dotyczące umów podpisanych w latach 2011–2014. Kontrolą nie objęto operacji finansowanych z zasobów własnych EBI, gdyż nie należą one do zakresu kompetencji Trybunału, ani finansowania dla KTZ, gdyż kwoty tego finansowania były bardzo niskie. W ramach kontroli nie dokonano oceny rezultatów i wyników, stąd Trybunał nie sformułował wniosków na temat skuteczności instrumentu inwestycyjnego AKP.

13

Kontrola Trybunału polegała na przeglądzie analitycznym, wywiadach z pracownikami EBI i Komisji oraz na szczegółowej kontroli próby operacji. Przeprowadzono jedną wizytę kontrolną w Kenii i Ugandzie. Na próbę, która objęła szereg instrumentów finansowych i sektorów, składało się 20 operacji, które zostały sfinansowane z instrumentu inwestycyjnego (zob. załącznik III). Próba stanowiła 35% łącznej liczby umów podpisanych w ramach instrumentu inwestycyjnego z beneficjentami w państwach AKP w latach 2011–2014.

Uwagi

Operacje w ramach instrumentu inwestycyjnego są ogólnie spójne z innymi unijnymi działaniami w dziedzinie współpracy na rzecz rozwoju

14

Trybunał zbadał, czy operacje w ramach instrumentu inwestycyjnego były spójne z innymi unijnymi działaniami w dziedzinie współpracy na rzecz rozwoju, których beneficjentami są państwa AKP. Oznaczało to zbadanie wybranych procedur i mechanizmów finansowania. W opinii Trybunału wszystkie 20 zbadanych operacji było zgodnych z polityką rozwojową UE opisaną ogólnie w umowie z Kotonu.

15

Za sprawą zestawu finansowania efektywnego (IFE) instrument inwestycyjny może zapewniać wsparcie dla projektów obarczonych wyższym ryzykiem, a jednocześnie istnieje szansa, że wywrze on większy wpływ na rozwój. IFE może w ogromnym stopniu przyczynić się do dalszego zwiększenia spójności operacji instrumentu inwestycyjnego z innymi działaniami UE w zakresie współpracy na rzecz rozwoju, ponieważ umożliwia on skoncentrowanie się na projektach mających duży wpływ na rozwój, których ogólnym celem jest ograniczenie ubóstwa. W następstwie decyzji z kwietnia 2014 r. w sprawie instrumentów finansowych, które mają być wykorzystywane w ramach instrumentu inwestycyjnego, do końca 2014 r. zatwierdzono dwa projekty.

Poszukiwanie i wybór projektów

16

EBI koordynuje poszukiwanie i wybór projektów ze swojej siedziby głównej w Luksemburgu. Robi to za pośrednictwem swoich przedstawicieli w państwach AKP, w porozumieniu z delegaturami UE w tych krajach. Wydana ostatnio decyzja o zwiększeniu obecności EBI w państwach AKP oraz o rozmieszczeniu lokalnych biur EBI w siedzibach delegatur UE powinna przyczynić się do jeszcze lepszej koordynacji działań EBI i Komisji.

17

Propozycje dotyczące finansowania są przygotowywane przez EBI i obejmują opis projektu oraz ocenę jego zgodności z odpowiednią strategią pomocową danego państwa członkowskiego UE lub strategią regionalną. Następnie propozycja finansowania jest przedstawiana Komitetowi Instrumentu Inwestycyjnego⁷, a Komisja jest proszona o wydanie opinii na temat zgodności propozycji z unijną polityką rozwojową. Po zaakceptowaniu propozycji przez Komitet Instrumentu Inwestycyjnego przedkłada się ją Radzie Dyrektorów EBI, która podejmuje ostateczną decyzję w sprawie finansowania.

18

Komisja wyraziła pozytywną opinię o wszystkich 20 operacjach objętych kontrolą Trybunału. Wszelkie kwestie podniesione przez Komisję zostały rozwiązane na posiedzeniach Komitetu Instrumentu Inwestycyjnego.

Zasady finansowania

Linie kredytowe

19

Linie kredytowe dla pośredników finansowych to główne narzędzie wykorzystywane w ramach instrumentu inwestycyjnego w celu wspierania potrzeb finansowych małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) w państwach AKP. Korzystanie z pośredników finansowych, którzy udzielają dalszych pożyczek MŚP, potencjalnie pozwala na dotarcie w oszczędny sposób do znacznie większej liczby MŚP niż byłoby to możliwe poprzez bezpośrednie pożyczki z EBI. Współpraca z pośrednikami finansowymi daje instrumentowi inwestycyjnemu dostęp do informacji na temat istotnych zmian gospodarczych w sektorze prywatnym.

20

EBI współpracuje z pośrednikami finansowymi wybieranymi w następstwie wnikliwych analiz due diligence uwzględniających ich dotychczasowe wyniki, strategię na przyszłość oraz fakt, czy koncentrują się oni na udzielaniu pożyczek różnorodnym MŚP. Korzystanie z pośredników finansowych w ramach instrumentu inwestycyjnego przynosi dwojaką korzyść: a) instrument zapewnia pośrednikom finansowym bezpieczne finansowanie długoterminowe, przyczyniając się tym samym do rozwoju lokalnego sektora finansowego, b) instrument stymuluje udzielanie dalszych pożyczek MŚP przez pośredników finansowych.

21

W ramach kontroli właściwego wykorzystania linii kredytowych pod kątem kwalifikowalności EBI ustanowił „procedurę przydzielania środków”, zgodnie z którą przed udostępnieniem linii kredytowej pośrednikowi finansowemu EBI zatwierdza beneficjentów końcowych⁸. W ramach tej procedury pośrednik finansowy jest zobowiązany zamieścić informację o EBI / instrumencie inwestycyjnym w umowie pożyczki zawieranej z każdym beneficjentem końcowym oraz przekazywać EBI sprawozdania na temat wykorzystania linii kredytowej.

22

Procedura przydzielania środków jest użyteczna do sprawdzania kwalifikowalności beneficjentów końcowych. Nie jest stosowana przez większość innych instytucji zajmujących się finansowaniem rozwoju. Trybunał ustalił, że w przypadku objętych próbą projektów w Ugandzie procedura przydzielania środków działała zgodnie z zamysłem, jednak w przypadku projektów w Kenii nie stosowano się do obowiązku zamieszczenia informacji o EBI / instrumencie inwestycyjnym (zob. ramka 2).

Ramka 2

Wykorzystanie finansowania z instrumentu inwestycyjnego przez pośredników finansowych

Żaden z trzech odwiedzonych banków w Kenii nie zamieścił informacji o finansowaniu ze środków instrumentu inwestycyjnego w swoich umowach pożyczki zawieranych z MŚP. W tym zakresie pośrednicy finansowi nie wywiązali się ze spoczywających na nich zobowiązań umownych, a beneficjenci końcowi nie zostali poinformowani, że źródłem finansowania był instrument inwestycyjny.

23

Uzupełnieniem wielu linii kredytowych dla pośredników finansowych są różne rodzaje pomocy technicznej⁹. Trybunał ustalił, że choć dla beneficjentów końcowych również przewidziano korzystanie z pomocy technicznej w formie szkoleń w zakresie zarządzania i pomocy w opracowaniu projektów, w ramach skontrolowanych linii kredytowych pośrednicy finansowi nie informowali MŚP o możliwości uzyskania takiej pomocy.

Inwestycje kapitałowe

24

Umowa z Kotonu przewiduje możliwość zapewnienia kapitału ryzyka w formie udziałów w kapitale własnym, na ogół w formie niekontrolujących udziałów mniejszościowych¹⁰. Udział w kapitale własnym zapewnia MŚP kapitał wzrostu, co sprzyja włączeniu społecznemu pod względem finansowym, tworzeniu nowych miejsc pracy i przedsiębiorczości. W odniesieniu do inwestycji kapitałowych EBI przyjmuje dopuszczalną wartość narażenia na poziomie 20% wyposażenia kapitałowego. Na koniec 2014 r. udziały kapitałowe instrumentu inwestycyjnego wynosiły 13% wyposażenia kapitałowego.

25

Inwestycje kapitałowe w ramach instrumentu inwestycyjnego dokonywane są zarówno bezpośrednio – poprzez pozyskiwanie udziałów w danej spółce – jak i za pośrednictwem funduszu private equity (zob. przykład w ramce 3). Inwestycje kapitałowe wymagają bardziej aktywnego zarządzania ze strony EBI niż pożyczki. EBI jest zazwyczaj reprezentowany w komitetach doradczych funduszy, dzięki czemu może zapewniać spójność z wybranymi strategiami i zgodność z unijną polityką rozwojową. Fundusze private equity realizują również cele społeczne (zob. przykład w ramce 8 – Fundusz mikofinansowania).

Ramka 3

Przykład inwestycji realizowanej za pośrednictwem funduszu private equity

W ramach instrumentu inwestycyjnego wyrażono zgodę na zainwestowanie 10 mln euro w fundusz private equity utworzony w celu dokonywania inwestycji w średnich przedsiębiorstwach w krajach wschodnioafrykańskich. EBI reprezentowany jest w komitecie doradczym tego funduszu. Strategia inwestycyjna polega na przejęciu strategicznych udziałów mniejszościowych w średnich przedsiębiorstwach o dużych perspektywach wzrostu. W zamierzeniu inwestycje takie, o okresie utrzymywania od 4 do 6 lat, mają być zrealizowane nawet w 14 różnych spółkach. Nacisk położono na przedsiębiorstwa działające w sektorze dóbr konsumpcyjnych, w handlu detalicznym, usługach finansowych, telekomunikacji i produkcji.

Pierwsza inwestycja w ramach funduszu polegała na uczestnictwie w wykupie czołowego producenta produktów do higieny osobistej w Tanzanii. Wykup został przeprowadzony przez konsorcjum utworzone wspólnie z dużym międzynarodowym bankiem i innym funduszem private equity.

Bezpośrednie inwestycje w projekty infrastrukturalne

26

Wiele państw AKP ma poważne braki w podstawowej infrastrukturze. Instrument inwestycyjny wspiera projekty infrastrukturalne w dziedzinie dostaw i wytwarzania energii, telekomunikacji, instalacji wodno-kanalizacyjnych, a także transportu, zdrowia i edukacji. Szczególną uwagę poświęca się projektom w zakresie energii odnawialnej i zmiany klimatu. Projekty infrastrukturalne przyczyniają się do trwałego wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy, a także zwiększają integrację regionalną.

27

Wszystkie skontrolowane projekty infrastrukturalne uznano za spójne z innymi unijnymi działaniami w dziedzinie współpracy na rzecz rozwoju (zob. przykład w ramce 4).

Instrument inwestycyjny zapewnia dostęp do finansowania długoterminowego oraz pożyczek w walucie krajowej i odgrywa rolę katalizatora

28

Trybunał zbadał, czy operacje w ramach instrumentu inwestycyjnego wniosły przewidywaną wartość dodaną. Mimo że obecnie sytuacja na rynku jest inna, w pierwszych latach funkcjonowania instrumentu inwestycyjnego EBI był jednym z niewielu działających na rynku podmiotów oferujących długoterminowe finansowanie dla sektora prywatnego w walutach krajowych. Instrument odegrał też rolę katalizatora, gdyż przyciągnął dodatkowe finansowanie.

Ramka 4

Przykład projektu infrastrukturalnego

W ramach instrumentu inwestycyjnego zainwestowano 30 mln euro w elektrociepłownię opalaną gazem ziemnym o mocy 216 MW w Kribi w Kamerunie. Łączny koszt projektu wynosi 253 mln euro. Jest to pierwsza elektrownia tego rodzaju w kraju. Przewiduje się, że dostarczy ona energię ponad 160 tysiącom gospodarstw domowych, lokalnemu przemysłowi i małym firmom. Celem projektu jest zaspokojenie rosnącego krajowego zapotrzebowania na energię elektryczną, a także zapewnienie korzyści dla handlu, tworzenie nowych miejsc pracy i wzrost gospodarczy.

Finansowanie długoterminowe

29

We wszystkich sektorach inwestycje są zazwyczaj bardziej trwałe, jeśli są objęte finansowaniem długoterminowym. Takie finansowanie udostępniane pośrednikom finansowym w formie linii kredytowych daje bankom możliwość zapewnienia dodatkowego bezpiecznego finansowania. Rozwiązanie to jest przydatne bankom udzielającym dalszych pożyczek MŚP potrzebującym środków finansowych. W ramach zbadanej próby średni okres pożyczek udzielonych pośrednikom finansowym wynosił dziewięć lat.

30

EBI nie jest w tym względzie odosobniony, gdyż większość innych instytucji finansujących rozwój także zapewnia finansowanie długoterminowe. W ostatnich latach instrument inwestycyjny zwiększył jednak znacznie kwoty udostępniane w ramach linii kredytowych. Na koniec 2014 r. linie kredytowe stanowiły 28% portfela instrumentu inwestycyjnego, podczas gdy na koniec 2010 r. stanowiły 14%. Ten zwiększony udział odzwierciedla znaczenie linii kredytowych w finansowaniu długoterminowym w ramach instrumentu inwestycyjnego (zob. ramka 5).

Ramka 5

Linie kredytowe w ramach instrumentu inwestycyjnego w latach 2011–2014 (w mln euro)

Kraj/region | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | Razem
Botswana |  |  |  | 20,00 | 20,00
Republika Dominikany | 15,50 |  | 1,00 |  | 16,50
Ghana | 8,00 |  | 20,00 | 20,00 | 48,00
Haiti | 8,00 |  |  |  | 8,00
Kenia | 13,50 | 76,50 |  | 50,00 | 140,00
Malawi |  |  | 15,00 |  | 15,00
Mozambik |  |  |  | 5,00 | 5,00
Nigeria |  | 100,17 | 120,00 | 50,00 | 270,17
Region – Afryka |  |  |  | 80,11 | 80,11
Region – Karaiby | 50,00 |  |  |  | 50,00
Region – Afryka Wschodnia | 4,00 | 60,00 | 114,00 | 152,00 | 330,00
Region – Afryka Południowa |  |  |  | 25,50 | 25,50
Region – Afryka Zachodnia | 10,00 |  |  |  | 10,00
Rwanda | 8,00 |  |  |  | 8,00
Seszele |  | 5,00 |  |  | 5,00
Zambia |  |  |  | 25,00 | 25.00
Ogółem | 177,00 | 241,67 | 270,00 | 427,61 | 1 056,28

Źródło: EBI.

Finansowanie w walucie krajowej

31

W przypadku gdy jest to możliwe i właściwe, zachęca się EBI do udzielania pożyczek w walutach krajowych, aby uniknąć ponoszenia ryzyka walutowego przez beneficjenta końcowego¹¹. Zgodnie z wewnętrzną polityką EBI w zakresie ryzyka kredytowego udzielanie pożyczek w walutach krajowych jest ograniczone do 20% łącznego wyposażenia kapitałowego instrumentu inwestycyjnego. Wartość finansowania w walutach krajowych w latach 2011–2014 była wyższa niż kiedykolwiek wcześniej, zarówno jeśli chodzi o łączną wysokość pożyczek udzielonych w ciągu roku, jak i udział w całym portfelu instrumentu inwestycyjnego. Na koniec 2014 r. kwota pożyczona w walutach krajowych stanowiła 18,1% łącznego wyposażenia kapitałowego instrumentu inwestycyjnego.

32

Udzielanie pożyczek w walutach krajowych to wartościowy środek służący zwiększaniu wpływu instrumentu inwestycyjnego na rozwój. Inicjatywę tę z zadowoleniem przyjęło wielu pośredników finansowych w państwach AKP (zob. przykład w ramce 6).

33

Finansowanie w walucie krajowej zapewniają też inne instytucje zajmujące się finansowaniem rozwoju, a niektórzy pośrednicy finansowi są w stanie sami ponieść ciężar ryzyka walutowego. Niemniej jednak wciąż istnieje duże zapotrzebowanie na pożyczki w walucie krajowej, a EBI odgrywa w tym względzie istotną rolę.

Ramka 6

Mikrofinansowanie na Haiti

Otwarto linię kredytową dla instytucji mikrofinansowej na Haiti, aby umożliwić jej zwiększenie portfela w kontekście odbudowy po trzęsieniu ziemi. Beneficjenci docelowi to indywidualni przedsiębiorcy i bardzo małe firmy na obszarach miejskich, zajmujące się głównie działalnością handlową, rzemiosłem i usługami. Kwotę z instrumentu inwestycyjnego odpowiadającą 3 mln euro wypłacono w walucie krajowej (gourde). Ryzyko walutowe ponosi w pełni instrument inwestycyjny. Inicjatywa ta daje dostęp do finansowania małym lokalnym firmom.

Rola katalizatora

34

Zgodnie z umową z Kotonu instrument inwestycyjny powinien powodować uwalnianie i mobilizowanie długoterminowych środków lokalnych oraz zachęcać prywatnych inwestorów i kredytodawców zagranicznych do udziału w projektach realizowanych w państwach AKP¹².

35

Prostą metodą pozwalającą ustalić efekt mobilizacji środków jest obliczenie wskaźników dźwigni. W tym celu należy podzielić całkowitą kwotę inwestycji w projekty przez łączną kwotę zapewnianą przez instrument inwestycyjny. Na podstawie informacji uzyskanych w drodze wywiadów z pośrednikami finansowymi oraz beneficjentami końcowymi w 20 projektach objętych próbą wskaźniki dźwigni są następujące (zob. ramka 7).

Ramka 7

Wskaźniki dźwigni

Instrument finansowy | Lewarowanie | Uwagi
Projekty infrastruktury i pożyczki bezpośrednie | 4,6 | Łączny koszt projektów podzielony przez kwotę zobowiązania w ramach instrumentu inwestycyjnego
Linie kredytowe | 3,2 | Z instrumentu inwestycyjnego finansuje się do 50% łącznych kosztów projektów
Kapitał własny | 7,1 | Łączna kwota funduszu kapitałowego podzielona przez kwotę zobowiązania w ramach instrumentu inwestycyjnego

Źródło: Trybunał Obrachunkowy.

36

Czasami trudno jest ocenić efekty instrumentu inwestycyjnego w zakresie lewarowania dodatkowych funduszy. Pomiar zależy od tego, czy instrument inwestycyjny „przyłączył się” do istniejącego projektu (inna instytucja zajmująca się finansowaniem rozwoju zaprosiła EBI do uczestnictwa w projekcie), czy „był inicjatorem” (projekt został zainicjowany przez EBI).

37

Efekt katalityczny jest jednak uważany za pojęcie szersze niż samo lewarowanie. Wartość dodana wniesiona przez instrument inwestycyjny polega bowiem również na zwiększeniu wiarygodności dzięki zaangażowaniu EBI. Większa wiarygodność z kolei daje kredytodawcom i darczyńcom większą pewność oraz zachęca ich do uczestnictwa w konkretnych projektach (zob. przykłady w ramce 8).

Ramka 8

Projekty mające silny efekt katalityczny

Farma wiatrowa nad jeziorem Turkana

Instrument inwestycyjny uczestniczy w finansowaniu projektu budowy farmy wiatrowej nad jeziorem Turkana na kwotę 623 mln euro. Jest to jedna z największych prywatnych inwestycji, jakie kiedykolwiek zrealizowano w Kenii, oraz największa farma wiatrowa w Afryce Subsaharyjskiej. Dofinansowanie z instrumentu inwestycyjnego wynosi 150 mln euro. Jest to projekt, w którym instrument inwestycyjny odegrał rolę ważnego katalizatora, ponieważ zaangażowanie EBI było kluczowe, aby zachęcić innych inwestorów do uczestnictwa w projekcie.

Fundusz mikrofinansowania

W ramach instrumentu inwestycyjnego zainwestowano 5 mln euro w fundusz mikrofinansowania przeznaczony dla instytucji mikrofinansowania i małych producentów działających w obszarze sprawiedliwego handlu w całej Afryce. Pozyskany kapitał wyniósł łącznie 22 mln euro. Fundusz został pierwotnie zainicjowany przez trzy organizacje pozarządowe. Bez wsparcia z instrumentu inwestycyjnego projekt ten najprawdopodobniej nie zostałby zrealizowany.

7Komitet Instrumentu Inwestycyjnego utworzono na mocy art. 13 rozporządzenia Rady (WE) nr 617/2007 z dnia 14 maja 2007 r. w sprawie realizacji 10. Europejskiego Funduszu Rozwoju na mocy umowy o partnerstwie AKP–WE (Dz.U. L 152 z 13.6.2007, s. 1). Składa się on z przedstawicieli państw członkowskich oraz przedstawiciela Komisji bez prawa głosu.

8Procedura przydzielania środków nie ma zastosowania do mikrofinansów. W tym przypadku pośrednicy finansowi przekazują EBI jedynie ogólne zestawienie przydzielonych środków.

9Na przykład w zakresie oceny ryzyka, analiz due diligence, szkoleń w zakresie zarządzania, opracowywania projektów.

10Art. 2 załącznika II do umowy z Kotonu.

11Art. 5 lit. c) załącznika II do umowy z Kotonu.

12Art. 3 ust. 1 lit. b) załącznika II do umowy z Kotonu.

Wnioski i zalecenia

38

Na podstawie przeprowadzonych prac kontrolnych Trybunał uznał, że instrument inwestycyjny wnosi wartość dodaną do unijnej współpracy na rzecz rozwoju z państwami AKP. Instrument dobrze wpisuje się w ramy unijnej współpracy na rzecz rozwoju z państwami AKP, zapewnia dostęp do finansowania długoterminowego i pożyczek w walucie krajowej oraz odgrywa rolę katalizatora.

39

Spójność instrumentu z innymi obszarami unijnej współpracy na rzecz rozwoju w państwach AKP jeszcze bardziej wzrosła, gdy EBI zaczął się podejmować realizacji projektów obarczonych wyższym ryzykiem, wykorzystując w tym celu środki w ramach zestawu finansowania efektywnego (zob. pkt 15).

40

W przypadku Kenii Trybunał wykrył, że pośrednicy finansowi nie do końca spełniali wymóg ujawniania informacji o instrumencie inwestycyjnym w umowach pożyczki zawieranych z MŚP (zob. pkt 21–22).

Zalecenie 1
Systematyczne ujawnianie informacji o instrumencie inwestycyjnym w umowach pożyczki

EBI powinien dopilnować, by pośrednicy finansowi zamieszczali w umowach pożyczki odniesienie do instrumentu inwestycyjnego, aby informować beneficjentów końcowych o źródle finansowania.

41

Pomoc techniczna uzupełniająca linie kredytowe nie docierała w wystarczającym stopniu do beneficjentów końcowych (zob. pkt 23).

Zalecenie 2
Proponowanie pomocy technicznej jako uzupełnienia linii kredytowych

Aby zwiększyć wpływ na rozwój na poziomie MŚP, EBI wspólnie z pośrednikami finansowymi powinien zapewnić beneficjentom końcowym możliwość pełnego korzystania z pomocy technicznej.

42

Instrument inwestycyjny odgrywa istotną rolę w zapewnianiu dostępu do finansowania długoterminowego i długoterminowych pożyczek w walucie krajowej i skutecznie odgrywa rolę katalizatora (zob. pkt 28–37).

Niniejsze sprawozdanie zostało przyjęte przez Izbę III, której przewodniczył Karel PINXTEN, członek Trybunału Obrachunkowego, na posiedzeniu w Luksemburgu w dniu 22 września 2015 r.

W imieniu Trybunału Obrachunkowego

Vítor Manuel da SILVA CALDEIRA
Prezes

Załączniki

Załącznik I

Zatwierdzone operacje, podpisane umowy i wypłaty dokonane w ramach instrumentu inwestycyjnego w państwach AKP w ujęciu rocznym i kumulatywnym

(w mln EUR)

| 2003–2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | Ogółem
Zatwierdzone operacje | 3 396,3 | 429,6 | 617,0 | 818,0 | 443,6 | 5 704,6
Podpisane umowy | 2 816,1 | 193,0 | 355,0 | 471,5 | 652,6 | 4 488,2
Wypłaty | 1 401,4 | 305,5 | 315,1 | 277,2 | 290,5 | 2 589,7

Źródło: EBI.

Załącznik II

Środki w rozbiciu na instrumenty finansowe
Kwoty zatwierdzone do realizacji w latach 2011–2014

Źródło: EBI.

Załącznik III

Lista projektów zbadanych przez Trybunał (w mln euro)

lp. | Kraj | Nazwa umowy | Kwota zatwierdzona do realizacji w ramach instrumentu inwestycyjnego | Łączny budżet projektu¹ | Rok podpisania umowy | Sektor/instrument
1 | Kamerun | Elektrownia gazowa w Kribi | 29,5 | 260 | 2012 | INFRA (energia)
2 | Haiti | Pożyczka w walucie krajowej na rzecz ACME (Haiti) | 3,0 | 6 | 2011 | Linia kredytowa
3 | Kenia | Farma wiatrowa nad jeziorem Turkana | 150,0 | 623 | 2014 | INFRA (energia)
4 | Kenia | Family Bank – instrument finansowania przedsiębiorczości prywatnej (PEFF) | 10,0 | 20 | 2013 | Linia kredytowa
5 | Kenia | Finansowanie mieszkalnictwa | 20,0 | 50 | 2012 | Linia kredytowa
6 | Kenia | Family Bank – instrument mikrofinansowania | 10,0 | 20 | 2013 | Linia kredytowa
7 | Kenia | Shelter Afrique | 15,0 | 38 | 2013 | Rozwój obszarów miejskich
8 | Malawi | Linia kredytowa dla Malawi | 15,0 | 30 | 2013 | Linia kredytowa
9 | Mauritius | Mauritius Airport Hotel | 8,0 | 21 | 2012 | Turystyka
10 | Nigeria | Access Bank | 50,0 | 125 | 2012 | Linia kredytowa
11 | Region – Afryka | Fundusz ADENA | 12,0 | 100 | 2011 | Kapitał
12a) | Region – Afryka | EDFI/EFP-Proparco | Część zobowiązań na rzecz EDFI-EFP na kwotę 100 mln euro | 75 | 2013 | Pożyczka
12b) | Kenia | EDFI/EFP-FMO | 45 | Linia kredytowa
13 | Region – Afryka | Catalyst Fund | 8,93 | 125 | 2011 | Kapitał
14 | Region – Afryka | Fundusz konwergencji ICT | 19,25 | 145 | 2012 | Kapitał
15 | Region – AKP | FEFISOL | 5,0 | 22 | 2011 | Kapitał
16 | Region – Afryka | PTA Bank | 80,0 | 160 | 2014 | Linia kredytowa
17 | Tanzania | NMB – instrument finansowania przedsiębiorczości prywatnej (PEFF) | 50,0 | 107 | 2013 | Credit line
18 | Tanzania | NMB – mikrofinansowanie | 20,0 | 88 | 2013 | Linia kredytowa
19 | Uganda | Crane Bank | 28,0 | 56 | 2014 | Linia kredytowa
20 | Uganda | Wschodnioafrykański Bank Rozwoju | 25,0 | 50 | 2012 | Linia kredytowa

1Kwoty zaangażowane w momencie kontroli.

Odpowiedzi EBI

Streszczenie

Europejski Bank Inwestycyjny z zadowoleniem przyjmuje sprawozdanie końcowe Europejskiego Trybunału Obrachunkowego na temat „The ACP Investment Facility – does it provide added value?”. To działanie pozwoliło na dokonanie oceny spójności i celowości reprezentatywnej próbki projektów finansowanych przez instrument inwestycyjny w świetle celów rozwoju określonych przez Unię Europejską zgodnie z umową z Kotonu. Wszystkie wnioski i zalecenia przyjęte przez trzecią izbę są z naszego punktu widzenia możliwe do zaakceptowania.

Uwagi

Zasady finansowania

26

Instrument inwestycyjny finansuje de facto projekty infrastruktury podstawowej sensu stricto (w szczególności prywatne) w sektorach energii, transportu, telekomunikacji i wody. Działania w zakresie edukacji i opieki zdrowotnej są obecnie przeprowadzane w ramach finansowania pośredniego (tzn. za pośrednictwem linii kredytowych lub poprzez nabywanie udziałów w funduszach inwestycyjnych), zwłaszcza dzięki tzw. pakietowi finansowania oddziaływania (ang. „impact financing envelope”) wprowadzonemu w 2014 roku. Chodzi tu o ułatwienie dostępu do opieki zdrowotnej i edukacji przede wszystkim osobom znajdującym się w najtrudniejszej sytuacji, w szczególności poprzez pomoc dla firm prywatnych w poszerzeniu ich oferty. Zamierzamy jednak angażować się w bardziej bezpośredni sposób w finansowanie infrastruktury podstawowej w tych dwóch sektorach, głównie poprzez działania polegające na łączeniu środków (ang. „blending”).

Wnioski i zalecenia

Zalecenie 1

Systematyczne odniesienia do źródła finansowania w umowach kredytowych pomiędzy pośrednikami finansowymi i beneficjentami końcowymi są już przedmiotem postanowienia umownego we wszystkich naszych umowach dotyczących pośrednictwa finansowego. Zobowiązujemy się dołożyć wszelkich starań, aby zapewnić prawidłową implementację tego postanowienia. W wyniku przeprowadzonej kontroli zwróciliśmy się już do naszych partnerów kenijskich¹ o skuteczną realizację tego zobowiązania umownego; w przyszłości będziemy przykładać szczególną uwagę do tego niezwykle istotnego aspektu zapewnienia widoczności działań Unii Europejskiej w ramach umowy z Kotonu.

Zalecenie 2

Chociaż znaczna część pomocy technicznej ma na celu zwiększenie zdolności lokalnych instytucji finansowych (zwłaszcza banków komercyjnych i instytucji mikrofinansowania) z myślą o kompleksowej modernizacji sektora finansowego w krajach AKP, programy pomocy technicznej są skierowane także, w mniejszym stopniu, do beneficjentów końcowych – przedsiębiorców, w ten sposób ułatwiając finansowanie większej części projektów inwestycyjnych MŚP przez banki. Nasze najnowsze działania w ramach pomocy technicznej teraz dotyczą już bezpośrednio również przedsiębiorstw. Warto ponadto podkreślić, że w ramach jedenastej edycji EFR EBI zamierza zacieśnić współpracę z Komisją Europejską, zwłaszcza w kontekście operacji finansowanych na zasadzie „blendingu”, które dotyczą rozwoju sektora prywatnego. Umożliwi to zwiększenie wielkości i poszerzenie zakresu pomocy technicznej dla beneficjentów końcowych środków z instrumentu inwestycyjnego. Obecnie trwają rozmowy w sprawie konkretnych rozwiązań.

1Projekt SHELTER-AFRIQUE COMMUNITY DEVELOPMENT.

QJ-AB-15-015-PL-E    ISSN 1977-5768

Instrument inwestycyjny AKP, zarządzany przez EBI, to obciążony ryzykiem fundusz odnawialny, który ma na celu wspieranie inwestycji realizowanych przez przedsiębiorstwa prywatne i podmioty handlowe sektora państwowego w krajach Afryki, Karaibów i Pacyfiku (AKP). Instrument zapewnia finansowanie średnio- i długoterminowe za pomocą różnych instrumentów finansowych i w ten sposób przyczynia się do trwałych korzyści gospodarczych, społecznych i w zakresie środowiska.
Zdaniem Trybunału instrument inwestycyjny wnosi wartość dodaną, a operacje w jego ramach są ogólnie spójne z unijnymi działaniami w dziedzinie współpracy na rzecz rozwoju z państwami AKP. Niemniej nie zawsze przestrzegano obowiązku informowania beneficjentów końcowych o tym, że finansowania udzielono ze środków EBI / instrumentu inwestycyjnego AKP, a pomoc techniczna nie zawsze skierowana jest do małych i średnich przedsiębiorstw.