ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙO

12, rue Alcide De Gasperi

1615 Luxembourg

LUXEMBOURG

Τηλ+352 4398-1

E-mail: eca-info@eca.europa.eu

Internet: http://eca.europa.eu

Twitter: @EUAuditorsECA

YouTube: EUAuditorsECA

Περισσότερες πληροφορίες για την Ευρωπαϊκή Ένωση παρέχονται από το διαδίκτυο (http://europa.eu).

Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 2016

Print | ISBN 978-92-872-3779-8 | ISSN 1831-0826 | doi:10.2865/019257 | QJ-AB-15-023-EL-C
PDF | ISBN 978-92-872-3770-5 | ISSN 1977-5660 | doi:10.2865/0190 | QJ-AB-15-023-EL-N
EPUB | ISBN 978-92-872-3738-5 | ISSN 1977-5660 | doi:10.2865/842114 | QJ-AB-15-023-EL-E

© Ευρωπαϊκή Ένωση, 2016

Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά της πηγής.

Για οποιαδήποτε χρήση ή αναπαραγωγή του χάρτη στη σελίδα 65, πρέπει να ζητηθεί άδεια απευθείας από τον δικαιούχο των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας.

ΠΩΣ ΘΑ ΠΡΟΜΗΘΕΥΤΕΙΤΕ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΕ

Δωρεάν εκδόσεις:

•ένα αντίτυπο:
από το EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu).

•περισσότερα από ένα αντίτυπα ή αφίσες/χάρτες:
από τις αντιπροσωπείες της Ευρωπαϊκής Ένωσης(http://ec.europa.eu/represent_el.htm),
από τα γραφεία εκπροσώπησης στις εκτός ΕΕ χώρες (http://eeas.europa.eu/delegations/index_el.htm),
επικοινωνώντας με την υπηρεσία Europe Direct (http://europa.eu/europedirect/index_el.htm) ή
καλώντας τον αριθμό 00 800 6 7 8 9 10 11 (δωρεάν τηλεφωνικός αριθμός από όλη την Ένωση) (*).

(*)Οι πληροφορίες παρέχονται δωρεάν, και οι κλήσεις είναι γενικώς δωρεάν (ενδέχεται όμως κάποιες κλήσεις που πραγματοποιούνται μέσω ορισμένων τηλεπικοινωνιακών φορέων ή από τηλεφωνικούς θαλάμους ή ξενοδοχεία να χρεώνονται).

Εκδόσεις επί πληρωμή:

•από το EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu).

EL
2015

αριθ. 23

Ειδική έκθεση

Ποιότητα των υδάτων στη
λεκάνη απορροής του
Δούναβη: έχει επιτευχθεί
πρόοδος στην εφαρμογή
της οδηγίας-πλαισίου για
τα ύδατα, αλλά πρέπει να
γίνουν περισσότερα

(υποβαλλόμενη δυνάμει του άρθρου 287, παράγραφος 4, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ)

Κλιμάκιο ελέγχου

Οι ειδικές εκθέσεις του ΕΕΣ παρουσιάζουν τα αποτελέσματα των ελέγχων επιδόσεων και των ελέγχων συμμόρφωσης που αυτό διενεργεί επί συγκεκριμένων τομέων του προϋπολογισμού της ΕΕ ή επί συγκεκριμένων διαχειριστικών ζητημάτων. Το ΕΕΣ επιλέγει και σχεδιάζει τα εν λόγω ελεγκτικά καθήκοντα κατά τρόπον ώστε αυτά να αποφέρουν τον μέγιστο αντίκτυπο, λαμβανομένων υπόψη των κινδύνων για τις επιδόσεις ή για τη συμμόρφωση, του επιπέδου των σχετικών εσόδων ή δαπανών, των επικείμενων εξελίξεων και του πολιτικού και δημόσιου συμφέροντοςt.

Ο εν προκειμένω έλεγχος επιδόσεων διενεργήθηκε από το Τμήμα Ελέγχου II, του οποίου προεδρεύει o Henri Grethen, Μέλος του ΕΕΣ, και το οποίο ειδικεύεται στους τομείς δαπανών των διαρθρωτικών πολιτικών, των μεταφορών και της ενέργειας. Επικεφαλής του ελέγχου ήταν ο George Pufan, Μέλος του Συνεδρίου, συνεπικουρούμενος από τους Patrick Weldon, Προϊστάμενο του ιδιαίτερου γραφείου του και Mircea Radulescu, σύμβουλο στο ιδιαίτερο γραφείο του, Alain Vansilliette, Προϊστάμενο Μονάδας, Marion Colonerus, επικεφαλής του κλιμακίου ελέγχου, Zuzana Gullova, Daniela Jinaru, Maria del Carmen Jimenez, Attila Horvay-Kovacs, Dana Moraru, Radka Papouskova και Ildiko Preiss, ελεγκτές.

Από αριστερά: A. Vansilliette, M. Radulescu, M. d. C. Jimenez, G. Pufan, Z. Gullova, P. Weldon, A. Horvay-Kovacs.

Περιεχόμενα

Γλωσσάριο

Σύνοψη

Εισαγωγή

Εμβέλεια και τρόπος προσέγγισης του ελέγχου

Παρατηρήσεις

Τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού ως εργαλείο για την επίτευξη καλής ποιότητας των υδάτων έως το 2015

Η οικολογική και χημική κατάσταση των υδατικών συστημάτων βελτιώθηκε ελάχιστα

Η έλλειψη ολοκληρωμένων δεδομένων παρεμπόδισε τον εντοπισμό των πηγών ρύπανσης σε επίπεδο υδατικού συστήματος

Τα μέτρα που προσδιορίστηκαν στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού δεν επαρκούν για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των πηγών ρύπανσης

Σημαντικός αριθμός υδατικών συστημάτων έχουν εξαιρεθεί από τις προθεσμίες του 2015 και του 2021

Παρά τη στενή παρακολούθηση της Επιτροπής, οι βελτιώσεις εξαρτώνται από την προθυμία των κρατών μελών να αναλάβουν δράση

Μέτρα και μηχανισμοί που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη για τη μείωση της ρύπανσης που προκαλείται από τα λύματα

Ρύπανση προερχόμενη από οικισμούς: σημειώνεται πρόοδος ως προς την αποτελεσματική επεξεργασία των λυμάτων, αλλά τα διαθέσιμα μέσα θα μπορούσαν να είχαν χρησιμοποιηθεί αποτελεσματικότερα

Ρύπανση προερχόμενη από τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις: δυσκολίες στον καθορισμό ορίων και αδυναμίες στην επιβολή τους

Μέτρα και μηχανισμοί που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη για να αντιμετωπίσουν τη διάχυτη ρύπανση που προκαλεί ο τομέας της γεωργίας

Τα κράτη μέλη δεν αξιοποιούν όλες τις δυνατότητες που προσφέρει η οδηγία για τη νιτρορύπανση

Τα σχέδια δράσης για τα φυτοφάρμακα περιέχουν αδυναμίες

Ο μηχανισμός της πολλαπλής συμμόρφωσης δημιουργεί αντίκτυπο, ο οποίος όμως δεν αξιοποιείται πλήρως

Δεν αξιοποιούνται στο έπακρο οι δυνατότητες των μέτρων αγροτικής ανάπτυξης να αντιμετωπίζουν ζητήματα που σχετίζονται με την ποιότητα των υδάτων

Η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» εφαρμόζεται μόνο σε περιορισμένο βαθμό στη διάχυτη ρύπανση από τη γεωργία

Συμπεράσματα και συστάσεις

Παράρτημα I | — | Επισκόπηση περιοχής λεκάνης απορροής Δούναβη
Παράρτημα II | — | Ρύπανση συστημάτων επιφανειακών υδάτων
Παράρτημα III | — | Οριακές τιμές εκπομπών που ορίζονται στην οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων
Παράρτημα IV | — | Τέλος ρύπανσης υδάτων: ποσό ανά ρύπο (σε ευρώ/τ)
Παράρτημα V | — | Οριακές τιμές εκπομπών που καθορίζονται στις εθνικές νομικές διατάξεις

Απαντήσεις της Επιτροπής

Γλωσσάριο

Άδεια απόρριψης λυμάτων: Άδεια που χορηγείται σε απορρίπτοντες λύματα, σύμφωνα με τις εθνικές νομικές διατάξεις. Οι άδειες που χορηγούνται σε σταθμούς επεξεργασίας λυμάτων περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τις οριακές τιμές που πρέπει να τηρούνται ως προς μια σειρά παραμέτρων και ρύπων.

Άμεσες ενισχύσεις: Ενισχύσεις που καταβάλλονται απευθείας στους γεωργούς στο πλαίσιο ενός καθεστώτος εισοδηματικής στήριξης. Ενδεικτικά αναφέρονται το καθεστώς ενιαίας ενίσχυσης και το καθεστώς ενιαίας στρεμματικής ενίσχυσης.

Αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει»: Αρχή που διατυπώθηκε στη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (άρθρο 191, παράγραφος 2). Όσον αφορά τα λύματα, παραδείγματος χάριν, η αρχή αυτή συνεπάγεται ότι όσοι απορρίπτουν λύματα πρέπει να πληρώνουν για την προκαλούμενη ρύπανση (ήτοι: τα νοικοκυριά πληρώνουν για την υπηρεσία επεξεργασίας μέσω του τιμολογίου λυμάτων, οι σταθμοί επεξεργασίας λυμάτων καταβάλλουν τέλη ρύπανσης κ.λπ.).

Αυστηρότερη επεξεργασία / τριτοβάθμια επεξεργασία λυμάτων: Όπως απαιτείται από την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, πρόκειται για το βιολογικό/χημικό στάδιο που εφαρμόζεται, εφόσον κρίνεται αναγκαίο, για τη μείωση των επιπέδων συγκέντρωσης των θρεπτικών ουσιών (αζώτου και φωσφόρου) που περιέχονται στα επεξεργασμένα λύματα πριν από την απόρριψή τους σε ύδατα υποδοχής που απειλούνται με ευτροφισμό.

Αυτοέλεγχοι: Στην παρούσα έκθεση, i) οι έλεγχοι που διενεργούνται τακτικά από τον φορέα εκμετάλλευσης στο πλαίσιο της καθημερινής λειτουργίας ενός σταθμού επεξεργασίας αστικών λυμάτων, με σκοπό την παρακολούθηση της ποιότητας των απορριπτόμενων λυμάτων και του περιεχομένου της ιλύος και ii) οι έλεγχοι που διενεργούνται από βιομηχανικές εγκαταστάσεις για την παρακολούθηση της ποιότητας των λυμάτων που απορρίπτονται σε δημόσιο δίκτυο αποχέτευσης.

Βιοχημικώς απαιτούμενο οξυγόνο (BOD₅): Πρόκειται για την ποσότητα οξυγόνου που καταναλώνουν οι μικροοργανισμοί για να απομακρύνουν τις βιοαποδομήσιμες οργανικές και ανόργανες ουσίες που περιέχονται στο νερό. Το BOD₅ χρησιμοποιείται συνήθως για τη μέτρηση της κατανάλωσης οξυγόνου σε mg O₂/l μετά από πέντε ημέρες. Όσο υψηλότερη είναι η τιμή του BOD₅, τόσο μεγαλύτερη είναι η κατανάλωση οξυγόνου από τους μικροοργανισμούς και τόσο σημαντικότερη η ρύπανση.

Γεωργική γη: Η χερσαία έκταση μιας χώρας συνίσταται σε γεωργική γη, δασική γη και άλλου είδους γη. Η γεωργική γη διακρίνεται σε αρόσιμη γη, γη που χρησιμοποιείται για μόνιμες καλλιέργειες, μόνιμες χορτολιβαδικές εκτάσεις και μόνιμους βοσκοτόπους και άλλες περιοχές περιλαμβανομένων των οικογενειακών κήπων.

Δευτεροβάθμια επεξεργασία λυμάτων: Βιολογικό στάδιο κατά το οποίο τα λύματα υποβάλλονται σε επεξεργασία με σκοπό την απομάκρυνση των βιοαποδομήσιμων οργανικών ρύπων.

Διάχυτες πηγές ρύπανσης: Η ρύπανση που προκαλείται από διάφορες δραστηριότητες για τις οποίες δεν προβλέπεται συγκεκριμένο σημείο απόρριψης (βλέπε σημειακές πηγές ρύπανσης). Παραδείγματος χάριν, η γεωργία είναι βασική πηγή διάχυτης ρύπανσης.

Δίκτυο αποχέτευσης: Υλική υποδομή, περιλαμβανομένων των σωληνώσεων, των αντλιών, των εσχάρων, των διαύλων κ.λπ., που χρησιμοποιείται για τη μεταφορά των λυμάτων από την πηγή τους στο σημείο τελικής επεξεργασίας ή απόρριψης.

Εκ των προτέρων αιρεσιμότητες: Στο πλαίσιο της προετοιμασίας προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης και των επιχειρησιακών προγραμμάτων που θα λάβουν συγχρηματοδότηση από τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία κατά την περίοδο προγραμματισμού 2014 2020, τα κράτη μέλη πρέπει να εξετάζουν εάν πληρούνται τυχόν καθορισμένες εκ των προτέρων αιρεσιμότητες. Σε περίπτωση μη πλήρωσης αυτών, πρέπει να καταρτίζονται σχέδια δράσης που να διασφαλίζουν την εκπλήρωσή τους έως τις 31 Δεκεμβρίου 2016.

Εκροές: Στο πλαίσιο της παρούσας έκθεσης ως εκροές νοούνται τα επεξεργασμένα λύματα που απορρίπτονται σε υδατικά συστήματα.

Επιχειρησιακό πρόγραμμα: Σε ένα επιχειρησιακό πρόγραμμα ορίζονται οι προτεραιότητες και οι συγκεκριμένοι στόχοι ενός κράτους μέλους, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο η χρηματοδότηση (συγχρηματοδότηση ΕΕ και εθνική συγχρηματοδότηση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα) θα χρησιμοποιείται κατά τη διάρκεια μιας δεδομένης περιόδου (κατά κανόνα επτά ετών) για τη χρηματοδότηση έργων. Τα έργα αυτά πρέπει να συνεισφέρουν στην επίτευξη ορισμένων στόχων, οι οποίοι προσδιορίζονται στο επίπεδο του άξονα προτεραιότητας του επιχειρησιακού προγράμματος. Τέτοια προγράμματα μπορούν να συγχρηματοδοτηθούν από καθένα από τα ταμεία του τομέα συνοχής (δηλαδή το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ταμείο Συνοχής και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο). Τα επιχειρησιακά προγράμματα καταρτίζονται από τα κράτη μέλη και πρέπει να εγκριθούν από την Επιτροπή προτού πραγματοποιηθεί οποιαδήποτε πληρωμή από τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Κατά τη διάρκεια του καλυπτόμενου χρονικού διαστήματος, τα εν λόγω προγράμματα μπορούν να τροποποιηθούν μόνον κατόπιν συμφωνίας αμφότερων των μερών.

Ευαίσθητη περιοχή: Ένα υδατικό σύστημα χαρακτηρίζεται από τα κράτη μέλη ως ευαίσθητη περιοχή, εάν εμπίπτει σε μία από τις εξής ομάδες: i) υδατικό σύστημα ή τμήμα υδατικού συστήματος που απειλείται με ευτροφισμό, ii) υδατικό σύστημα που προορίζεται για άντληση πόσιμου ύδατος, το οποίο ενδεχομένως να έχει υπερβολικά μεγάλη περιεκτικότητα σε νιτρικά ιόντα και iii) περιοχές στις οποίες απαιτείται η εφαρμογή αυστηρότερης επεξεργασίας προκειμένου να πληρούνται οι απαιτήσεις των οδηγιών του Συμβουλίου. Ο ορθός προσδιορισμός των ευαίσθητων περιοχών είναι ιδιαίτερα σημαντικός, καθώς υπαγορεύει το είδος της επεξεργασίας λυμάτων που πρέπει να εφαρμοστεί για τη μείωση των παραγόντων που προκαλούν τον ευτροφισμό.

Ευπρόσβλητη ζώνη: Περιοχές ξηράς των οποίων τα ύδατα καταλήγουν σε ύδατα που υφίστανται ρύπανση και σε ύδατα που ενδέχεται να την υποστούν άμεσα ή έμμεσα από νιτρικά ιόντα γεωργικής προέλευσης. Οι περιοχές αυτές συμβάλλουν στη ρύπανση. Τα κράτη μέλη οφείλουν να καταρτίζουν προγράμματα δράσης για τις εν λόγω ζώνες.

Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης: Σκοπός του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης είναι η ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την άρση των κύριων περιφερειακών ανισορροπιών μέσω της παροχής οικονομικής στήριξης για τη δημιουργία υποδομών και παραγωγικών επενδύσεων για τη δημιουργία θέσεων εργασίας, ιδίως για τις επιχειρήσεις.

Ευτροφισμός: Ο εμπλουτισμός των υδάτων με θρεπτικές ουσίες, ιδίως ενώσεις αζώτου και φωσφόρου, που προκαλεί την ταχύτερη ανάπτυξη φυκών, με συνακόλουθη μείωση των επιπέδων του οξυγόνου στο νερό και την εξαφάνιση αυτόχθονων υδρόβιων φυτών, ψαριών και λοιπών οργανισμών της υδρόβιας πανίδας.

Ισοδύναμος πληθυσμός (ι.π.): Ποσοτική έκφραση του ρυπαντικού φορτίου των λυμάτων ως ο «ισοδύναμος» αριθμός ανθρώπων, οι οποίοι θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ρύπανση του αυτού μεγέθους. Μία μονάδα ι.π. αντιστοιχεί στο ρυπαντικό φορτίο των λυμάτων που προέρχονται από έναν κάτοικο και αντιστοιχεί στο οργανικό βιοαποικοδομήσιμο φορτίο που έχει βιοχημικώς απαιτούμενο οξυγόνο πέντε ημερών ίσο προς 60 g ανά ημέρα.

Κανονιστικές απαιτήσεις διαχείρισης (ΚΑΔ): Νομοθετικά πρότυπα της ΕΕ στον τομέα του περιβάλλοντος, της ασφάλειας των τροφίμων, της υγείας των ζώων και των φυτών, καθώς και της καλής διαβίωσης των ζώων.

Λεκάνη απορροής ποταμού: Η χερσαία έκταση από την οποία το σύνολο των επιφανειακών απορροών παροχετεύεται, μέσω μιας αλληλουχίας ρευμάτων, ποταμών και, ενδεχομένως, λιμνών, στη θάλασσα, σε ενιαίο στόμιο ποταμού, εκβολές ή δέλτα.

Λύματα: Ύδατα των οποίων η ποιότητα έχει υποβαθμιστεί. Συνήθως διοχετεύονται σε δίκτυο αποχέτευσης και υποβάλλονται σε επεξεργασία από σταθμό επεξεργασίας λυμάτων. Τα επεξεργασμένα λύματα απορρίπτονται σε ύδατα υποδοχής μέσω αποχετευτικού συστήματος. Στις περιπτώσεις λυμάτων που παράγονται σε περιοχές οι οποίες δεν έχουν πρόσβαση σε δημόσιο δίκτυο αποχέτευσης, προβλέπονται μεμονωμένα συστήματα, όπως σηπτικές δεξαμενές.

Οικισμός: Περιοχή στην οποία ο πληθυσμός και/ή οι οικονομικές δραστηριότητες είναι επαρκώς συγκεντρωμένοι ώστε τα αστικά λύματα να μπορούν να συλλέγονται και να διοχετεύονται σε σταθμό επεξεργασίας αστικών λυμάτων ή σε τελικό σημείο απόρριψης.

Οικολογική κατάσταση / οικολογικό δυναμικό των επιφανειακών υδάτων: Ποιοτική έκφραση της διάρθρωσης και της λειτουργίας υδάτινων οικοσυστημάτων. Η κατάσταση αξιολογείται βάσει των ακόλουθων ποιοτικών στοιχείων: βιολογικά στοιχεία (χλωρίδα και πανίδα), υδρομορφολογικά στοιχεία, χημικά και φυσικοχημικά στοιχεία, συγκεκριμένοι ρύποι και μερικά γενικά στοιχεία (αλατότητα, συνθήκες θρεπτικών ουσιών κ.λπ.) Για τα υδατικά συστήματα των οποίων τα φυσικά χαρακτηριστικά έχουν μεταβληθεί σημαντικά προκειμένου να εξυπηρετούν διάφορες χρήσεις όπως η ναυσιπλοΐα, η αντιπλημμυρική προστασία, η υδροηλεκτρική ενέργεια και η γεωργία, αξιολογείται περισσότερο το δυναμικό παρά η κατάσταση. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι, σε πολλές περιπτώσεις, δεν είναι ούτε βιώσιμο ούτε επιθυμητό από οικονομική άποψη να εγκαταλειφθούν οι χρήσεις αυτές και να επανέλθουν τα συστήματα στην πρότερη κατάστασή τους.

Οριακές τιμές εκπομπών: Η συγκέντρωση και/ή η στάθμη μιας εκπομπής, της οποίας δεν επιτρέπεται η υπέρβαση κατά τη διάρκεια μιας ή περισσοτέρων συγκεκριμένων χρονικών περιόδων. Ως εκπομπή νοείται η άμεση ή έμμεση έκλυση ουσιών από εγκατάσταση στα ύδατα.

Περίοδος προγραμματισμού: Το πολυετές πλαίσιο εντός του οποίου προγραμματίζονται και εκτελούνται οι δαπάνες των διαρθρωτικών ταμείων και του Ταμείου Συνοχής.

Πολλαπλή συμμόρφωση: Μηχανισμός στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής της ΕΕ που συνδέει τις άμεσες ενισχύσεις προς γεωργούς και μια σειρά ενισχύσεων στο πλαίσιο της αγροτικής ανάπτυξης με τη συμμόρφωση με σύνολο κανόνων που σχετίζονται με το περιβάλλον, την ασφάλεια των τροφίμων, την υγεία των ζώων και των φυτών και την καλή διαβίωση των ζώων, καθώς και με τη διατήρηση της γεωργικής γης σε καλή γεωργική και περιβαλλοντική κατάσταση (ΚΓΠΚ). Οι κανόνες της πολλαπλής συμμόρφωσης που ίσχυαν την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 συνδέονται με 18 κανονιστικές απαιτήσεις διαχείρισης (ΚΑΔ) και 15 πρότυπα καλής γεωργικής και περιβαλλοντικής κατάστασης (ΚΓΠΚ). Η μη συμμόρφωση με τα εν λόγω πρότυπα και απαιτήσεις μπορεί να οδηγήσει σε μείωση των ενισχύσεων που καταβάλλονται στον γεωργό στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής.

Πρόγραμμα μέτρων: Τμήμα του σχεδίου διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού στο οποίο ορίζονται τα μέτρα που είναι απαραίτητα προκειμένου τα υδατικά συστήματα να αποκτήσουν καλή οικολογική και χημική κατάσταση, λαμβανομένων υπόψη των χαρακτηριστικών της περιοχής της λεκάνης απορροής.

Πρότυπα καλής γεωργικής και περιβαλλοντικής κατάστασης: Η υποχρέωση διατήρησης της γης σε καλή γεωργική και περιβαλλοντική κατάσταση αναφέρεται σε μια σειρά προτύπων που σχετίζονται με την προστασία του εδάφους, τη διατήρηση των οργανικών υλών και της δομής του εδάφους, την αποφυγή της υποβάθμισης οικοτόπων και τη διαχείριση των υδάτων.

Σημειακές πηγές ρύπανσης: Ρύπανση που προκαλείται από διάφορες δραστηριότητες για τις οποίες προβλέπεται συγκεκριμένο σημείο απόρριψης (όπως η απόρριψη από σταθμό επεξεργασίας αστικών ή βιομηχανικών λυμάτων).

Σταθμός επεξεργασίας αστικών λυμάτων: Υποδομή η οποία παρέχει μια σειρά διεργασιών επεξεργασίας με σκοπό τη μείωση σε αποδεκτό επίπεδο του βαθμού ρύπανσης των αστικών λυμάτων που αυτός δέχεται πριν από την απόρριψή τους στα ύδατα υποδοχής.

Συνολικά αιωρούμενα στερεά σωματίδια (Total Suspended Solids, TSS): Ποσότητα ανόργανων και οργανικών σωματιδίων τα οποία αιωρούνται στο νερό και μπορούν να συγκρατηθούν από πορώδες φίλτρο.

Ταμείο Συνοχής: Σκοπός του Ταμείου Συνοχής είναι η ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης μέσω της χρηματοδότησης έργων στους τομείς του περιβάλλοντος και των μεταφορών σε κράτη μέλη με κατά κεφαλήν ακαθάριστο εθνικό προϊόν χαμηλότερο του 90 % του μέσου ακαθάριστου εθνικού προϊόντος της ΕΕ.

Υδατικό σύστημα: Ένα σύστημα επιφανειακών υδάτων είναι ένα διακεκριμένο και σημαντικό στοιχείο επιφανειακών υδάτων, όπως π.χ. μια λίμνη, ένας ταμιευτήρας, ένα ρεύμα, ένας ποταμός ή μια διώρυγα, ένα τμήμα ρεύματος, ποταμού ή διώρυγας, μεταβατικά ύδατα ή ένα τμήμα παράκτιων υδάτων. Ως σύστημα υπόγειων υδάτων νοείται ένας συγκεκριμένος όγκος υπόγειων υδάτων εντός ενός ή περισσότερων υδροφόρων οριζόντων.

Φυτοπροστατευτικά προϊόντα: Προϊόντα που χρησιμοποιούνται για την προστασία φυτών ή καλλιεργειών από τις ζημίες που προκαλούν ζιζάνια, ασθένειες ή έντομα.

Χημική κατάσταση επιφανειακών υδάτων: Ποιοτική έκφραση των υδάτων που αντικατοπτρίζει τη συγκέντρωση ρύπων, η οποία δεν πρέπει να υπερβαίνει τα περιβαλλοντικά πρότυπα ποιότητας που καθορίζονται στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα (παράρτημα X). Η οδηγία αναγνωρίζει επί του παρόντος 45 ρύπους (όπως ο μόλυβδος, το νικέλιο, το κάδμιο, ο υδράργυρος, το βενζόλιο).

Χημικώς απαιτούμενο οξυγόνο (COD): Πρόκειται για την ποσότητα οξυγόνου που καταναλώνεται για την οξείδωση, με χημικά μέσα, των οργανικών και ανόργανων ουσιών που βρίσκονται στο νερό. Ως εκ τούτου, το COD περιλαμβάνει τόσο τις βιοαποδομήσιμες ουσίες που χαρακτηρίζονται από το BOD₅ όσο και μη βιοαποδομήσιμες οξειδωτικές ουσίες.

Σύνοψη

I

Τα ύδατα της Ευρώπης πλήττονται από οργανική ρύπανση και νιτρορύπανση, καθώς και από ρύπανση που προκαλείται από χημικές ουσίες. Η ρύπανση των υδάτων προέρχεται από διάφορες πηγές όπως τα νοικοκυριά, οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις και η γεωργία. Με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα του 2000 εναρμονίστηκε η μέχρι πρότινος ισχύουσα νομοθεσία της ΕΕ στον τομέα της πολιτικής των υδάτων. Η οδηγία παρουσιάζει το σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού ως βασικό εργαλείο εφαρμογής. Τα πρώτα σχέδια έπρεπε να παραδοθούν το 2009, ενώ οι επικαιροποιήσεις τους να υποβληθούν μέχρι τον Δεκέμβριο του 2015.

II

Τα σχέδια αυτά πρέπει να παρέχουν πληροφορίες σχετικά με την ποιότητα των υδάτων διάφορων υδατικών συστημάτων, τους λόγους για τους οποίους δεν έχει επιτευχθεί η καλή οικολογική και χημική κατάσταση, καθώς και τυχόν απαραίτητα μέτρα αντιμετώπισης. Τα μέτρα αυτά κατηγοριοποιούνται ως «βασικά μέτρα», «άλλα βασικά μέτρα» ή «συμπληρωματικά μέτρα».

III

Η ΕΕ παρέχει σημαντική χρηματοδότηση για την επίτευξη των στόχων της πολιτικής υδάτων, και συγκεκριμένα για επενδύσεις στον τομέα των λυμάτων (6,35 δισεκατομμύρια ευρώ από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης / Ταμείο Συνοχής στο πλαίσιο της περιόδου προγραμματισμού 2007-2013 για εννέα κράτη μέλη¹ στη λεκάνη απορροής του Δούναβη) και για αποζημίωση των γεωργών που αναλαμβάνουν δεσμεύσεις στον γεωργοπεριβαλλοντικό τομέα (6,39 δισεκατομμύρια ευρώ από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης στο πλαίσιο της περιόδου προγραμματισμού 2007-2013 για τα ίδια εννέα κράτη μέλη).

IV

Ο έλεγχος του Συνεδρίου επικεντρώθηκε σε τέσσερα κράτη μέλη από τα οποία διέρχεται η λεκάνη απορροής του Δούναβη (Τσεχική Δημοκρατία, Ουγγαρία, Ρουμανία και Σλοβακία). Το Συνέδριο επιχείρησε να απαντήσει στο εξής ερώτημα: συνέβαλε η εκ μέρους των κρατών μελών εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα στη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων;

V

Το Συνέδριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η εφαρμογή των μέτρων έχει συμβάλει ελάχιστα στη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων. Τα κράτη μέλη εξαίρεσαν σημαντικό αριθμό υδατικών συστημάτων από τις προθεσμίες που είχαν τεθεί για το 2015 και το 2021 όσον αφορά την επίτευξη καλής κατάστασης. Εντούτοις, ενδέχεται να έχει σημειωθεί πρόοδος σε επιμέρους στοιχεία που εξετάστηκαν σχετικά με την ποιότητα των υδάτων η οποία όμως αποκρύπτεται εξαιτίας της μεθοδολογίας αξιολόγησης. Το Συνέδριο συνιστά, αφενός, στην Επιτροπή να παράσχει καθοδήγηση για την υιοθέτηση μιας διαφοροποιημένης διαδικασίας υποβολής εκθέσεων σχετικά με την πρόοδο και, αφετέρου, στα κράτη μέλη να συνοδεύουν τη χορήγηση εξαιρέσεων με σαφή και βάσιμη αιτιολόγηση.

VI

Λόγω των αδυναμιών στα συστήματα παρακολούθησης τα δεδομένα όσον αφορά τόσο το είδος όσο και τις πηγές της ρύπανσης που ευθύνονται για την υποβάθμιση ενός υδατικού συστήματος ήταν ελλιπή. Από την άποψη αυτή, τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 παρείχαν περιορισμένη προστιθέμενη αξία, δεδομένου ότι τα κράτη μέλη δεν επέδειξαν αρκετό ζήλο σε ό,τι αφορά τον προσδιορισμό μέτρων για την καταπολέμηση της ρύπανσης. Τα μέτρα εστίαζαν στην εφαρμογή υφιστάμενων οδηγιών της ΕΕ (μέρος των «βασικών μέτρων»). Επομένως, είτε παρουσιάζονται καθυστερήσεις (στην περίπτωση της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων) είτε οι δυνατότητες που προσφέρονται από τις οδηγίες δεν αξιοποιούνται πλήρως (στην περίπτωση της οδηγίας για τη νιτρορύπανση υπάρχει περιθώριο περαιτέρω βελτίωσης των απαιτήσεων που αποσκοπούν στη μείωση των εκπομπών αζώτου).

VII

Τα «άλλα βασικά» και τα «συμπληρωματικά μέτρα» δεν καλύπτουν επαρκώς όλα τα ζητήματα ρύπανσης. Υπάρχει έλλειψη στοχευμένων μέτρων για τα υδατικά συστήματα που χαρακτηρίζονται από μη ικανοποιητική ποιότητα υδάτων. Στον τομέα των λυμάτων, συγκεκριμένα, δεν γίνεται αναφορά σε σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων ή βιομηχανικές εγκαταστάσεις που έχουν ανάγκη από συγκεκριμένα όρια εκπομπών. Στον τομέα της γεωργίας τα κράτη μέλη έχουν περιθώρια να ενισχύσουν περαιτέρω ορισμένα πρότυπα πολλαπλής συμμόρφωσης. Πέραν τούτου, δεν έχει ακόμη εξετασθεί το ενδεχόμενο ελάττωσης της διασποράς φωσφόρου στη γη. Επιπλέον, τα γεωργικά μέτρα εφαρμόζονται κυρίως σε εθελούσια βάση και δεν έχουν όλα ως άμεσο αποτέλεσμα τη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων.

VIII

Το Συνέδριο συνιστά στα κράτη μέλη να βελτιώσουν τα οικεία συστήματα παρακολούθησης, καθώς και τη διάγνωση των ζητημάτων ρύπανσης των υδάτων. Με τον τρόπο αυτό θα βελτιωθεί η στόχευση των μέτρων σε υδατικά συστήματα με ύδατα μη ικανοποιητικής ποιότητας και θα καταστεί δυνατή η συνεκτίμηση ζητημάτων ρύπανσης που δεν έχουν αντιμετωπιστεί δεόντως μέχρι σήμερα. Η καλύτερη στόχευση θα οδηγήσει επίσης σε αποτελεσματικότερα μέτρα και σε μείωση του κόστους υλοποίησης.

IX

Οι μηχανισμοί επιβολής που εφαρμόζονται είναι εν μέρει μόνον αποτελεσματικοί, πράγμα το οποίο οφείλεται είτε στο χαμηλό επίπεδο κάλυψης είτε σε κυρώσεις που έχουν περιορισμένο αποτρεπτικό χαρακτήρα. Το Συνέδριο συνιστά στην Επιτροπή να προσδιορίσει τον βέλτιστο τρόπο καθορισμού δεσμευτικών κριτηρίων για τις επιθεωρήσεις που διενεργούν τα κράτη μέλη σε σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων και βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Επιπλέον, συνιστά στην Επιτροπή και τα κράτη μέλη να συνεργαστούν για να αξιολογήσουν την αποτελεσματικότητα των μηχανισμών επιβολής που έχουν θεσπιστεί στον τομέα της γεωργίας.

X

Η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» εφαρμόζεται μόνον εν μέρει όσον αφορά τη διάχυτη ρύπανση που προκαλεί η γεωργία. Οι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων και οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις καταβάλλουν τέλος ρύπανσης υδάτων επί των εκπομπών τους, αλλά αυτό ισχύει μόνο για περιορισμένο αριθμό ρύπων. Τα ποσά χρέωσης (ανά απόρριψη μετρούμενη σε mg/l) διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών, ενώ σε κανένα από τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού δεν γίνεται αναφορά για αξιολόγηση του αποτρεπτικού χαρακτήρα τους. Το Συνέδριο συνιστά στην Επιτροπή να παράσχει καθοδήγηση σχετικά με διάφορες πιθανές μεθόδους ανάκτησης του κόστους που οφείλεται σε περιβαλλοντική ζημία στον τομέα της διάχυτης ρύπανσης. Συνιστά επίσης στα κράτη μέλη να αξιολογήσουν τις δυνατότητες διάφορων οικονομικών μέσων (τέλη και φόροι) να αποτρέπουν την εκπομπή ρύπων.

1Βουλγαρία, Τσεχική Δημοκρατία, Γερμανία, Κροατία, Ουγγαρία, Αυστρία, Ρουμανία, Σλοβενία και Σλοβακία.

Εισαγωγή

Οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα και σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού

01

Κύριος σκοπός της πολιτικής της ΕΕ για τα ύδατα είναι να διασφαλιστεί ότι υπάρχουν επαρκείς ποσότητες υδάτων καλής ποιότητας για την κάλυψη τόσο των ανθρωπίνων αναγκών όσο και εκείνων του περιβάλλοντος σε όλη την ΕΕ.

02

Το 2000, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο εξέδωσαν την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα² της οποίας κύριος στόχος είναι η επίτευξη υδάτων καλής ποιότητας³ έως το 2015. Η οδηγία επιτρέπει την παράταση των προθεσμιών (έως το 2021 και το 2027), καθώς και τη θέσπιση επιεικέστερων απαιτήσεων σε σχέση με την ποιότητα των υδάτων υπό συγκεκριμένες συνθήκες.

03

Η οδηγία είναι μια γενική νομοθετική πράξη η οποία εναρμόνισε τη μέχρι πρότινος ισχύουσα νομοθεσία στον τομέα της πολιτικής των υδάτων. Η προσέγγιση που υιοθετήθηκε όσον αφορά τη διαχείριση των υδάτων βασίζεται στη λεκάνη απορροής ποταμού ως οικολογική και υδρολογική μονάδα.

04

Το βασικό εργαλείο για την εφαρμογή της οδηγίας είναι τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμών. Έως τον Δεκέμβριο του 2009, κάθε κράτος μέλος όφειλε να εγκρίνει σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμών τα οποία να περιλαμβάνουν πρόγραμμα για τη λήψη μέτρων σε κάθε περιοχή λεκάνης απορροής ποταμού εντός της επικράτειάς του⁴. Οι επικαιροποιήσεις των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμών έπρεπε να εγκριθούν έως τον Δεκέμβριο του 2015. Συνολικά, στην ΕΕ υπάρχουν 42 διεθνείς λεκάνες απορροής ποταμού (όπως οι λεκάνες απορροής του Ρήνου και του Δούναβη) και 172 εθνικά σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού. Τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού δεν υποβάλλονται προς έγκριση στην Επιτροπή.

05

Στα προγράμματα μέτρων πρέπει να περιλαμβάνονται όλα τα μέτρα που είναι απαραίτητα για την επίτευξη των στόχων της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα όσον αφορά τα μεμονωμένα υδατικά συστήματα που έχουν προσδιοριστεί. Η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα θεωρεί ως ελάχιστη απαίτηση την εφαρμογή έντεκα οδηγιών (βλέπε πίνακα 1 για τις σχετικές οδηγίες στο πλαίσιο της παρούσας έκθεσης). Στο πρόγραμμα, τα μέτρα για την εφαρμογή τους θεωρούνται «βασικά μέτρα», μαζί με άλλα υποχρεωτικά μέτρα που περιλαμβάνονται στην οδηγία (βλέπε σημείο 33). Η υποβολή εκθέσεων στο πλαίσιο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (επικαιροποιήσεις των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού και εκθέσεις προόδου) δεν έχει αντικαταστήσει την υποχρέωση υποβολής εκθέσεων που προβλέπεται στις επιμέρους οδηγίες.

Πίνακας 1

Οδηγίες της ΕΕ των οποίων η εφαρμογή θεωρείται ελάχιστη απαίτηση

Νομική βάση
Σημασία για την ποιότητα των υδάτων

Οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων¹
Όλοι οι οικισμοί με ισοδύναμο πληθυσμό (ι.π.) τουλάχιστον 2 000 μονάδων πρέπει να διαθέτουν λειτουργικά συστήματα συλλογής ή να χρησιμοποιούν μεμονωμένα ή κατάλληλα συστήματα, υπό την προϋπόθεση ότι επιτυγχάνουν τον ίδιο βαθμό περιβαλλοντικής προστασίας.
Οι οικισμοί τουλάχιστον 2 000 μονάδων ι.π. πρέπει να τηρούν τα όρια εκπομπής για βιοχημικώς απαιτούμενο οξυγόνο (BOD₅) και χημικώς απαιτούμενο οξυγόνο (COD).
Οι οικισμοί άνω των 10 000 μονάδων ι.π σε ευαίσθητες περιοχές πρέπει επίσης να τηρούν τα όρια εκπομπών για το συνολικό άζωτο (Ntot) και/ή τον συνολικό φώσφορο (Ptot), εκτός εάν επιτυγχάνεται ένα ελάχιστο ποσοστό μείωσης Ntot και Ptot στο σύνολο της ευαίσθητης περιοχής.
Σε όλους τους οικισμούς με ι.π. κάτω των 2 000 μονάδων στους οποίους λειτουργούν συστήματα συλλογής, πρέπει να διασφαλίζεται η κατάλληλη επεξεργασία σε περίπτωση που η απόρριψη πραγματοποιείται σε γλυκά ύδατα ή εκβολές ποταμών.

Οδηγία για τη νιτρορύπανση²
Τα κράτη μέλη οφείλουν να παρακολουθούν την κατάσταση των επιφανειακών και των υπόγειων υδάτων και να ορίζουν ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες. Προκειμένου να μειωθεί η ρύπανση των υδάτων από νιτρικά ιόντα, τα κράτη μέλη πρέπει να εγκρίνουν υποχρεωτικά προγράμματα δράσης για ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες. Επίσης, τα κράτη μέλη πρέπει να καταρτίσουν κώδικα ορθής γεωργικής πρακτικής, ο οποίος θα εφαρμόζεται στο σύνολο της επικράτειάς τους σε εθελοντική βάση.

Οδηγία σχετικά με την ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχο της ρύπανσης, η οποία αντικαταστάθηκε από την οδηγία για τις βιομηχανικές εκπομπές³
Οι οριακές τιμές εκπομπών που αναφέρονται στις άδειες των βιομηχανικών εγκαταστάσεων πρέπει να βασίζονται στην εφαρμογή των βέλτιστων διαθέσιμων τεχνικών από άποψη αποτελεσματικότητας ώστε να επιτυγχάνουν υψηλό επίπεδο περιβαλλοντικής προστασίας.

1Οδηγία 91/271/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1991, για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (ΕΕ L 135 της 30.5.1991, σ. 40).

2Οδηγία 91/676/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 1991, για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης (ΕΕ L 375 της 31.12.1991, σ. 1).

3Οδηγία 2008/1/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Ιανουαρίου 2008, σχετικά με την ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχο της ρύπανσης (ΕΕ L 24 της 29.1.2008, σ. 8), η οποία αντικαταστάθηκε από την οδηγία 2010/75/EΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Νοεμβρίου 2010, περί βιομηχανικών εκπομπών (ΕΕ L 334 της 17.12.2010, σ. 17).

06

Από το 2001, η Επιτροπή έχει καταρτίσει, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, 34 έγγραφα καθοδήγησης που καλύπτουν διάφορες πτυχές εφαρμογής της οδηγίας.

07

Μολονότι δεν αναφέρονται στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, υπάρχουν και άλλες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ που διαδραματίζουν κάποιον ρόλο όσον αφορά την ποιότητα των υδάτων (βλέπε πίνακα 2).

Πίνακας 2

Άλλες οδηγίες και κανονισμοί της ΕΕ που διαδραματίζουν κάποιον ρόλο στην ποιότητα των υδάτων

Νομική βάση
Σημασία για την ποιότητα των υδάτων

Κανονισμός για τα απορρυπαντικά¹
Τα απορρυπαντικά περιέχουν έναν σημαντικό ρύπο, τον φώσφορο.
Απαγορεύεται η κυκλοφορία στην αγορά απορρυπαντικών πλυντηρίων ρούχων και απορρυπαντικών αυτόματων πλυντηρίων πιάτων που υπερβαίνουν μια ορισμένη ποσότητα φωσφόρου από την 30ή Ιουνίου 2013 και την 1η Ιουλίου 2017 αντιστοίχως.

Οδηγία για τα φυτοφάρμακα²
Τα κράτη μέλη όφειλαν να εγκρίνουν και να κοινοποιήσουν στην Επιτροπή σχέδια δράσης έως τις 26 Νοεμβρίου 2012, τα οποία θα περιλαμβάνουν μέτρα για τη μείωση του κινδύνου και των επιπτώσεων της χρήσης φυτοφαρμάκων στην υγεία του ανθρώπου και το περιβάλλον.

1Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 259/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Μαρτίου 2012, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 648/2004 όσον αφορά τη χρήση των φωσφορικών αλάτων και άλλων φωσφορικών ενώσεων σε απορρυπαντικά πλυντηρίων ρούχων και αυτόματων πλυντηρίων πιάτων που προορίζονται για τον καταναλωτή (ΕΕ L 94 της 30.3.2012, σ. 16).

2Οδηγία 2009/128/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Οκτωβρίου 2009, σχετικά με τον καθορισμό πλαισίου κοινοτικής δράσης με σκοπό την επίτευξη ορθολογικής χρήσης των γεωργικών φαρμάκων (ΕΕ L 309 της 24.11.2009, σ. 71).

Συνεργασία στη λεκάνη απορροής ποταμού του Δούναβη

08

Η λεκάνη απορροής του Δούναβη καλύπτει έδαφος 19 διαφορετικών χωρών εκ των οποίων οι 11 είναι κράτη μέλη (βλέπε χάρτη στο παράρτημα I). Με έκταση 807 827 χλμ.² πρόκειται για τη μεγαλύτερη περιοχή λεκάνης απορροής ποταμού στην ΕΕ.

09

Το 1985 ξεκίνησε η συνεργασία στη λεκάνη απορροής του Δούναβη και το 1998 τέθηκε σε ισχύ η σύμβαση για την προστασία του ποταμού Δούναβη⁵. Ένας από τους στόχους των συμβαλλόμενων μερών ήταν να επιτύχουν «τους στόχους για τη βιώσιμη και δίκαιη διαχείριση των υδατικών πόρων, περιλαμβανομένης της διατήρησης της βελτίωσης και της ορθολογικής χρήσης των επιφανειακών και των υπόγειων υδάτων της λεκάνης απορροής ποταμού, στον βαθμό που αυτό είναι εφικτό».

10

Η διεθνής επιτροπή για την προστασία του ποταμού Δούναβη συγκροτήθηκε το 1998 προκειμένου να εφαρμόσει τη Σύμβαση για την προστασία του ποταμού Δούναβη. Από την έναρξη ισχύος της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, λειτουργεί επίσης ως πλατφόρμα για την υλοποίηση όλων των διασυνοριακών πτυχών της οδηγίας.

11

Το 2011 το Συμβούλιο ενέκρινε τη στρατηγική της ΕΕ για την περιοχή του Δούναβη, την οποία η Επιτροπή παρουσίασε κατόπιν αιτήματός του. Η στρατηγική άπτεται, μεταξύ άλλων ζητημάτων, και της ποιότητας των υδάτων.

Κύρια είδη και πηγές ρύπανσης της λεκάνης απορροής του Δούναβη

12

Πέραν των εθνικών σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού που έχουν εγκρίνει τα κράτη μέλη, το 2009 η διεθνής επιτροπή για την προστασία του Δούναβη δημοσίευσε σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού για το σύνολο της λεκάνης απορροής του Δούναβη⁶. Στο συγκεκριμένο σχέδιο καθώς και στην επικαιροποιημένη έκδοση της έκθεσης ανάλυσης της λεκάνης απορροής του Δούναβη⁷ προσδιορίστηκαν διάφορα είδη ρύπανσης διεθνούς σημασίας που επηρεάζουν την ποιότητα των υδάτων (βλέπε πίνακα 3).

Πίνακας 3

Είδη και πηγές ρύπανσης στη λεκάνη απορροής του Δούναβη

Είδη ρύπανσης
Πηγές ρύπανσης

Οργανική ρύπανση (μη τοξικές οργανικές ουσίες)
Οι κύριες πηγές εκπομπής οργανικής ρύπανσης είναι σημειακές πηγές: λύματα από οικισμούς (νοικοκυριά) και από βιομηχανικές εγκαταστάσεις και, συγκεκριμένα, λύματα που συλλέγονται αλλά δεν υπόκεινται σε επεξεργασία και λύματα που δεν έχουν υποβληθεί σε κατάλληλη επεξεργασία.

Ρύπανση από θρεπτικές ουσίες (άζωτο και φώσφορος)
Η πλειονότητα των εκπομπών θρεπτικών ουσιών προέρχεται από διάχυτες πηγές (89 % των συνολικών εκπομπών αζώτου και το 78 % των συνολικών εκπομπών φωσφόρου²) όπως οι εκπομπές από γεωργικές εκτάσεις (λόγω της εφαρμογής λιπασμάτων ή κοπριάς³ και της ατμοσφαιρικής εναπόθεσης), η διάβρωση του εδάφους και η επιφανειακή απορροή.

Ρύπανση από επικίνδυνες ουσίες¹
Οι εν λόγω τοξικές ουσίες μπορούν να εκπέμπονται τόσο από σημειακές πηγές (αστικά και βιομηχανικά λύματα) όσο και από διάχυτες πηγές (όπως η επιφανειακή απορροή, η χρήση φυτοφαρμάκων στη γεωργία, μολυσμένες εγκαταστάσεις και εγκαταστάσεις εξόρυξης).

Υδρομορφολογικές αλλοιώσεις
Οι εν λόγω αλλοιώσεις προκαλούν διακοπή της συνέχειας του ποταμού και του οικοτόπου, αποσύνδεση των γειτονικών υδροβιότοπων ή των κοιτών πλημμυρών και αλλαγές στην ποσότητα και τις συνθήκες της ροής. Προκαλούνται κυρίως από υδροηλεκτρικές εγκαταστάσεις, έργα ναυσιπλοΐας και υποδομές αντιπλημμυρικής προστασίας.

1Στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα περιλαμβάνεται κατάλογος με τις επονομαζόμενες ουσίες προτεραιότητας και άλλους ρύπους (αρχικά ήταν 33, στη συνέχεια αυξήθηκαν σε 45 ουσίες ή ομάδες ουσιών) εκ των οποίων ορισμένες θεωρούνται επικίνδυνες ουσίες προτεραιότητας. Στις επικίνδυνες ουσίες συγκαταλέγονται, παραδείγματος χάριν, φυτοφάρμακα, μέταλλα και φαρμακευτικά προϊόντα.

2Βάσει εκτίμησης των μέσων μακροπρόθεσμων (2000-2008) υδρολογικών συνθηκών στη λεκάνη απορροής του Δούναβη.

3Ρυπαντικές ουσίες (όπως τα λιπάσματα) που εισέρχονται στα επιφανειακά ή υπόγεια ύδατα κατόπιν βροχόπτωσης, υδροαπορροφητικότητας του εδάφους και επιφανειακών απορροών.

Πηγή: Επικαιροποιημένη έκδοση της έκθεσης ανάλυσης σχετικά με τη λεκάνη απορροής του Δούναβη του 2013.

Μέσα που διαθέτει η ΕΕ για την υλοποίηση της πολιτικής της για τα ύδατα

13

Η ΕΕ υποστηρίζει την πολιτική της για τα ύδατα παρέχοντας χρηματοδοτικούς πόρους και θεσπίζοντας νομικές και κανονιστικές πράξεις. Οι κύριες πηγές χρηματοδότησης από τον προϋπολογισμό της ΕΕ είναι:

—Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και το Ταμείο Συνοχής: το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης που διατέθηκε κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 διοχετεύτηκε σε έργα υποδομών στον τομέα των λυμάτων. Άλλοι τομείς παρέμβασης στους οποίους υπάρχει η δυνατότητα επίτευξης θετικού αντίκτυπου στην ποιότητα των υδάτων είναι: η ολοκληρωμένη πρόληψη και ο έλεγχος της ρύπανσης και η αποκατάσταση βιομηχανικών και μολυσμένων εγκαταστάσεων.

—Το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης: υπάρχουν μέτρα σε προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης που μπορούν να έχουν είτε άμεσο είτε έμμεσο αντίκτυπο στην ποιότητα των υδάτων. Οι γεωργοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις αποτελούν παράδειγμα μέτρου που μπορεί να έχει άμεσο αντίκτυπο. Χορηγούνται σε γεωργούς που αναλαμβάνουν γεωργοπεριβαλλοντικές δεσμεύσεις εκουσίως, χωρίς να δεσμεύονται από υποχρεωτική νομοθεσία.

14

Στον πίνακα 4 παρουσιάζεται η συνεισφορά της ΕΕ σε κράτη μέλη των οποίων το έδαφος βρίσκεται εν μέρει ή εν όλω στη λεκάνη απορροής του Δούναβη.

15

Το κύριο νομικό μέσο που χρησιμοποιείται πέραν των οδηγιών και των κανονισμών που αναφέρονται στους πίνακες 1 και 2 είναι ο μηχανισμός πολλαπλής συμμόρφωσης. Με τον μηχανισμό αυτό συνδέονται οι άμεσες ενισχύσεις που καταβάλλονται στους γεωργούς στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής και μια σειρά ενισχύσεων στο πλαίσιο προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης με i) τη συμμόρφωση με σύνολο κανόνων που σχετίζονται με το περιβάλλον, την ασφάλεια των τροφίμων, την υγεία των ζώων και των φυτών και την καλή διαβίωση των ζώων, τις αποκαλούμενες κανονιστικές απαιτήσεις διαχείρισης (ΚΑΔ) και ii) τη διατήρηση γεωργικών γαιών σε καλή γεωργική και περιβαλλοντική κατάσταση, τα αποκαλούμενα πρότυπα ΚΓΠΚ⁸. Η μη συμμόρφωση με τα εν λόγω πρότυπα και απαιτήσεις μπορεί να οδηγήσει σε μείωση του ποσού της ενίσχυσης που καταβάλλεται σε γεωργό.

Πίνακας 4

Η συνεισφορά της ΕΕ για την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 (στις 31.12.2014)¹

Πηγή χρηματοδότησης | Περιοχή παρέμβασης | Ποσό σε δισεκατομμύρια ευρώ
Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ταμείο Συνοχής | Λύματα | 6,35
Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης | Γεωργοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις | 6,39²

1Τα ποσά αφορούν τα εννέα κράτη μέλη που διαθέτουν έδαφος έκτασης άνω των 2 000 χλμ.² που ανήκει στη λεκάνη απορροής του Δούναβη.

2Για τη Γερμανία, το ποσό που ελήφθη υπόψη αφορά τις δύο περιφέρειες που εμπίπτουν στη λεκάνη απορροής του Δούναβη (Βάδη-Βιρτεμβέργη και Βαυαρία).

Πηγή: Για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης / Ταμείο Συνοχής: Βάση δεδομένων του InfoView της Επιτροπής και για το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης: καταστάσεις εκτέλεσης του προϋπολογισμού για το έτος 2014.

2Οδηγία 2000/60/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2000, για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων (ΕΕ L 327 της 22.12.2000, σ. 1).

3Αφορά την κατάσταση των επιφανειακών και των υπόγειων υδάτων και των προστατευόμενων περιοχών. Η ποιότητα των υδάτων εκφράζεται ως η οικολογική και χημική κατάσταση των υδατικών συστημάτων.

4Όταν στην επικράτεια των κρατών μελών περιλαμβάνονται τμήματα διαφορετικών λεκανών απορροής ποταμού (π.χ. στην Τσεχική Δημοκρατία βρίσκεται τμήμα της λεκάνης απορροής του Δούναβη, καθώς και τμήματα των λεκανών απορροής των ποταμών Όντερ και Έλβα), έπρεπε να καταρτιστεί σχέδιο για καθένα από τα τμήματα αυτά (περιοχές λεκάνης απορροής ποταμού).

514 χώρες έχουν λεκάνες απορροής ποταμού μεγαλύτερες των 2 000 χλμ.² (εννέα κράτη μέλη και πέντε τρίτα κράτη). Οι χώρες αυτές καθώς και η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι συμβαλλόμενα μέρη της Σύμβασης.

6Σχέδιο διαχείρισης της περιοχής της λεκάνης απορροής του Δούναβη, τελική έκδοση της 14.12.2009.

7Επικαιροποιημένη έκδοση της έκθεσης ανάλυσης της λεκάνης απορροής του Δούναβη του 2013, τελική έκδοση της 18.10.2014.

8Την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 προβλέπονταν 18 ΚΑΔ και 15 πρότυπα ΚΓΠΚ.

Εμβέλεια και τρόπος προσέγγισης του ελέγχου

16

Στο πλαίσιο του εν λόγω ελέγχου το Συνέδριο αξιολόγησε κατά πόσον η εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα από τα κράτη μέλη συνέβαλε στη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων.

17

Ο έλεγχος επικεντρώθηκε στην ποιότητα των επιφανειακών υδάτων σε τέσσερα κράτη μέλη στη λεκάνη απορροής του Δούναβη τα οποία καλύπτουν το άνω, κεντρικό και κάτω τμήμα της λεκάνης: την Τσεχική Δημοκρατία, την Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Σλοβακία⁹. Κάλυψε τρεις βασικές πτυχές: τη ρύπανση που προέρχεται από οικισμούς, από βιομηχανικές εγκαταστάσεις και από τη γεωργία.

18

Το Συνέδριο επιχείρησε να δώσει απάντηση στα ακόλουθα τρία ερωτήματα:

α)Ήταν τα μέτρα που περιλαμβάνονταν στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 καλά στοχευμένα και ήταν το περιεχόμενο και η εμβέλειά τους κατάλληλα ώστε να διασφαλίζεται η επίτευξη καλής ποιότητας υδάτων το 2015;

β)Είναι τα μέτρα και οι μηχανισμοί που εφαρμόζονται από τα κράτη μέλη κατάλληλα ώστε να μειώσουν τη ρύπανση από τα λύματα;

γ)Είναι τα μέτρα και οι μηχανισμοί που εφαρμόζονται από τα κράτη μέλη κατάλληλα ώστε να μειώσουν τη διάχυτη ρύπανση από τη γεωργία;

19

Οι επισκέψεις στα κράτη μέλη πραγματοποιήθηκαν μεταξύ Μαρτίου 2013 και Ιανουαρίου 2014. Οι περίοδοι στις οποίες αναφέρονται τα διάφορα αποδεικτικά στοιχεία που συνελέγησαν επισημαίνονται στις αντίστοιχες ενότητες της παρούσας έκθεσης. Οι έλεγχοι και οι αναλύσεις τεκμηρίωσης συνεχίστηκαν και μετά τον Ιανουάριο του 2014 ιδίως προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι επικαιροποιήσεις των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού (τα οποία είχαν αρχίσει να δημοσιεύονται προς διαβούλευση¹⁰ τον Δεκέμβριο του 2014) και τα νέα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης (περίοδος προγραμματισμού 2014-2020) που εγκρίθηκαν το 2015.

20

Τα υδατικά συστήματα μπορούν επίσης να υποστούν υδρολογικές και/ή μορφολογικές αλλοιώσεις, καθώς και άλλα είδη ρύπανσης, τα οποία δεν τους επιτρέπουν να επιτύχουν καλή κατάσταση ποιότητας υδάτων. Ο συγκεκριμένος έλεγχος δεν έθιξε τα ζητήματα αυτά.

21

Το Συνέδριο έχει ήδη δημοσιεύσει άλλες ειδικές εκθέσεις¹¹ με σχετικό αντικείμενο.

9Μέρος της Τσεχικής Δημοκρατίας, μεγάλο μέρος της Σλοβακίας και το σύνολο της Ρουμανίας και της Ουγγαρίας βρίσκονται στη λεκάνη απορροής του Δούναβη. Η συνολική έκταση των εν λόγω κρατών μελών (εκφρασμένη σε χλμ²) αντιπροσωπεύει περίπου το ήμισυ (49,4 %) της λεκάνης απορροής του Δούναβη.

10Μέχρι τον Δεκέμβριο του 2015 τα κράτη μέλη έπρεπε να εγκρίνουν τα δεύτερα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού. Σύμφωνα με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, τα προσχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού υποβάλλονται σε διαδικασία διαβούλευσης με τα ενδιαφερόμενα για την εφαρμογή της οδηγίας μέρη.

11Ειδική έκθεση αριθ. 8/2008 με τίτλο «Είναι αποτελεσματική ως πολιτική η πολλαπλή συμμόρφωση;», ειδική έκθεση αριθ. 7/2011 με τίτλο «Σχεδιάστηκε σωστά και τυγχάνει ορθής διαχείρισης η γεωργοπεριβαλλοντική στήριξη;», ειδική έκθεση αριθ. 5/2011 με τίτλο «Καθεστώς ενιαίας ενίσχυσης (ΚΕΕ): ζητήματα προς αντιμετώπιση για τη βελτίωση της ορθής δημοσιονομικής διαχείρισής του», ειδική έκθεση αριθ. 4/2014 με τίτλο «Ενσωμάτωση των στόχων της πολιτικής υδάτων της ΕΕ στην ΚΓΠ: μερικώς επιτυχής» και ειδική έκθεση αριθ. 2/2015 με τίτλο «Χρηματοδότηση σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων από την ΕΕ στη λεκάνη απορροής του Δούναβη: χρειάζονται περαιτέρω προσπάθειες στήριξης των κρατών μελών για την εξασφάλιση των στόχων της πολιτικής της ΕΕ για τα λύματα» (http://eca.europa.eu).

Παρατηρήσεις

Τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού ως εργαλείο για την επίτευξη καλής ποιότητας των υδάτων έως το 2015

22

Σύμφωνα με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, τα κράτη μέλη πρέπει να αξιολογούν την ποιότητα των υδάτων τους χρησιμοποιώντας τα αποτελέσματα που αντλεί το εθνικό τους δίκτυο παρακολούθησης των επιφανειακών υδάτων. Η αξιολόγηση πραγματοποιείται σε επίπεδο υδατικού συστήματος¹² βάσει των συστημάτων και των μεθόδων που ορίζουν τα κράτη μέλη στο πλαίσιο των κανόνων που θεσπίζονται στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα. Η αξιολόγηση της ποιότητας των υδάτων βασίζεται στη στάθμιση δύο συνιστωσών:

—Της οικολογικής κατάστασης / του οικολογικού δυναμικού¹³: τα κράτη μέλη πρέπει να διενεργούν την αξιολόγηση λαμβάνοντας υπόψη διάφορους παράγοντες, τα αποκαλούμενα «ποιοτικά στοιχεία»: βιολογικά στοιχεία (όπως η υδατική χλωρίδα και η ιχθυοπανίδα), υδρομορφολογικά στοιχεία, καθώς και χημικά και φυσικοχημικά στοιχεία¹⁴. Στα τελευταία περιλαμβάνονται η οργανική ρύπανση [η οποία μετράται βάσει των παραμέτρων του βιοχημικώς απαιτούμενου οξυγόνου (BOD₅) και του χημικώς απαιτούμενου οξυγόνου (COD)], συγκέντρωση θρεπτικών ουσιών και επιλεγμένες χημικές ουσίες¹⁵. Η ταξινόμηση γίνεται βάσει πέντε κατηγοριών: άριστη, καλή, μέτρια, ελλιπής και κακή κατάσταση.

—Της χημικής κατάστασης: τα κράτη μέλη πρέπει να αξιολογούν αν τηρήθηκαν τα ποιοτικά περιβαλλοντικά πρότυπα¹⁶ για τις ουσίες που καθορίζονται από τη νομοθεσία της ΕΕ (συγκεκριμένα έπρεπε να αξιολογηθούν 41 ουσίες ή ομάδες ουσιών προτεραιότητας για τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού για το 2009). Με βάση την ταξινόμηση, η κατάσταση έχει αξιολογηθεί συνολικά ως «καλή» ή «ανεπαρκής».

23

Η οριστική ταξινόμηση της οικολογικής κατάστασης καθορίζεται από τη χαμηλότερη παρατηρούμενη τιμή ενός από τα επιμέρους ποιοτικά στοιχεία. Ομοίως, η χημική κατάσταση μπορεί να βαθμολογηθεί ως «καλή» μόνο όταν τηρούνται τα πρότυπα που ισχύουν για όλες τις ουσίες. Πρόκειται για τον κανόνα «ένα εκτός, όλα εκτός». Η εφαρμογή ενός τέτοιου κανόνα ενδέχεται να αποκρύπτει την πρόοδο που τυχόν σημειώνεται σε σχέση με μεμονωμένα ποιοτικά στοιχεία.

24

Ένα σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού πρέπει να περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με τις πηγές ρύπανσης στις οποίες εκτίθενται τα υδατικά συστήματα, σχετικά με την αξιολόγηση της κατάστασης και τα μέτρα που πρέπει να εφαρμοσθούν για την επίτευξη της καλής ποιότητας των υδάτων, καθώς και το συνολικό κόστος τους. Τα σχέδια πρέπει επίσης να περιλαμβάνουν την αιτιολόγηση κάθε εξαίρεσης ενός υδατικού συστήματος από τις προθεσμίες που τάσσονται για την επίτευξη της καλής ποιότητας των υδάτων (η πρώτη προθεσμία λήγει το 2015, βλέπε σημείο 2).

25

Το Συνέδριο εξέτασε αν:

—η ποιότητα των επιφανειακών υδάτων βελτιώθηκε χάρη σε μέτρα που υλοποιήθηκαν από τα κράτη μέλη,

—στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 οι πηγές ρύπανσης είχαν προσδιοριστεί για κάθε υδατικό σύστημα,

—τα μέτρα που είχαν προσδιοριστεί στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 αντιμετωπίζουν επαρκώς τις προσδιορισμένες πηγές ρύπανσης,

—τα κράτη μέλη είχαν όντως σκοπό να τηρήσουν την προθεσμία του 2015 για την πλειονότητα των υδατικών συστημάτων τους,

—η Επιτροπή έλαβε οποιαδήποτε δράση στις περιπτώσεις που έκρινε ότι τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 ήταν ανεπαρκή.

Η οικολογική και χημική κατάσταση των υδατικών συστημάτων βελτιώθηκε ελάχιστα

26

Στα γραφήματα 1 και 2 παρουσιάζονται οι αλλαγές μεταξύ των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009¹⁷ και των προσχεδίων του 2015, όσον αφορά την οικολογική και χημική κατάσταση των συστημάτων επιφανειακών υδάτων στα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη.

Γράφημα 1

Οικολογική κατάσταση / οικολογικό δυναμικό όπως παρουσιάζονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 και στα προσχέδια του 2015 (εκφρασμένα σε % του συνολικού αριθμού των συστημάτων επιφανειακών υδάτων)

Πηγή: Πληροφοριακά στοιχεία που διαβιβάζουν τα κράτη μέλη μέσω του WISE ή που περιλαμβάνονται στα προσχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού για το 2015.

1Το WISE (Σύστημα πληροφοριών σχετικά με τα ύδατα για την Ευρώπη) περιέχει ευρύ φάσμα στοιχείων και πληροφοριών που συλλέγουν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ σχετικά με ζητήματα που αφορούν τα ύδατα.

Γράφημα 2

Χημική κατάσταση όπως παρουσιάζεται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 και στα προσχέδια του 2015 (εκφρασμένη σε % του συνολικού αριθμού των επιφανειακών υδατικών συστημάτων)

Πηγή: Πληροφοριακά στοιχεία που διαβιβάζουν τα κράτη μέλη μέσω του WISE ή που περιλαμβάνονται στα προσχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμών για το 2015.

27

Βάσει των δεδομένων που περιλαμβάνονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού, οι αλλαγές της κατάστασης της ποιότητας των υδάτων δεν φαίνεται να είναι σημαντικές, ενώ δεν τηρήθηκε η προθεσμία του 2015 για την επίτευξη καλής κατάστασης. Τα συστήματα με «καλή ή άριστη» οικολογική κατάσταση / «καλό ή άριστο» οικολογικό δυναμικό αυξήθηκαν κατ’ ελάχιστο μόνο ποσοστό, με την Τσεχική Δημοκρατία να σημειώνει τη μεγαλύτερη αύξηση. Όσον αφορά τη χημική κατάσταση, η κατάσταση επιδεινώθηκε στην Τσεχική Δημοκρατία. Η Ουγγαρία κατάφερε να μειώσει σημαντικά τον αριθμό των υδατικών συστημάτων για τα οποία δεν είχε προσδιοριστεί η κατάστασή τους, γεγονός που εξηγεί την αύξηση του αριθμού των υδατικών συστημάτων των οποίων η χημική κατάσταση είχε βαθμολογηθεί είτε ως «καλή» είτε ως «ανεπαρκής».

Η έλλειψη ολοκληρωμένων δεδομένων παρεμπόδισε τον εντοπισμό των πηγών ρύπανσης σε επίπεδο υδατικού συστήματος

28

Δεδομένης της έλλειψης δεδομένων παρακολούθησης, τα κράτη μέλη βάσισαν εν μέρει την αξιολόγηση της κατάστασης που διενήργησαν σε έμμεσες μεθόδους όπως η ανάλυση και η εκτίμηση κινδύνου που επηρεάζει τον βαθμό εμπιστοσύνης που χαρακτηρίζει την ταξινόμηση της κατάστασης. Παρότι στα σχέδια του 2009 της Ρουμανίας και της Σλοβακίας, σημαντικός αριθμός των υδατικών συστημάτων τους χαρακτηρίζονται ως «καλής κατάστασης» ή «άριστης κατάστασης» (βλέπε γραφήματα 1 και 2), η ταξινόμηση αυτή δεν θεωρείται αρκετά αξιόπιστη για μεγάλο μέρος των υδατικών αυτών συστημάτων. Όσο λιγότερο αξιόπιστη θεωρείται η ταξινόμηση της κατάστασης, τόσο δυσκολότερος είναι ο προσδιορισμός των κατάλληλων μέτρων για τη διόρθωση της κατάστασης αυτής.

29

Επίσης, το πλήθος των συγκεκριμένων φυσικοχημικών ουσιών που αξιολογούνται κάθε φορά προκειμένου να ταξινομηθεί η οικολογική κατάσταση (βλέπε σημείο 22) διέφερε σημαντικά από το ένα κράτος μέλος στο άλλο (από τέσσερις στην Ουγγαρία σε περισσότερες από 80 στην Τσεχική Δημοκρατία), το οποίο ορισμένες φορές οφειλόταν σε ακατάλληλο προσδιορισμό. Αυτές οι ασυνέπειες μπορεί να οδηγήσουν σε μια υπεραισιόδοξη ταξινόμηση των υδατικών συστημάτων.

30

Στο παράρτημα ΙΙ παρουσιάζεται το ποσοστό των υδατικών συστημάτων που υπέκειντο σε ρύπανση από σημειακές και διάχυτες πηγές, καθώς και το ποσοστό των υδατικών συστημάτων που υπόκειται σε εμπλουτισμό με οργανικές ουσίες, σε εμπλουτισμό με θρεπτικές ουσίες και σε μόλυνση με ουσίες προτεραιότητας ή άλλους συγκεκριμένους ρύπους.

31

Η ανάλυση του Συνεδρίου κατέδειξε ότι οι πληροφορίες που παρατίθενται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 ανά υδατικό σύστημα ήταν ελλιπείς¹⁸: δεν αναφέρουν πάντοτε κατά πόσον η ποιότητα των υδάτων του οικείου συστήματος τίθεται σε κίνδυνο από οργανική ρύπανση (BOD₅ και COD), από θρεπτικές ουσίες (άζωτο και φώσφορο), από φυσικοχημικές ουσίες και ουσίες προτεραιότητας ή από φυτοφάρμακα.

32

Ομοίως, οι πληροφορίες που περιλαμβάνονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού ανά πηγή ρύπανσης πάσχουν από ελλείψεις και προκαλούν προβλήματα. Ειδικότερα:

—όσον αφορά τις σημειακές πηγές ρύπανσης (όπως οι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων και οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις), τα δεδομένα ήταν ελλιπή ιδίως σε σχέση με την απόρριψη φυσικοχημικών ουσιών και ουσιών προτεραιότητας. Στην πλειονότητά τους τα πληροφοριακά στοιχεία που ήταν διαθέσιμα αφορούσαν εκπομπές οργανικών και θρεπτικών στοιχείων από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων,

—όσον αφορά τη διάχυτη ρύπανση, ο υπολογισμός του μεριδίου των διάφορων πηγών (χρήση λιπασμάτων, διάβρωση, ατμοσφαιρική εναπόθεση κ.λπ.) είναι δύσκολος και επομένως οι εκτιμήσεις βασίστηκαν κυρίως σε στατιστικά μοντέλα,

—όσον αφορά μολυσμένες εγκαταστάσεις και μονάδες διάθεσης αποβλήτων δεν υπήρχαν ποσοτικώς προσδιορισμένα πληροφοριακά στοιχεία σχετικά με τη σημασία της πηγής.

Τα μέτρα που προσδιορίστηκαν στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού δεν επαρκούν για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των πηγών ρύπανσης

33

Σύμφωνα με το έγγραφο καθοδήγησης αριθ. 21 του 2009 σχετικά με την υποβολή εκθέσεων στο πλαίσιο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, τα κράτη μέλη όφειλαν να παρουσιάσουν τα μέτρα στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού τους σε τρεις κατηγορίες: «βασικά μέτρα» (μέτρα απαραίτητα για την εφαρμογή των οδηγιών της ΕΕ), «άλλα βασικά μέτρα» (πρόσθετα μέτρα που θεσπίστηκαν από την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα¹⁹) και «συμπληρωματικά μέτρα».

34

Τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 στα τέσσερα κράτη μέλη δεν περιείχαν εν γένει επαρκείς πληροφορίες σχετικά με τα αποτελέσματα που αναμενόταν να επιτευχθούν από την υλοποίηση των βασικών μέτρων ούτε σχετικά με την ανάγκη λήψης πρόσθετων μέτρων για την επίτευξη της καλής κατάστασης.

Ρύπανση προερχόμενη από τους οικισμούς: τα μέτρα που λήφθηκαν πέραν της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων δεν λαμβάνουν υπόψη ορισμένες βασικές πτυχές

35

Το «βασικό μέτρο» για την αντιμετώπιση της ρύπανσης που προκαλείται από τους οικισμούς είναι η εφαρμογή της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (βλέπε πίνακα 1).

36

Όσον αφορά τα «άλλα βασικά» και τα «συμπληρωματικά μέτρα», το Συνέδριο διαπίστωσε τις ακόλουθες ελλείψεις στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 στα τέσσερα κράτη μέλη:

—Για τους οικισμούς κάτω των 2 000 μονάδων ι.π. τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Ουγγαρίας και της Σλοβακίας δεν επισήμαιναν πόσοι από τους εν λόγω οικισμούς είναι σημαντικοί για την ποιότητα των υδάτων και χρήζουν, κατ’ επέκταση, λήψης ειδικών μέτρων.

—Η κατάσταση της ποιότητας των υδάτων των υδατικών συστημάτων ενδέχεται να απαιτεί τον καθορισμό ορίων εκπομπής που βαίνουν πέραν των απαιτήσεων που θεσπίζει η οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (βλέπε παράρτημα ΙΙΙ). Η εξέταση της επάρκειας των οριακών τιμών εκπομπών που ορίζουν οι εθνικές νομικές διατάξεις είχε αναφερθεί στην περίπτωση της Ουγγαρίας και της Ρουμανίας. Η Τσεχική Δημοκρατία δεν περιέλαβε τέτοιο μέτρο, δεδομένου ότι τα όρια που ορίζονταν εκ του νόμου είχαν επικαιροποιηθεί το 2007, δηλαδή λίγο πριν από την έγκριση του σχεδίου διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού. Όσον αφορά την Ουγγαρία, δεν ήταν γνωστό το πεδίο εφαρμογής του μέτρου. Όσον αφορά τη Ρουμανία, το σχέδιο ανέφερε ότι απαιτούνται αυστηρότερα όρια σε περιορισμένο αριθμό οικισμών, αλλά ότι δεν καθίσταται σαφές κατά πόσον αυτά τα όρια αρκούν για την κάλυψη όλων των υδατικών συστημάτων που πλήττονται από σημαντική ρύπανση από οργανικές και θρεπτικές ουσίες.

—Το ζήτημα της διαχείρισης των ομβρίων υδάτων είχε αντιμετωπιστεί μόνον εν μέρει από τα κράτη μέλη. Τόσο οι υπερχειλίσεις —οι οποίες συμβαίνουν όταν, σε περιόδους έντονης βροχόπτωσης, η χωρητικότητα του δικτύου αποχέτευσης και/ή του σταθμού επεξεργασίας δεν είναι επαρκής— όσο και οι αστικές απορροές²⁰ μπορούν να οδηγήσουν σε ρύπανση των υδάτων. Η Ουγγαρία περιέλαβε ένα συγκεκριμένο μέτρο, το οποίο συνίστατο κυρίως στην κατάρτιση εθνικού σχεδίου διαχείρισης των ομβρίων υδάτων, ενώ η Ρουμανία προσδιόρισε τους οικισμούς που είχαν ανάγκη από συστήματα συλλογής ομβρίων υδάτων. Σε κανένα από τα σχέδια δεν περιλαμβάνονταν συγκεκριμένα μέτρα για την αντιμετώπιση των υπερχειλίσεων²¹.

—Από τα τέλη της δεκαετίας του ‘90, η παρουσία μικρορύπων αναγνωρίζεται ολοένα περισσότερο ως ζήτημα που αφορά την ποιότητα των υδάτων. Συνήθως, οι μικρορύποι εντοπίζονται σε φαρμακευτικά προϊόντα, σε προϊόντα προσωπικής φροντίδας και σε πρόσθετα τροφίμων. Παρά την αυξανόμενη σημασία του, το ζήτημα των μικρορύπων δεν αναφερόταν σε κανένα από τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 των τεσσάρων κρατών μελών. Τα μέτρα που είναι διαθέσιμα για την αντιμετώπιση του συγκεκριμένου ζητήματος είναι: i) αποτροπή/μείωση της ρύπανσης στο σημείο που συμβαίνει («στην πηγή») και ii) επεξεργασία των ρυπασμένων υδάτων (μέτρα τελικού σταδίου).

Ρύπανση προερχόμενη από βιομηχανικές εγκαταστάσεις: έλλειψη στοχευμένων μέτρων

37

Ένα «βασικό μέτρο» για την αντιμετώπιση της ρύπανσης που προκαλείται από τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις είναι η εφαρμογή της οδηγίας για τις βιομηχανικές εκπομπές (βλέπε πίνακα 1).

38

Όσον αφορά τα «άλλα βασικά» και τα «συμπληρωματικά μέτρα», το Συνέδριο διαπίστωσε τις ακόλουθες ελλείψεις στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού στα τέσσερα κράτη μέλη:

—Για τη μείωση της ρύπανσης από επικίνδυνες ουσίες απαιτούνται μέτρα που να στοχεύουν τις ουσίες αυτές, οι οποίες εμποδίζουν τα υδατικά συστήματα να επιτύχουν καλή οικολογική και χημική κατάσταση. Εντούτοις, κανένα από τα τέσσερα κράτη μέλη δεν διέθετε μέτρα που να στοχεύουν συγκεκριμένες ουσίες.

—Μολονότι και τα τέσσερα κράτη μέλη περιλάμβαναν μέτρα σχετικά με την αποκατάσταση μολυσμένων εγκαταστάσεων και/ή χώρων διάθεσης αποβλήτων, τα μόνα σχέδια που προσδιόριζαν τις εγκαταστάσεις οι οποίες είχαν χαρακτηριστεί ως επικίνδυνες για την ποιότητα των υδάτων ήταν αυτά της Τσεχικής Δημοκρατίας και της Σλοβακίας. Παρ’ όλα αυτά, το Συνέδριο διαπίστωσε ότι οι επιλεγμένες εγκαταστάσεις δεν αντιστοιχούσαν απαραίτητα στις εγκαταστάσεις που είχαν ορίσει οι εθνικοί φορείς που ήταν αρμόδιοι για τη στρατηγική απορύπανσης²² ως έχουσες προτεραιότητα για απορύπανση.

Ρύπανση προερχόμενη από τον τομέα της γεωργίας: τα μέτρα που λαμβάνονται πέραν της οδηγίας για τη νιτρορύπανση εφαρμόζονται κατά βάση προαιρετικά

39

Το «βασικό μέτρο» για την αντιμετώπιση της ρύπανσης που προκαλείται από τη γεωργία είναι η εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση (βλέπε πίνακα 1).

40

Όσον αφορά τα «άλλα βασικά» και τα «συμπληρωματικά μέτρα», τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού των τεσσάρων κρατών μελών αναφέρονταν κυρίως στα μέτρα που λαμβάνονται στο πλαίσιο προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης, με τα οποία οι γεωργοί αναλαμβάνουν δράσεις που υπερβαίνουν την υποχρεωτική νομοθεσία (όπως κανόνες για τη λίπανση οι οποίοι είναι αυστηρότεροι από εκείνους της οδηγίας για τη νιτρορύπανση). Εντούτοις τα μέτρα αυτά λαμβάνονται αποκλειστικά σε προαιρετική βάση και, ως εκ τούτου, ενδέχεται να μην καλύπτουν τομείς που πλήττονται σημαντικά από τη ρύπανση των υδάτων (βλέπε επίσης σημεία 145 έως 157)²³.

41

Το Συνέδριο προσδιόρισε επίσης τις ακόλουθες ελλείψεις στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 στα τέσσερα κράτη μέλη:

—Παρότι ο φώσφορος που εκπέμπεται από τη διάχυτη ρύπανση συμβάλλει σημαντικά στη ρύπανση των υδατικών συστημάτων από θρεπτικές ουσίες, σε κανένα από τα προγράμματα δεν αναφέρονταν μέτρα με άμεσο στόχο τον περιορισμό της ποσότητας του φωσφόρου που πρέπει να διασπείρεται στη γη (κιλά/εκτάρια)²⁴.

—Μέτρα που στοχεύουν στη μείωση της διάβρωσης —η οποία συμβάλλει σημαντικά στη ρύπανση από φώσφορο— αναφέρονταν στα προγράμματα μέτρων στην Τσεχική Δημοκρατία, την Ουγγαρία και τη Ρουμανία. Εντούτοις, στην Ουγγαρία, το μέτρο αφορά την εφαρμογή του σχετικού προτύπου ΚΓΠΚ (βλέπε πλαίσιο 3), ενώ τα προγράμματα στην Τσεχική Δημοκρατία και τη Ρουμανία δεν περιλαμβάνουν λεπτομερή στοιχεία που να προσδιορίζουν τον τρόπο με τον οποίο θα εφαρμοστούν τα μέτρα.

—Μέτρα που στοχεύουν στη μείωση της χρήσης φυτοφαρμάκων αναφέρονταν στα προγράμματα μέτρων και στα τέσσερα κράτη μέλη. Εντούτοις, τα μέτρα ήταν αόριστα ή αναφέρονταν σε σχέδια δράσης για τα φυτοφάρμακα που επρόκειτο να εγκριθούν και να κοινοποιηθούν στην Επιτροπή έως τις 26 Νοεμβρίου 2012, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στην οδηγία για τα φυτοφάρμακα (βλέπε πίνακα 2).

Δεν υπάρχουν χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με τη χρηματοδότηση των μέτρων

42

Το Συνέδριο διαπίστωσε ότι δεν συνοδεύονταν όλα τα μέτρα που ορίζονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 από συναφή εκτίμηση του κόστους. Και στα τέσσερα κράτη μέλη υπήρχαν μόνο αποσπασματικές πληροφορίες για τις πηγές και τη διαθεσιμότητα των πόρων.

43

Η απουσία πληροφοριών σχετικά με το κόστος και τα αναμενόμενα αποτελέσματα των μέτρων (βλέπε σημείο 34) παρακωλύει τον προσδιορισμό των πλέον οικονομικά αποδοτικών μέτρων.

44

Η παροχή χρηματοδότησης εκτός προγραμμάτων της ΕΕ είναι σπάνια. Οι κύριες πηγές χρηματοδότησης είναι τα προγράμματα που συγχρηματοδοτούνται από την ΕΕ μέσω του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης / Ταμείου Συνοχής, καθώς και του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Αγροτικής Ανάπτυξης. Ως εκ τούτου, οι προτεραιότητες και η χρηματοδότηση που έχουν αποφασισθεί για τα προγράμματα αυτά επηρεάζουν την πρόοδο στον τομέα της ποιότητας των υδάτων. Εντούτοις, δεν επιτυγχάνεται πάντοτε ο συντονισμός μεταξύ των φορέων που εγκρίνουν τις προτεραιότητες και τα έργα και των φορέων που εγκρίνουν το πρόγραμμα μέτρων των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού (βλέπε επίσης σημείο 38).

Σημαντικός αριθμός υδατικών συστημάτων έχουν εξαιρεθεί από τις προθεσμίες του 2015 και του 2021

45

Σύμφωνα με τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009, τα τέσσερα κράτη μέλη εξαίρεσαν σημαντικό αριθμό υδατικών συστημάτων από την προθεσμία του 2015 (βλέπε πίνακα 5) χωρίς όμως να παρέχουν σαφή αιτιολόγηση των παρατάσεων που χορήγησαν.

46

Ο αριθμός των εξαιρέσεων που περιλαμβάνονται στα προσχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2015 είναι υψηλός, εξαιρουμένης της Ρουμανίας και, όσον αφορά τη χημική κατάσταση, της Σλοβακίας. Αυτό σημαίνει ότι για τα υδατικά συστήματα που έχουν εξαιρεθεί, η καλή ποιότητα των υδάτων αναμένεται να επιτευχθεί την περίοδο 2021-2027.

Πίνακας 5

Συστήματα επιφανειακών υδάτων που εξαιρέθηκαν (ως % επί του συνόλου των συστημάτων επιφανειακών υδάτων)

Κράτος μέλος | Σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμών του 2009 | Προσχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμών του 2015 | Σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμών του 2009 | Προσχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμών του 2015
Οικολογική κατάσταση | Χημική κατάσταση
Τσεχική Δημοκρατία | 90 % | 63 % | 31 % | 36 %
Ουγγαρία | 88 % | 84 % | 44 %² | 75 %
Ρουμανία | 36 % | 14 % | 6 % | 2 %
Σλοβακία | ¹ | 47 % | ¹ | 1 %

1Η Σλοβακία διαβίβασε ένα ποσοστό (37 %) που καλύπτει από κοινού την οικολογική και τη χημική κατάσταση.

2Το ποσοστό υπολογίστηκε επί του αριθμού των συστημάτων με γνωστή κατάσταση.

Πηγή: Πληροφοριακά στοιχεία που παρέχονται από τα κράτη μέλη μέσω του WISE ή που περιλαμβάνονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού.

Παρά τη στενή παρακολούθηση της Επιτροπής, οι βελτιώσεις εξαρτώνται από την προθυμία των κρατών μελών να αναλάβουν δράση

47

Η Επιτροπή δεν είναι υπεύθυνη για την έγκριση των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού που καταρτίζουν τα κράτη μέλη. Παρ’ όλα αυτά, εάν ένα κράτος μέλος δεν συμμορφώνεται με το δίκαιο της ΕΕ, η Επιτροπή έχει αρμοδιότητα να κινήσει διαδικασία επί παραβάσει και, ως απώτατη λύση, να παραπέμψει την υπόθεση στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το 2008, η Επιτροπή εισήγαγε τη γνωστή και ως διαδικασία «EU PILOT» της ΕΕ, η οποία χρησιμοποιείται ως ένα πρώτο βήμα απόπειρας επίλυσης προβλημάτων, προκειμένου να αποφεύγεται, ει δυνατόν, η κίνηση επίσημων διαδικασιών επί παραβάσει.

48

Η Επιτροπή επανεξέτασε τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 όλων των κρατών μελών και παρουσίασε συγκεκριμένες παρατηρήσεις και συστάσεις ανά κράτος μέλος σε δύο εκθέσεις²⁵ που συνόδευαν δύο ανακοινώσεις της Επιτροπής. Επίσης, η Επιτροπή διοργάνωσε διμερείς συναντήσεις το 2013 και το 2014 και με τα τέσσερα κράτη μέλη, στις οποίες ανέπτυξε τις βασικές ανησυχίες της.

49

Στο πλαίσιο της έγκρισης των συμφωνιών εταιρικής σχέσης²⁶ και των επιχειρησιακών προγραμμάτων για το περιβάλλον για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, η Επιτροπή έκρινε ότι η «έγκριση σχεδίου διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού» συνιστούσε κριτήριο για την εκπλήρωση μιας εκ των προτέρων αιρεσιμότητας²⁷. Στην Τσεχική Δημοκρατία, την Ουγγαρία και τη Σλοβακία κρίθηκε ότι το συγκεκριμένο κριτήριο δεν είχε εκπληρωθεί. Τα επιχειρησιακά προγράμματα περιλαμβάνουν σχετικές διορθωτικές δράσεις που πρέπει να αναληφθούν, αλλά δεν καλύπτουν όλες τις αδυναμίες που προσδιορίστηκαν κατά τις διμερείς συναντήσεις για τις περιπτώσεις της Ουγγαρίας και της Σλοβακίας (βλέπε σημείο 48). Έτσι, η Επιτροπή θεωρεί τις δράσεις που περιγράφονται στα πρακτικά των εν λόγω διμερών συναντήσεων ως τα μέτρα που πρέπει να λάβουν τα κράτη μέλη. Εντούτοις, τα πρακτικά αυτά δεν έχουν την ίδια δεσμευτική ισχύ με τα επιχειρησιακά προγράμματα. Μόνον στην περίπτωση της Τσεχικής Δημοκρατίας έγινε στο επιχειρησιακό πρόγραμμα²⁸ ειδική μνεία των αιτημάτων που διατύπωσε η Επιτροπή κατά τη διάρκεια της διμερούς συνάντησης. Συνολικά, με τον συγκεκριμένο τρόπο δράσης αποδυναμώνεται η επιρροή της εκ των προτέρων αιρεσιμότητας.

50

Στα προσχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2015 εξακολουθούν να παρουσιάζονται σειρά αδυναμιών που είχαν εντοπιστεί από το Συνέδριο και την Επιτροπή στα σχέδια του 2009 σχετικά με τον προσδιορισμό κατάλληλων μέτρων.

Μέτρα και μηχανισμοί που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη για τη μείωση της ρύπανσης που προκαλείται από τα λύματα

51

Το Συνέδριο εξέτασε κατά πόσον τα μέτρα και οι μηχανισμοί, όπως αυτά εφαρμόστηκαν από τα τέσσερα κράτη μέλη, είναι κατάλληλα προκειμένου να αντιμετωπίσουν τη ρύπανση από τα λύματα που απορρίπτουν οι οικισμοί και οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις.

Ρύπανση προερχόμενη από οικισμούς: σημειώνεται πρόοδος ως προς την επεξεργασία των λυμάτων αλλά τα διαθέσιμα μέσα θα μπορούσαν να είχαν χρησιμοποιηθεί αποτελεσματικότερα

52

Ένας σημαντικός τρόπος για τη μείωση της ρύπανσης από τους οικισμούς στα τέσσερα κράτη μέλη ήταν η αύξηση του ποσοστού των λυμάτων που υποβάλλονται σε κατάλληλη επεξεργασία. Ως εκ τούτου, το Συνέδριο εξέτασε κατά πόσον τα τέσσερα κράτη μέλη:

—σημείωσαν πρόοδο όσον αφορά την ποσότητα των λυμάτων που υποβάλλονται σε κατάλληλη επεξεργασία,

—διέθεταν σύστημα επιθεώρησης που να διασφαλίζει την επιβολή των ορίων εκπομπών που ορίζονται στις άδειες απόρριψης λυμάτων,

—εφάρμοζαν το τέλος ρύπανσης υδάτων που πρέπει να καταβάλλεται από τους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων ως μηχανισμό για την αποτροπή της εκπομπής ρύπων.

Σημειώθηκε πρόοδος όσον αφορά την ποσότητα των λυμάτων που υποβάλλονται σε κατάλληλη επεξεργασία

53

Τα τέσσερα κράτη μέλη πρέπει να επιτύχουν τους στόχους που ορίζονται στην οδηγία για την επεξεργασία αστικών λυμάτων (βλέπε πίνακα 1) τηρουμένων των προθεσμιών²⁹ που έχουν συμφωνηθεί στις συνθήκες προσχώρησης.

54

Σύμφωνα με το άρθρο 5 της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, τα κράτη μέλη έπρεπε να προσδιορίσουν ευαίσθητες περιοχές, συγκεκριμένα περιοχές που κινδύνευαν από ευτροφισμό. Η Τσεχική Δημοκρατία, η Ρουμανία και η Σλοβακία χαρακτήρισαν το σύνολο του εδάφους τους ως ευαίσθητη περιοχή. Πρόκειται για μια θετική πτυχή —από την οπτική της ποιότητας των υδάτων— δεδομένου ότι στις περιοχές αυτές απαιτείται αυστηρότερη επεξεργασία / τριτοβάθμια επεξεργασία των λυμάτων για τους οικισμούς άνω των 10 000 μονάδων ι.π., ήτοι μείωση των θρεπτικών στοιχείων που ευθύνονται για τον ευτροφισμό (βλέπε παράρτημα III). Για την Ουγγαρία βλέπε σημείο 64.

55

Προκειμένου να σημειώσουν πρόοδο, τα κράτη μέλη έπρεπε να αυξήσουν το ποσοστό του πληθυσμού που συνδεόταν με έναν σταθμό επεξεργασίας και να βελτιώσουν την τεχνολογία επεξεργασίας, δηλαδή να διασφαλίσουν την τήρηση των ορίων εκπομπών όσον αφορά την οργανική ρύπανση (BOD₅ και COD) μέσω της δευτεροβάθμιας επεξεργασίας και όσον αφορά τη ρύπανση από θρεπτικές ουσίες (Ntot και Ptot) μέσω αυστηρότερης επεξεργασίας / τριτοβάθμιας επεξεργασίας. Επιπλέον, τα όρια εκπομπών που θέτουν οι σταθμοί επεξεργασίας πρέπει να αντανακλούν την ποιότητα των υδάτων του συστήματος που υποδέχεται τα λύματα.

Σημειώθηκε πρόοδος όσον αφορά τη σύνδεση με το δίκτυο αποχέτευσης και τους σταθμούς επεξεργασίας, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν κενά, συγκεκριμένα όσον αφορά δύο κράτη μέλη…

56

Στο γράφημα 3 παρουσιάζεται η πρόοδος που έχει σημειωθεί όσον αφορά το ποσοστό σύνδεσης του συνολικού πληθυσμού τόσο με δημόσια δίκτυα αποχέτευσης όσο και με σταθμούς επεξεργασίας. Και στα τέσσερα κράτη μέλη, τα ποσοστά σύνδεσης αυξήθηκαν μεταξύ 2008 και 2012. Η Ρουμανία, η οποία προσχώρησε στην ΕΕ τρία χρόνια μετά τα υπόλοιπα τρία κράτη μέλη, διέθετε συνολικά τα χαμηλότερα ποσοστά σύνδεσης.

57

Η διαφορά μεταξύ του ποσοστού του συνολικού πληθυσμού που είναι συνδεδεμένος με δημόσια δίκτυα αποχέτευσης και του ποσοστού του πληθυσμού που είναι συνδεδεμένος με σταθμό επεξεργασίας αστικών λυμάτων δείχνει ότι τα λύματα που προέρχονται από τον συνδεδεμένο πληθυσμό δεν υποβάλλονται στο σύνολό τους σε επεξεργασία από σταθμό επεξεργασίας αστικών λυμάτων. Η διαφορά είναι μεγαλύτερη στην Ουγγαρία και χαμηλότερη στη Σλοβακία.

Γράφημα 3

Ποσοστό του συνολικού πληθυσμού που είναι συνδεδεμένος με δημόσιο δίκτυο αποχέτευσης και με σταθμό επεξεργασίας αστικών λυμάτων: πρόοδος κατά την περίοδο 2008-2012

Πηγή: Ποσοστό που είναι συνδεδεμένο με δημόσια δίκτυα αποχέτευσης: στοιχεία που υπέβαλαν οι στατιστικές υπηρεσίες της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Ουγγαρίας και της Σλοβακίας. Έκθεση της Ρουμανίας σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων με ημερομηνία 30.6.2013 για τα στοιχεία του 2008 και στατιστική υπηρεσία της Ρουμανίας για τα στοιχεία του 2012.

Ποσοστό συνδεδεμένων με σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων: Στατιστικές υπηρεσίες της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Ρουμανίας και της Σλοβακίας και Eurostat (στοιχεία του 2011) για την Ουγγαρία.

58

Ο συνολικός πληθυσμός που δεν έχει ακόμη συνδεθεί με δημόσιο δίκτυο αποχέτευσης δύναται να διακριθεί στις εξής κατηγορίες:

—Πληθυσμός από οικισμούς τουλάχιστον 2 000 μονάδων ι.π. για τους οποίους δεν προβλέπεται ακόμη η συλλογή. Πρόκειται για την περίπτωση της Ρουμανίας όπου, στο τέλος του 2012, το 39,8 % του φορτίου³⁰ δεν είχε συλλεχθεί. Η Ρουμανία έχει προθεσμία μέχρι το 2018 για να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις που υπέχει στο πλαίσιο της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων.

—Πληθυσμός από οικισμούς τουλάχιστον 2 000 μονάδων ι.π. για τους οποίους το φορτίο συλλέγεται από μεμονωμένα συστήματα (όπως σηπτικές δεξαμενές)³¹. Όσον αφορά τα τέσσερα κράτη μέλη, το φορτίο που συνελέγη από μεμονωμένα συστήματα ήταν: για την Τσεχική Δημοκρατία 7 %, για την Ουγγαρία14 %, για τη Ρουμανία 1 % και για τη Σλοβακία 13 %.

—Πληθυσμός από οικισμούς κάτω των 2 000 μονάδων ι.π. για τους οποίους δεν προβλέπεται ακόμη η συλλογή.

59

Όσον αφορά τα μεμονωμένα συστήματα, η οδηγία για την επεξεργασία αστικών λυμάτων απαιτεί να παρέχουν επίπεδο περιβαλλοντικής προστασίας παρόμοιο με εκείνο που προβλέπεται σε σχέση με τα αστικά λύματα που απορρίπτονται στα συστήματα συλλογής. Το Συνέδριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, βάσει των πληροφοριών που παρείχαν τα κράτη μέλη στην Επιτροπή, δεν καθίσταται δυνατή η αξιολόγηση του κατά πόσον τα συστήματα αυτά συμμορφώνονται με την οδηγία. Επ’ αυτού δεν παρέχουν πληροφορίες ούτε τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009. Το δεύτερο εξάμηνο του 2014, η Επιτροπή ζήτησε από τα κράτη μέλη να διευκρινίσουν τον τρόπο με τον οποίο έχει εξασφαλιστεί η συμμόρφωση.

60

Όσον αφορά τους οικισμούς με ι.π. κάτω των 2 000 μονάδων στους οποίους λειτουργούν συστήματα συλλογής, η οδηγία απαιτεί να διασφαλίζεται η κατάλληλη επεξεργασία σε περίπτωση που η απόρριψη πραγματοποιείται σε γλυκά ύδατα και εκβολές ποταμών. Εντούτοις, ούτε η Τσεχική Δημοκρατία ούτε η Ουγγαρία περιέλαβαν στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού τους του 2009 στοιχεία σχετικά με τον αριθμό των οικισμών στους οποίους λειτουργούσαν μεν συστήματα συλλογής, δεν υπήρχαν όμως σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων. Πέραν των απαιτήσεων της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, τα κράτη μέλη, σε συμμόρφωση με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, οφείλουν να καθορίσουν μέτρα για τους οικισμούς στους οποίους η απόρριψη λυμάτων επιδρά αρνητικά στην ποιότητα των υδάτων. Εντούτοις, τα μέτρα που περιλαμβάνονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 είναι αόριστα (βλέπε σημείο 36).

Εικόνα 1 — Σταθμός επεξεργασίας λυμάτων στην Ουγγαρία

Πηγή: ΕΕΣ.

….και σημειώθηκε σημαντική πρόοδος όσον αφορά τη δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια επεξεργασία των λυμάτων σε τρία από τα κράτη μέλη, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει καθυστέρηση σε σχέση με το χρονοδιάγραμμα

61

Η πρόοδος όσον αφορά τη δευτεροβάθμια επεξεργασία των αστικών λυμάτων από οικισμούς τουλάχιστον 2 000 μονάδων ι.π. κατά την περίοδο 2007/08 έως 2011/12³² ήταν σημαντική (βλέπε γράφημα 4). Στο τέλος του 2012, σε τρία από τα τέσσερα κράτη μέλη, πάνω από το 90 % των αστικών λυμάτων των οικισμών συμμορφωνόταν με τα όρια εκπομπών που επιβάλλει η οδηγία για το BOD₅ και το COD.

62

Το χαμηλό ποσοστό της δευτεροβάθμιας επεξεργασίας που αντιστοιχεί στη Ρουμανία (39 %) οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι προσχώρησε στην ΕΕ τρία χρόνια αργότερα από τα άλλα κράτη μέλη. Το 2012 η Ρουμανία είχε επίσης καθυστερήσει σε σχέση με την ενδιάμεση προθεσμία που όφειλε να τηρήσει στο πλαίσιο εφαρμογής της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων όσον αφορά τη δευτεροβάθμια επεξεργασία (έως το 2010 έπρεπε να υποβάλλεται σε κατάλληλη επεξεργασία το 51 % του φορτίου).

Γράφημα 4

Πρόοδος κατά την περίοδο 2007/08 έως 2011/12¹ όσον αφορά τη δευτεροβάθμια επεξεργασία αστικών λυμάτων για οικισμούς τουλάχιστον 2 000 μονάδων ι.π. (εκφρασμένη ως % του συνολικού φορτίου των οικισμών αυτών, εξαιρουμένου του φορτίου που διοχετεύεται σε μεμονωμένα συστήματα)

1Τα πληροφοριακά στοιχεία για την Ουγγαρία αφορούν το 2007 και το 2011, για τη Ρουμανία το 2007 και το 2012 και για την Τσεχική Δημοκρατία και τη Σλοβακία αφορούν το 2008 και το 2012.

2Τα πληροφοριακά στοιχεία για την Τσεχική Δημοκρατία αφορούν το συνολικό έδαφός της και όχι μόνο το μέρος που εντάσσεται στη λεκάνη απορροής του Δούναβη.

Πηγή: Ανάλυση από το ΕΕΣ των στοιχείων που διαβίβασαν τα κράτη μέλη στην Επιτροπή.

63

Η πρόοδος όσον αφορά την τριτοβάθμια επεξεργασία των αστικών λυμάτων κατά την περίοδο μεταξύ 2007/08 και 2011/12 ήταν εξίσου σημαντική. Στο γράφημα 5 παρουσιάζεται η κατάσταση του φορτίου σε όλους τους οικισμούς άνω των 10 000 μονάδων ι.π. Παρουσιάζει το ποσοστό του συνολικού φορτίου (εξαιρουμένου του φορτίου που εισέρχεται σε μεμονωμένα συστήματα) που συμμορφώνεται με τα όρια εκπομπών της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων για Ntot και Ptot.

64

Η Ουγγαρία δεν δήλωσε το συνολικό έδαφός της ως ευαίσθητη περιοχή, αλλά εφαρμόζει το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων. Αυτό σημαίνει ότι οι μεμονωμένοι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων δεν χρειάζεται να εφαρμόζουν τα όρια για το Ntot και το Ptot εφόσον μπορεί να αποδειχθεί ότι το ελάχιστο ποσοστό μείωσης του συνολικού φορτίου που εισέρχεται σε όλους τους σταθμούς (τουλάχιστον 2 000 μονάδων ι.π.) είναι τουλάχιστον 75 % τόσο για το Ntot όσο και για το Ptot. Παρότι το συνολικό ποσοστό επεξεργασίας της Ουγγαρίας ήταν αισθητά χαμηλότερο από το αντίστοιχο στην Τσεχική Δημοκρατία και τη Σλοβακία³³, προσέγγισε πολύ το απαιτούμενο όριο συμμόρφωσης του 75 % στα τέλη του 2012³⁴.

Γράφημα 5

Πρόοδος κατά την περίοδο 2007/08-2011/12¹ όσον αφορά την τριτοβάθμια επεξεργασία των αστικών λυμάτων για οικισμούς άνω των 10 000 μονάδων ι.π. (εκφρασμένη ως % του συνολικού φορτίου των οικισμών αυτών, εξαιρουμένου του φορτίου που διοχετεύεται σε μεμονωμένα συστήματα)

1Βλέπε σημείωση 1 του γραφήματος 4 για τις ημερομηνίες αναφοράς.

2Στην Τσεχική Δημοκρατία, ο σταθμός επεξεργασίας της Πράγας, ο οποίος επεξεργάζεται το 15 % του συνολικού φορτίου των οικισμών τουλάχιστον 2 000 μονάδων ι.π., δεν συμμορφωνόταν με τις απαιτήσεις της οδηγίας το 2012. Αναμένεται ότι η κατάλληλη επεξεργασία των λυμάτων της Πράγας θα έχει γίνει πραγματικότητα έως το 2018.

3Όσον αφορά τη Σλοβακία, δεν υπήρχαν διαθέσιμα χωριστά δεδομένα για το Ntot και τον Ptot. Τα δεδομένα που χρησιμοποιήθηκαν αντιστοιχούν στο φορτίο που συμμορφώνεται με τα όρια εκπομπών για μία ή και τις δύο παραμέτρους.

Πηγή: Ανάλυση από το ΕΕΣ των στοιχείων που διαβίβασαν τα κράτη μέλη στην Επιτροπή.

65

Παρά την πρόοδο που επετεύχθη κυρίως χάρη στους πόρους του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης και του Ταμείου Συνοχής³⁵ το Συνέδριο επισημαίνει ότι και τα τέσσερα κράτη μέλη έχουν καθυστερήσει όσον αφορά τις ενδιάμεσες και/ή τελικές προθεσμίες εφαρμογής της οδηγίας³⁶. Επισημαίνει επίσης ότι δεν είναι εγγυημένη η δημοσιονομική βιωσιμότητα³⁷ μιας νεόδμητης ή ανακαινισμένης υποδομής, κάτι που θέτει μακροπρόθεσμα σε διακινδύνευση την ποιότητα των υδάτων.

Οι οριακές τιμές εκπομπών υπερβαίνουν τις απαιτήσεις της οδηγίας στο 25 % των περιπτώσεων που εξετάσθηκαν από το Συνέδριο

66

Υπάρχει περίπτωση να είναι τέτοια η κατάσταση της ποιότητας των υδάτων σε ένα υδατικό σύστημα ώστε να χρειάζεται να οριστούν για έναν σταθμό επεξεργασίας αστικών λυμάτων όρια αυστηρότερα από εκείνα που επιβάλλονται στην οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων. Από δείγμα 28 σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων που εξετάστηκε από το Συνέδριο, για επτά σταθμούς (25 %) οι άδειες απόρριψης λυμάτων περιλάμβαναν όρια αυστηρότερα από εκείνα που επιβάλλονται από το εθνικό δίκαιο³⁸: τρεις από τις τέσσερις περιπτώσεις που εξετάσθηκαν στην Τσεχική Δημοκρατία³⁹ (όλες αφορούν θρεπτικές ουσίες) και τέσσερις από τις επτά περιπτώσεις που εξετάσθηκαν στην Ουγγαρία (εκ των οποίων δύο αφορούν το θρεπτικό στοιχείο Ptot).

67

Από την άλλη πλευρά, στην Ουγγαρία, τρεις από τους επτά σταθμούς που εξετάστηκαν διέθεταν την τεχνική ικανότητα να απομακρύνουν θρεπτικές ουσίες (Ntot και Ptot) και να βελτιώνουν, κατ’ αυτόν τον τρόπο, την ποιότητα των εκροών, χωρίς όμως κάτι τέτοιο να διατυπώνεται ρητώς ως υποχρέωση στην άδεια απόρριψής τους.

68

Σύμφωνα με στοιχεία που διαβίβασαν τα κράτη μέλη στην Επιτροπή, περίπου το 20 %⁴⁰ των επεξεργασμένων λυμάτων από οικισμούς με μονάδες ι.π. μεταξύ 2 000 και 10 000 τηρούσαν το 2012 τα όρια της οδηγίας για το Ntot και το Ptot. Δεν πρόκειται για απαίτηση της οδηγίας, αλλά λειτουργεί ευνοϊκά υπέρ της ποιότητας των υδάτων.

69

Οι εθνικές νομικές διατάξεις στα τέσσερα κράτη μέλη δεν καθορίζουν όρια εκπομπών για μικρορύπους. Για την απομάκρυνση των ουσιών αυτών απαιτείται σημαντική βελτίωση των υφιστάμενων διαδικασιών επεξεργασίας (βλέπε σημείο 36).

70

Σε επίπεδο ΕΕ αναλήφθηκε πρωτοβουλία, με την τροποποίηση της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα το 2013⁴¹ από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, μεταξύ άλλων ζητώντας από την Επιτροπή να αναπτύξει έως τον Σεπτέμβριο του 2015 μια στρατηγική προσέγγιση ως προς τη ρύπανση των υδάτων από φαρμακευτικές ουσίες και να προτείνει μέχρι τον Σεπτέμβριο του 2017 μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε επίπεδο ΕΕ και/ή σε επίπεδο κρατών μελών για την υλοποίηση της προσέγγισης αυτής. Με τη συγκεκριμένη τροποποίηση εισήχθη και η ιδέα της δημιουργίας ενός καταλόγου επιτήρησης των ουσιών για τις οποίες θα συλλέγονται στοιχεία παρακολούθησης σε επίπεδο ΕΕ. Ο πρώτος κατάλογος επιτήρησης 10 ουσιών καταρτίστηκε τον Μάρτιο του 2015 και περιλαμβάνει φαρμακευτικές ουσίες και φυτοφάρμακα.

Ο αποτρεπτικός χαρακτήρας του συστήματος επιθεώρησης είναι περιορισμένος

71

Απαραίτητη προϋπόθεση για να έχουν αντίκτυπο στην ποιότητα των υδάτων τα δεόντως καθορισμένα όρια εκπομπών είναι να τηρούνται. Εξ ου και η σπουδαιότητα λειτουργίας ενός αποτελεσματικού συστήματος επιθεώρησης⁴² με το οποίο θα διασφαλίζεται η τήρηση των ορίων που καθορίζονται στις άδειες απόρριψης λυμάτων για τους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων.

72

Η συμμόρφωση διασφαλίζεται με δύο είδη ελέγχων:

—αυτούς που διενεργούνται από τους φορείς εκμετάλλευσης των σταθμών επεξεργασίας βάσει δειγμάτων νερού που λαμβάνουν οι ίδιοι (εφεξής αναφέρονται ως αυτοέλεγχοι),

—αυτούς που διενεργούνται από δημόσιους φορείς επιθεώρησης⁴³.

73

Όσον αφορά τους αυτοελέγχους, το Συνέδριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι από δείγμα 28 σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων που εξετάσθηκαν, όλοι πλην ενός τηρούσαν τις απαιτήσεις της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων όσον αφορά τον αριθμό των ελέγχων. Επιπλέον, το 2012, 25 από τους 28 σταθμούς τηρούσαν τα όρια που αναφέρονταν στις άδειες που τους είχαν χορηγηθεί⁴⁴.

74

Όσον αφορά τους ελέγχους που διενεργήθηκαν από τους δημόσιους φορείς επιθεώρησης, η συχνότητά τους δεν προβλέπεται ρητώς σε κανένα από τα τέσσερα κράτη μέλη⁴⁵. Επαφίεται επομένως στη διακριτική ευχέρεια της αρμόδιας αρχής, η οποία αποφασίζει λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς στους πόρους της. Η συχνότητα με την οποία διενεργούνται οι έλεγχοι στην πράξη διαφέρει μεταξύ των κρατών μελών (βλέπε πίνακα 6). Από τα κράτη μέλη που διαβίβασαν στοιχεία στο Συνέδριο, η Σλοβακία ήταν αυτή που διενεργούσε σπανιότερα ελέγχους. Η Ουγγαρία δεν διαβίβασε καμία πληροφορία σχετικά με τη συχνότητα. Στη Σλοβακία, ο φορέας επιθεώρησης σπανίως λαμβάνει δικά του δείγματα των εκροών και επαφίεται στους αυτοελέγχους των φορέων εκμετάλλευσης που διενεργούν διαπιστευμένα εργαστήρια.

75

Όταν υπερβαίνονται τα όρια εκπομπών και αυτό διαπιστώνεται από τους δημόσιους φορείς επιθεώρησης, επιβάλλονται πρόστιμα⁴⁶ και στα τέσσερα κράτη μέλη σύμφωνα με τις εθνικές νομικές διατάξεις.

76

Στην Ουγγαρία και τη Ρουμανία τα πρόστιμα επιβάλλονται ανά ρύπο για τον οποίο έχει σημειωθεί υπέρβαση του ορίου. Το ποσό ανά κιλό ρύπανσης που υπερβαίνει το όριο διαφέρει ανά ρύπο⁴⁷. Στη Ρουμανία, συνεκτιμάται συν τοις άλλοις η σοβαρότητα της παράβασης, παρέχοντας έτσι στον φορέα επιθεώρησης την επιλογή της όχλησης αντί της επιβολής προστίμου. Από τα ρουμανικά στατιστικά στοιχεία σχετικά με τα αποτελέσματα των επιθεωρήσεων του 2012 φαίνεται ότι οι οχλήσεις ήταν πέντε φορές περισσότερες από τα πρόστιμα που επιβλήθηκαν.

Πίνακας 6

Έλεγχοι από δημόσιους φορείς επιθεώρησης

Κράτος μέλος
Πραγματική συχνότητα των ελέγχων σε σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων

Τσεχική Δημοκρατία
Σταθμοί με δυναμικότητα άνω των 10 000 μονάδων ι.π.: άπαξ ετησίως
Σταθμοί με δυναμικότητα μεταξύ 2 000 και 10 000 μονάδων ι.π.: άπαξ κάθε τρία χρόνια
Άλλοι σταθμοί: κάθε πέντε χρόνια.

Ουγγαρία
Δεν υπάρχουν σχετικές πληροφορίες.
Βάσει της συχνότητας που παρατηρήθηκε σε δείγμα επτά σταθμών επεξεργασίας λυμάτων, το Συνέδριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι σταθμοί δεν επιθεωρούνται κατ’ ανάγκη κάθε χρόνο.

Ρουμανία
Το 2013 ελέγχθηκαν όλοι οι σταθμοί με δυναμικότητα τουλάχιστον 2 000 μονάδων ι.π.

Σλοβακία
Σταθμοί με δυναμικότητα άνω των 10 000 ι.π.: καλύφθηκε λιγότερο από το 10 % το 2013.
Συνολικά όλοι οι σταθμοί: καλύφθηκε λιγότερο από το 12 % το 2013.

Πηγή: Ανάλυση από το ΕΕΣ της εθνικής νομοθεσίας και στοιχείων που διαβιβάστηκαν από τους φορείς επιθεώρησης.

77

Στην Τσεχική Δημοκρατία και τη Σλοβακία, το πρόστιμο δεν εξαρτάται από τον εκάστοτε σχετικό ρύπο ή από το ποσό της ρύπανσης που υπερβαίνει το όριο. Αντ’ αυτού το ποσό ορίζεται αναλόγως της σοβαρότητας της μη συμμόρφωσης με τους όρους της άδειας, όπως την εκτιμά ο δημόσιος φορέας επιθεώρησης (το ανώτατο ποσό⁴⁸ ορίζεται στις εθνικές νομικές διατάξεις).

78

Κανένα από τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 δεν περιλαμβάνει μέτρα που να στοχεύουν στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας και του αποτρεπτικού χαρακτήρα του συστήματος επιθεώρησης.

Το τέλος ρύπανσης των υδάτων χρησιμοποιείται μόνον εν μέρει ως μέσο αποτροπής των εκπομπών ρύπων

79

Και στα τέσσερα κράτη μέλη, το νομικό πλαίσιό τους προβλέπει την επιβολή ενός τέλους ρύπανσης των υδάτων, το οποίο καταβάλλεται από τους απορρίπτοντες ρυπασμένα ύδατα. Βάση για τον υπολογισμό του αποτελεί η ποσότητα και/ή συγκέντρωση (mg/l) των απορριπτόμενων ρύπων. Ένα τέτοιο τέλος συνάδει με τη αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει»⁴⁹, σύμφωνα με την οποία οι ρυπαίνοντες επωμίζονται το κόστος μείωσης της προκληθείσας ρύπανσης. Ένα τέλος ρύπανσης των υδάτων μπορεί να εξυπηρετεί τρεις σκοπούς: i) τη συγκέντρωση χρηματικών πόρων, ii) την παροχή κινήτρων για τη συμμόρφωση με τα όρια εκπομπών που ορίζονται στις άδειες των απορριπτόντων και/ή iii) την παροχή κινήτρων για την περαιτέρω μείωση της ρύπανσης καθ’ υπέρβαση των καθορισμένων ορίων.

80

Το τέλος που πρέπει να καταβάλλεται για την απόρριψη λυμάτων στα επιφανειακά ύδατα αφορά περιοριστικά συγκεκριμένο αριθμό ρύπων (βλέπε παράρτημα IV). Όσον αφορά την οργανική ρύπανση, δεν προβλέπεται τέλος για το BOD₅ σε τρία από τα τέσσερα κράτη μέλη. Όσον αφορά τη ρύπανση από θρεπτικές ουσίες, στην Τσεχική Δημοκρατία και την Ουγγαρία δεν προβλέπεται κάποιο τέλος για το Ntot αλλά για το Ninorg (το οποίο είναι στοιχείο του Ntot). Το τέλος που εκφράζεται σε ευρώ/τόνο ανά ρύπο διαφέρει σημαντικά μεταξύ των τεσσάρων κρατών μελών.

81

Κατά κανόνα, όλοι οι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων υποχρεούνται να καταβάλλουν το τέλος ρύπανσης υδάτων με την εξαίρεση των απορριπτόντων μικρότερου μεγέθους⁵⁰ στη Σλοβακία (όσοι απορρίπτουν λιγότερα από 10 000m³/έτος ή 1 000m³/μήνα). Εντούτοις,

—στην Τσεχική Δημοκρατία⁵¹ και τη Σλοβακία δεν είναι απαιτητό κανένα τέλος ανά ρύπο, αν δεν υπερβαίνει ορισμένα κατώτατα όρια⁵² τα οποία καθορίζονται εκ του νόμου,

—στη Ρουμανία, δεν επιβάλλεται τέλος ανά ρύπο όταν η ρύπανση των εκροών είναι χαμηλότερη από την αντίστοιχη του συστήματος επιφανειακών υδάτων υποδοχής⁵³. Αυτό ευνοεί παραδείγματος χάριν όσους σταθμούς απορρίπτουν σε υδατικά συστήματα με υψηλό βαθμό ρύπανσης.

82

Τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009⁵⁴ δεν περιλάμβαναν μέτρα αξιολόγησης της καταλληλότητας των ποσών του τέλους⁵⁵.

Ρύπανση προερχόμενη από τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις: δυσκολίες στον καθορισμό ορίων εκπομπών και αδυναμίες στην επιβολή τους

83

Τα κράτη μέλη διαθέτουν δύο σημαντικά μέσα με τα οποία μπορούν να ασκήσουν επιρροή στην εκπομπή ρυπογόνων ουσιών από τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις: τα όρια που προβλέπονται στις άδειες που εκδίδουν⁵⁶ και το τέλος ρύπανσης των υδάτων.

84

Οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις μπορούν να απορρίπτουν τα λύματά τους είτε απευθείας σε υδατορεύματα είτε εμμέσως μέσω δημόσιου δικτύου αποχέτευσης, προκειμένου αυτά να υποβληθούν στη συνέχεια σε επεξεργασία από σταθμό επεξεργασίας αστικών λυμάτων.

85

Σύμφωνα με την οδηγία για τις βιομηχανικές εκπομπές (βλέπε πίνακα 1), οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις που εκτελούν συγκεκριμένες δραστηριότητες⁵⁷ πρέπει να διαθέτουν άδεια λειτουργίας. Η άδεια αυτή περιλαμβάνει όρια εκπομπών για ρυπαντικές ουσίες καθώς και απαιτήσεις παρακολούθησης εκπομπών. Τα όρια αυτά δεν πρέπει να υπερβαίνουν τα επίπεδα εκπομπών που σχετίζονται με τις «βέλτιστες διαθέσιμες τεχνικές», τα οποία ενέκρινε η Επιτροπή συνεπικουρούμενη από επιτροπή εμπειρογνωμόνων. Έως τον Νοέμβριο του 2015 είχαν εγκριθεί επτά «συμπεράσματα για τις βέλτιστες διαθέσιμες τεχνικές» αυτού του είδους. Κατ’ αρχήν, οι σταθμοί επεξεργασίας των αστικών λυμάτων δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας.

86

Το Συνέδριο εξέτασε κατά πόσον τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη:

—διέθεταν διαδικασία για τον καθορισμό των ορίων εκπομπών,

—διέθεταν σύστημα επιθεώρησης για τη διασφάλιση της επιβολής των ορίων,

—εφάρμοζαν το τέλος ρύπανσης υδάτων που πρέπει να καταβάλλεται από βιομηχανικές εγκαταστάσεις ως μηχανισμό για την αποτροπή της εκπομπής ρύπων.

Οι αρχές που θέτουν όρια εκπομπών εξαρτώνται συχνά από στοιχεία που παρέχουν οι ίδιοι οι απορρίπτοντες

87

Στην περίπτωση απευθείας απόρριψης λυμάτων, η κατοχή άδειας απόρριψης υδάτων αποτελεί προϋπόθεση και στα τέσσερα κράτη μέλη. Η άδεια ισχύει για 4 έως 10 έτη, αναλόγως του κράτους μέλους. Και στα τέσσερα κράτη μέλη, το νομικό πλαίσιο προβλέπει τη δυνατότητα των αρμόδιων αρχών να ανακαλούν ή να τροποποιούν την άδεια ανά πάσα στιγμή, εάν αυτό επιβάλλεται για λόγους ποιότητας των υδάτων των υδατικών συστημάτων υποδοχής.

88

Όσον αφορά την απευθείας απόρριψη, η εθνική νομοθεσία και στα τέσσερα κράτη μέλη θεσπίζει όρια για σύνολο ουσιών που συχνά προσδιορίζονται βάσει του είδους του βιομηχανικού κλάδου. Οι αρχές που εκδίδουν τις άδειες μπορούν επίσης να θεσπίζουν όρια για ουσίες που δεν περιλαμβάνονται στις νομικές διατάξεις.

89

Εντούτοις, λόγω της πολυπλοκότητας ορισμένων διεργασιών και των διαρκών τεχνολογικών εξελίξεων, η εκδίδουσα αρχή εξαρτάται από τις πληροφορίες που της διαβιβάζουν οι ίδιες οι εγκαταστάσεις, όσον αφορά τόσο το είδος των ρύπων όσο και τα όρια εκπομπών που είναι εύλογο να τηρηθούν. Αυτό παρέχει στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις το περιθώριο να ασκήσουν επιρροή, ιδίως σε εκείνες για τις οποίες δεν έχουν ακόμη υιοθετηθεί βέλτιστες διαθέσιμες τεχνικές.

90

Παρότι, κατά κανόνα, στις άδειες των βιομηχανικών εγκαταστάσεων που απορρίπτουν απευθείας σε υδατικά συστήματα προβλέπονται όρια για χημικές ουσίες, για τους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων σπανίως προβλέπονται τέτοια όρια, μολονότι δέχονται συχνά λύματα από βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Το Συνέδριο εντόπισε περισσότερες από τις απαιτούμενες στην οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων ουσίες, κυρίως στις άδειες 12 ρουμανικών σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων που εξετάσθηκαν (βλέπε παράρτημα III).

91

Στην περίπτωση έμμεσης απόρριψης λυμάτων, τα όρια που πρέπει να τηρούνται από τη βιομηχανική εγκατάσταση ορίζονται στη σύμβαση⁵⁸ που συνάπτεται μεταξύ του φορέα εκμετάλλευσης δικτύου αποχέτευσης/σταθμού επεξεργασίας και μιας βιομηχανικής εγκατάστασης. Όσον αφορά τις ουσίες εκείνες για τις οποίες η εθνική νομοθεσία είτε θεσπίζει ενδεικτικά όρια (Τσεχική Δημοκρατία και Σλοβακία) είτε δεν θεσπίζει όρια (βλέπε παραδείγματα στο παράρτημα V), τα συμφωνηθέντα όρια εκπομπών εξαρτώνται από τη διαπραγματευτική ισχύ των ενδιαφερόμενων μερών.

92

Η Ουγγαρία και η Σλοβακία περιέλαβαν ως μέτρα στα σχέδια διαχείρισης της λεκάνης απορροής ποταμού τους την επανεξέταση μεμονωμένων ισχυουσών αδειών ή της διαδικασίας έκδοσης αδειών. Η Τσεχική Δημοκρατία είχε προβλέψει ένα μέτρο το οποίο αναφερόταν απλώς και μόνο στη χρήση βέλτιστων διαθέσιμων τεχνικών. Στην περίπτωση της Ουγγαρίας, δεν αναφερόταν το πεδίο εφαρμογής του μέτρου. Επιπλέον, στην Ουγγαρία δεν υπάρχει βάση δεδομένων με τις άδειες απόρριψης υδάτων που χορηγούνται σε βιομηχανικές εταιρείες που δεν εμπίπτουν στην οδηγία για τις βιομηχανικές εκπομπές, με αποτέλεσμα να μην καθίσταται δυνατή η απρόσκοπτη διενέργεια ολοκληρωμένης επισκόπησης. Στη Σλοβακία, το Συνέδριο διαπίστωσε αδυναμίες όσον αφορά την εξέταση των αδειών σε δύο εγκαταστάσεις που υποβλήθηκαν σε έλεγχο.

Αδυναμίες στο σύστημα επιθεώρησης

93

Η συμμόρφωση με τα όρια εκπομπών διασφαλίζεται με δύο τρόπους: αυτοέλεγχοι που διενεργούνται από απορρίπτοντες λύματα και έλεγχοι που διενεργούνται από δημόσιους φορείς επιθεώρησης.

94

Στα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη, οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις που απορρίπτουν απευθείας σε επιφανειακά ύδατα υποχρεούνται εκ του νόμου να υποβάλλουν τις εκροές τους σε αυτοελέγχους⁵⁹. Η συχνότητα των αυτοελέγχων αυτών προσδιορίζεται συνήθως στην άδεια απόρριψης λυμάτων. Στην Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Σλοβακία η εθνική νομοθεσία προβλέπει τον ελάχιστο αριθμό ελέγχων που πρέπει να διενεργούνται ετησίως.

95

Όσον αφορά τους ελέγχους που διενεργούνται από δημόσιους φορείς επιθεώρησης, η συχνότητά τους δεν προβλέπεται ρητώς σε κανένα από τα τέσσερα κράτη μέλη. Μόνη εξαίρεση είναι οι έλεγχοι σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις βιομηχανικές εκπομπές, για τους οποίους η οδηγία προσδιορίζει την απαιτούμενη ελάχιστη συχνότητα. Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία που παρείχαν τα κράτη μέλη για την περίοδο 2012-2013, το Συνέδριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι:

—Η κάλυψη των εγκαταστάσεων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της τελευταίας οδηγίας συμμορφωνόταν με τις απαιτήσεις.

—Όσον αφορά την απευθείας απόρριψη από εγκαταστάσεις που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις βιομηχανικές εκπομπές, η κατάσταση σχετικά με την πραγματική συχνότητα των δημόσιων επιθεωρήσεων είναι πολύ παρόμοια με αυτή που παρουσιάζεται στον πίνακα 6: η συχνότητα ήταν χαμηλότερη στη Σλοβακία και, όσον αφορά την Ουγγαρία, δεν λήφθηκαν στοιχεία που να επιτρέπουν την αξιολόγηση της συχνότητας των επιθεωρήσεων.

—Όσον αφορά την έμμεση απόρριψη, οι δημόσιοι φορείς επιθεώρησης διενεργούν ελάχιστους ελέγχους στις οικείες βιομηχανικές εγκαταστάσεις, καθώς η ευθύνη για τη διασφάλιση της τήρησης των συμβατικών ορίων εκπομπών βαρύνει πρωτίστως τον φορέα εκμετάλλευσης. Το Συνέδριο διαπίστωσε ότι για 22 από τους 26 σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων που αναλύθηκαν (85 %) οι φορείς εκμετάλλευσης είχαν διενεργήσει επιτόπιους ελέγχους⁶⁰. Για τρεις από τους εναπομείναντες τέσσερις σταθμούς, οι φορείς εκμετάλλευσης βασίστηκαν στα αποτελέσματα των αυτοελέγχων που είχαν διενεργήσει οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις.

96

Ένα από τα μέτρα στο σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 της Σλοβακίας ήταν η ενίσχυση του συστήματος επιθεώρησης. Εντούτοις, δεν υπήρχε καμία ένδειξη του πώς και του πότε θα υλοποιούνταν το συγκεκριμένο μέτρο, ενώ ως κύριο πρόβλημα αναφέρθηκε η έλλειψη χρηματοδότησης για την υλοποίηση του συστήματος.

97

Όταν παρατηρείται υπέρβαση των ορίων εκπομπών, επιβάλλονται και στα τέσσερα κράτη μέλη πρόστιμα κατ’ εφαρμογή των νομικών τους διατάξεων:

—Στην περίπτωση απευθείας απόρριψης, τα πρόστιμα επιβάλλονται από τον δημόσιο φορέα επιθεώρησης. Η διαδικασία είναι ίδια με εκείνη που εφαρμόζεται για τους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων (βλέπε σημεία 76 και 77).

—Στην περίπτωση έμμεσης απόρριψης, τα πρόστιμα επιβάλλονται από τους φορείς εκμετάλλευσης των σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων. Ενώ για την Ουγγαρία και τη Ρουμανία το πρόστιμο αφορά την ποσότητα των ρύπων⁶¹ που απορρίπτονται μεταξύ δύο μετρήσεων (εντός του ίδιου έτους), στην Τσεχική Δημοκρατία και τη Σλοβακία το υπολογιζόμενο ποσό αφορά εν γένει την ποσότητα ρύπων που απορρίπτονται την ημέρα που λαμβάνει χώρα η μέτρηση⁶². Το Συνέδριο θεωρεί ότι, στις περιπτώσεις αυτές, το οφειλόμενο ποσό είναι πολύ πιθανό να είναι αμελητέο, ενώ θα είναι περιορισμένο και το αποτρεπτικό αποτέλεσμα.

Το τέλος ρύπανσης των υδάτων χρησιμοποιείται μόνον εν μέρει ως μέσο αποτροπής των εκπομπών ρύπων

98

Ο αριθμός των ρύπων για τους οποίους επιβάλλεται τέλος είναι εξαιρετικά περιορισμένος στην Τσεχική Δημοκρατία, την Ουγγαρία και τη Σλοβακία (βλέπε παράρτημα IV). Ως εκ τούτου, το τέλος σπανίως λειτουργεί ως κίνητρο είτε συμμόρφωσης με τα όρια που τίθενται στην άδεια είτε ακόμη και υπέρβασης αυτών.

Μέτρα και μηχανισμοί που εφαρμόζουν τα κράτη μέλη για να αντιμετωπίσουν τη διάχυτη ρύπανση που προκαλεί ο τομέας της γεωργίας

99

Ένας σημαντικός τρόπος μείωσης των εκπομπών από τη γεωργία είναι η κανονιστική ρύθμιση των γεωργικών πρακτικών (π.χ. κανόνες για τη χρήση λιπασμάτων, την αποθήκευση κοπριάς, τη χρήση φυτοφαρμάκων, την αμειψισπορά κ.λπ.). Υπάρχουν αρκετά μέσα (βλέπε σημείο 15) για την επιβολή ή την ενθάρρυνση καλών γεωργικών πρακτικών και για την προαγωγή της συμμόρφωσης των γεωργικών δραστηριοτήτων με την περιβαλλοντική νομοθεσία.

100

Ως εκ τούτου, το Συνέδριο εξέτασε αν:

—η οδηγία για τη νιτρορύπανση χρησιμοποιείται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο ως μέσο για την αντιμετώπιση της νιτρορύπανσης,

—τα εθνικά σχέδια δράσης για τα φυτοφάρμακα φανερώνουν σαφή δέσμευση για τη μείωση των κινδύνων και των επακολούθων που συνδέονται με τη χρήση φυτοφαρμάκων,

—η πολλαπλή συμμόρφωση είναι αποτελεσματική όσον αφορά την επιβολή καλών γεωργικών πρακτικών και τη διασφάλιση της συμμόρφωσης με τις πρακτικές αυτές,

—αξιοποιούνται δεόντως οι δυνατότητες των μέτρων αγροτικής ανάπτυξης για την αντιμετώπιση προβλημάτων που σχετίζονται με την ποιότητα των υδάτων,

—εφαρμόζεται η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» όσον αφορά τη διάχυτη ρύπανση που προκαλεί η γεωργία.

Τα κράτη μέλη δεν αξιοποιούν όλες τις δυνατότητες που προσφέρει η οδηγία για τη νιτρορύπανση

101

Σύμφωνα με την οδηγία για τη νιτρορύπανση (βλέπε πίνακα 1) τα κράτη μέλη πρέπει να ορίζουν ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες και να τις επανεξετάζουν τουλάχιστον κάθε τετραετία. Ένα από τα κριτήρια για τον σχετικό χαρακτηρισμό μιας περιοχής είναι η κατάσταση ευτροφισμού των υδατικών συστημάτων⁶³. Η οδηγία για τη νιτρορύπανση του 1991 αφήνει στη διακριτική ευχέρεια των κρατών μελών τον καθορισμό των κριτηρίων ταξινόμησης όσον αφορά την κατάσταση ευτροφισμού. Μόλις τον Μάιο του 2009 εγκρίθηκε έγγραφο καθοδήγησης σχετικά με την αξιολόγηση του ευτροφισμού στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών πολιτικών για τα ύδατα, από τους διευθυντές των οργανισμών ύδρευσης των κρατών μελών (και της Νορβηγίας).

102

Τα κράτη μέλη έπρεπε να υιοθετήσουν προγράμματα δράσης στα οποία να προσδιορίζονται οι απαιτήσεις που πρέπει να τηρούν οι γεωργοί σε ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες. Τα εν λόγω προγράμματα δράσης πρέπει να επανεξετάζονται και, εφόσον κρίνεται απαραίτητο, να αναθεωρούνται ανά τετραετία. Τα κράτη μέλη όφειλαν επίσης να θεσπίσουν κώδικα ορθής γεωργικής πρακτικής που θα εφαρμόζεται προαιρετικά από τους γεωργούς που ασκούν γεωργικές δραστηριότητες σε περιοχές που δεν είναι ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση. Τα προγράμματα δράσης και οι κώδικες δεν εγκρίνονται επισήμως από την Επιτροπή. Εάν η Επιτροπή κρίνει την ποιότητά τους ανεπαρκή, η μόνη επιλογή της είναι η δικαστική οδός (βλέπε σημείο 47).

Τα περισσότερα κράτη μέλη ενίσχυσαν σταδιακά τις απαιτήσεις που πρέπει να τηρούν οι γεωργοί στις ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες, αλλά υπάρχει περιθώριο για περαιτέρω βελτίωση

103

Από την προσχώρησή τους στην ΕΕ το 2004 και το 2007, η Τσεχική Δημοκρατία, η Ουγγαρία και η Ρουμανία αύξησαν σταδιακά τον αριθμό των περιοχών που χαρακτήριζαν ως ευπρόσβλητες, ενώ στη Σλοβακία ο αριθμός τους μειώθηκε κατά 5 %. Στον πίνακα 7 παρουσιάζεται το ποσοστό των γεωργικών εκτάσεων που χαρακτηρίζονται επί του παρόντος ως ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση στα τέσσερα κράτη μέλη.

Πίνακας 7

Ποσοστό των γεωργικών εκτάσεων που χαρακτηρίζονται ως ευπρόσβλητες από τη νιτρορύπανση στις 31.12.2014

Κράτος μέλος | Ποσοστό γεωργικής έκτασης που εμπίπτει σε ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση περιοχές | Μεταβολή από τον πρώτο χαρακτηρισμό
Τσεχική Δημοκρατία | 49 % | + 15 %
Ουγγαρία | 63 % | + 42 %
Ρουμανία | 58 % | + 625 %
Το 2013 το ρουμανικό κράτος αποφάσισε την εφαρμογή του προγράμματος δράσης στο σύνολο του ρουμανικού εδάφους¹
Σλοβακία | 57 % | - 5 %

1Σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 5, της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, τα κράτη μέλη απαλλάσσονται από την υποχρέωση του χαρακτηρισμού συγκεκριμένων ευπρόσβλητων ζωνών εφόσον τα κράτη μέλη καταρτίζουν και εφαρμόζουν στο σύνολο του εθνικού τους εδάφους προγράμματα δράσης.

Πηγή: Ανάλυση από το ΕΕΣ των εθνικών νομικών διατάξεων.

104

Η απόφαση της Ρουμανίας να εφαρμόσει το πρόγραμμα δράσης σε όλη τη χώρα είναι κατ’ αρχήν ευνοϊκή από την άποψη της ποιότητας των υδάτων, ιδίως αν ληφθεί υπόψη ότι η Ρουμανία διαθέτει τον μικρότερο αριθμό υδατικών συστημάτων που είναι εμπλουτισμένοι με θρεπτικά συστατικά (βλέπε παράρτημα II). Ωστόσο, η αύξηση της έκτασης της περιοχής δεν αρκεί αυτή καθαυτή για την επίτευξη της μείωσης των νιτρικών ιόντων στα ύδατα. Στη μέχρι πρότινος οριοθετημένη ζώνη (η οποία αντιστοιχούσε μόνο στο 58 % της γεωργικής γης) δεν σημειώθηκε σημαντική πρόοδος όσον αφορά την απόκτηση κατάλληλων χώρων για την αποθήκευση κοπριάς, η οποία αποτελούσε μία από τις απαιτήσεις του προγράμματος δράσης (βλέπε επίσης σημείο 122).

105

Το Συνέδριο διαπίστωσε ότι οι απαιτήσεις σε κάθε αναθεώρηση των προγραμμάτων δράσης στην Τσεχική Δημοκρατία, την Ουγγαρία και τη Ρουμανία είτε αυξήθηκαν στον αριθμό είτε έγιναν αυστηρότερες, ενώ στη Σλοβακία ορισμένες από τις απαιτήσεις χαλάρωσαν. Η ενίσχυση των απαιτήσεων οφείλεται εν μέρει στη δράση της Επιτροπής (βλέπε παραδείγματα στο πλαίσιο 1). Το γεγονός ότι διευκρινίστηκαν περαιτέρω ορισμένες απαιτήσεις συνέβαλε στην εφαρμογή και την επιβολή τους.

Πλαίσιο 1

Παραδείγματα του αντίκτυπου των αιτημάτων της Επιτροπής προς την Τσεχική Δημοκρατία και την Ουγγαρία

Τα κράτη μέλη έπρεπε να ορίσουν τη χωρητικότητα των δεξαμενών αποθήκευσης για ζωική κοπριά. Η χωρητικότητα θα έπρεπε να είναι τέτοια ώστε η δεξαμενή να μπορεί να αποθηκεύει την παραγόμενη κοπριά για χρονικό διάστημα ίσης τουλάχιστον διάρκειας με το διάστημα κατά το οποίο δεν επιτρέπεται η εφαρμογή κοπριάς στη γη. Επομένως η χωρητικότητα εκφράζεται σε μήνες. Στην Τσεχική Δημοκρατία η χωρητικότητα αυξήθηκε ως αποτέλεσμα δράσης που ανέλαβε η Επιτροπή. Η άμεση συμμόρφωση με την απαίτηση δεν ζητήθηκε για τους γεωργούς εκείνους για τους οποίους η υποχρέωση επιβλήθηκε μόλις το 2012 με την αύξηση των ευπρόσβλητων από νιτρορύπανση ζωνών. Μάλιστα, επωφελήθηκαν από μια μεταβατική περίοδο (προθεσμία συμμόρφωσης: τέλη 2015). Η μεταβατική αυτή περίοδος καταργήθηκε κατόπιν ενεργειών της Επιτροπής με ισχύ από τα μέσα του 2014.

Στην Ουγγαρία, η Επιτροπή συζήτησε τις υποχρεώσεις αποθήκευσης και τις μεταβατικές περιόδους με τις αρμόδιες αρχές. Για ορισμένους γεωργούς, οι αρχικές προθεσμίες παρατάθηκαν έως τις 31 Δεκεμβρίου 2014. Επομένως, οι συγκεκριμένοι γεωργοί είχαν στη διάθεσή τους 10 χρόνια από την προσχώρηση της χώρας για να συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις. Για τους γεωργούς που δραστηριοποιούνταν σε περιοχές που είχαν μόλις χαρακτηρισθεί ως ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση το 2013, η προθεσμία για την αποθήκευση υδαρούς κοπριάς έληγε στις 31 Δεκεμβρίου 2014 και για την αποθήκευση κοπριάς στις 22 Δεκεμβρίου 2015. Παρ’ όλα αυτά, η Επιτροπή δεν έθεσε υπό αμφισβήτηση τις ως άνω μεταβατικές προθεσμίες που έθεσαν οι ουγγρικές αρχές.

Εικόνα 2 — Δεξαμενή αποθήκευσης υδαρούς κοπριάς

Πηγή: ΕΕΣ.

Πλαίσιο 2

Παραδείγματα απαιτήσεων στην Ουγγαρία και τη Ρουμανία που είναι λιγότερο αυστηρές από τις συστάσεις που διατυπώνονται στη μελέτη που εκπονήθηκε για λογαριασμό της Επιτροπής

Στην Ουγγαρία η περίοδος κατά την οποία απαγορεύεται η εφαρμογή ορισμένων ειδών λιπασμάτων στο έδαφος διαρκεί από τις 31 Οκτωβρίου έως τις 15 Φεβρουαρίου (3 ½ μήνες). Στις συστάσεις προτείνεται περίοδος διάρκειας από την 1η Αυγούστου έως την 1η Φεβρουαρίου (έξι μήνες) για τις αρόσιμες εκτάσεις με περιθώριο απόκλισης συν/πλην έναν μήνα.

Στη Ρουμανία ο γενικός κανόνας είναι να μην επιτρέπεται η εφαρμογή λιπασμάτων σε απόσταση ενός μέτρου από υδατορεύμα σε αγροτεμάχιο με μέτρια κλίση έως και 12 % και σε απόσταση 3 μέτρων σε αγροτεμάχιο με κλίση μεγαλύτερη από 12 %. Για διαφορετικά είδη περιοχών προστασίας υδατικών πόρων ισχύουν άλλοι ειδικοί κανόνες.

Στις συστάσεις προτάθηκαν ζώνες ανάσχεσης⁶⁴ έκτασης τουλάχιστον 25 μέτρων, ενώ στην περίπτωση επικλινούς γης (με κλίση άνω του 8 %), οι ζώνες ανάσχεσης θα έπρεπε να διπλασιαστούν ή και να τριπλασιαστούν. Στην αλληλογραφία της με τη Ρουμανία, η Επιτροπή υποστήριξε επίσης ότι οι ζώνες ανάσχεσης δεν είχαν αρκετή έκταση, χωρίς όμως να επανέλθει στο ζήτημα αυτό.

106

Παρότι έχουν αυξηθεί οι απαιτήσεις, εξακολουθούν να μην είναι τόσο απαιτητικές όσο εκείνες που ορίζονται στη μελέτη του 2011⁶⁵ η οποία εκπονήθηκε για λογαριασμό της Επιτροπής και την οποία χρησιμοποιεί κατά τις αξιολογήσεις των σχεδίων δράσης. Παραδείγματα παρέχονται στο πλαίσιο 2.

107

Τα κράτη μέλη καθόρισαν ή θα μπορούσαν να καθορίσουν απαιτήσεις δυνάμει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση για ορισμένα ζητήματα⁶⁶ για τα οποία έπρεπε επίσης να ορίσουν πρότυπα ΚΓΠΚ⁶⁷. Το Συνέδριο διαπίστωσε ότι τα πρότυπα ΚΓΠΚ για τη «διαχείριση γαιών» και τη «διατήρηση ελάχιστης εδαφοκάλυψης» είτε είναι πανομοιότυπα είτε ακόμη αυστηρότερα από αυτά που περιλαμβάνονται στα προγράμματα δράσης των τεσσάρων κρατών μελών. Επιπλέον, υπάρχει περιθώριο για περαιτέρω ενίσχυση των προτύπων (βλέπε σημείο 135).

108

Όσον αφορά τα λιπάσματα, τα κράτη μέλη καθόρισαν περιορισμούς όσον αφορά την ποσότητα του αζώτου που πρέπει να εφαρμόζεται (kg/εκτάριο). Ωστόσο, δεν αξιοποίησαν την ευκαιρία για να προβλέψουν παρόμοιους περιορισμούς για τον φώσφορο⁶⁸.

Εξαιτίας των αδυναμιών στα προγράμματα δράσης της Σλοβακίας και της Τσεχικής Δημοκρατίας η Επιτροπή έχει αναλάβει περαιτέρω δράσεις

109

Τον Νοέμβριο του 2012 η Επιτροπή κίνησε διαδικασία επί παραβάσει κατά της Σλοβακίας για το δεύτερο πρόγραμμα δράσης που εγκρίθηκε το 2011. Στην περίπτωση της Τσεχικής Δημοκρατίας κινήθηκε διαδικασία «Pilot» τον Ιανουάριο του 2013 σχετικά με το τρίτο πρόγραμμα δράσης που εγκρίθηκε το 2012.

110

Έως τον Νοέμβριο του 2015, η Επιτροπή δεν είχε ακόμη καταλήξει σε κάποιο συμπέρασμα λόγω των πληροφοριών που είχαν παράσχει τα δύο εμπλεκόμενα κράτη μέλη⁶⁹ και των μέτρων που είχαν λάβει.

Τα προγράμματα δράσης δεν έχουν κάποιον αντίκτυπο στην κατανάλωση λιπασμάτων, ενώ ο αντίκτυπος στον ευτροφισμό δεν είναι εύκολο να αξιολογηθεί

111

Ένας δείκτης που μπορεί να αποτυπώσει την καταλληλότητα των απαιτήσεων που επιβάλλονται στους γεωργούς είναι η εξέλιξη της κατανάλωσης λιπασμάτων αζώτου. Η κατανάλωση ανόργανων⁷⁰ λιπασμάτων αυξήθηκε και στα τέσσερα κράτη μέλη κατά την περίοδο 2004-2012⁷¹ ενώ δεν μεταβλήθηκε σημαντικά η επιφάνεια της αρόσιμης γης. Ταυτόχρονα, όσον αφορά την κατανάλωση οργανικών λιπασμάτων (όπως κοπριάς) δεν είναι ευδιάκριτη κάποια τάση, είτε ανοδική είτε πτωτική.

112

Ένας ακόμη χρήσιμος δείκτης για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των προγραμμάτων δράσης είναι η εξέλιξη της κατάστασης ευτροφισμού των υδάτων, παρότι η κατάσταση ευτροφισμού οφείλεται στο σύνολο των πηγών ρύπανσης και όχι μόνο στη γεωργία.

113

Τα κράτη μέλη έπρεπε να καταρτίσουν προγράμματα παρακολούθησης των υδάτων για τη μέτρηση της συγκέντρωσης αζώτου στα γλυκά ύδατα και για την επανεξέταση της κατάστασης ευτροφισμού των υδάτων τους τουλάχιστον κάθε τέσσερα έτη. Τα κράτη μέλη υπέβαλαν τις πλέον πρόσφατες εκθέσεις εφαρμογής το 2012, οι οποίες καλύπτουν την περίοδο 2008-2011. Η προθεσμία υποβολής της επόμενης έκθεσης λήγει τον Ιούνιο του 2016, η οποία αφορά την περίοδο 2012-2015. Η περίοδος υποβολής εκθέσεων στο πλαίσιο της οδηγίας για τη νιτρορύπανση δεν έχει εναρμονιστεί με το χρονοδιάγραμμα για την έγκριση των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού⁷².

114

Η άντληση συμπερασμάτων για την εξέλιξη της κατάστασης ευτροφισμού των υδατικών συστημάτων δεν είναι εύκολη, δεδομένου ότι δεν είναι συγκρίσιμα τα σύνολα δεδομένων που συνδέονται με τις περιόδους 2004-2007 και 2008-2011⁷³. Τα εν λόγω δεδομένα από τις εκθέσεις του 2012 σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση δεν ήταν άμεσα συγκρίσιμα ούτε με τα δεδομένα στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού, εξαιτίας της χρήσης διαφορετικών κριτηρίων αξιολόγησης (βλέπε σημείο 101).

115

Βάσει των στοιχείων που διαβιβάστηκαν για την περίοδο 2008-2011, στην Τσεχική Δημοκρατία, την Ουγγαρία και τη Σλοβακία, μεταξύ του 31 % και του 65 % των επιφανειακών υδάτων ήταν ευτροφικά. Στη Ρουμανία λιγότερο από το 15 % των ποταμών ήταν ευτροφικά. Η κατάσταση άλλων υδάτων (όπως λίμνες ή παράκτια ύδατα) κρίθηκε εξίσου μη ικανοποιητική.

Ο μηχανισμός για την επιβολή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση δεν έχει αποτρεπτικό αποτέλεσμα

116

Η οδηγία για τη νιτρορύπανση δεν περιλάμβανε ειδική διάταξη σχετικά με τον μηχανισμό επιβολής.

117

Με τη θέσπιση της πολλαπλής συμμόρφωσης (βλέπε σημείο 133) τα κράτη μέλη πρέπει να επαληθεύουν την εφαρμογή ορισμένων προτύπων και να μειώνουν το ποσό των ενισχύσεων όταν διαπιστώνεται μη συμμόρφωση. Δυνάμει της κανονιστικής απαίτησης διαχείρισης 4 (ΚΑΔ-4)⁷⁴, τα κράτη μέλη πρέπει να ελέγχουν την εφαρμογή των προγραμμάτων δράσης για τη νιτρορύπανση από τους γεωργούς. Οι γεωργοί που δεν λαμβάνουν ενίσχυση (άμεσες ενισχύσεις) στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής και/ή ενίσχυση στο πλαίσιο ορισμένων μέτρων που προβλέπονται στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης δεν υπόκεινται σε ελέγχους για την ΚΑΔ-4.

118

Πέραν των ελέγχων για την ΚΑΔ-4, και τα τέσσερα κράτη μέλη διενεργούν ελέγχους σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας για την νιτρορύπανση, οι οποίοι αναφέρονται εφεξής ως «εθνικοί έλεγχοι». Σε κανένα από τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις δεν προβλέπονταν εκ του νόμου απαιτήσεις όσον αφορά το πεδίο κάλυψης των εθνικών ελέγχων (ποσοστό επί του συνολικού πληθυσμού που πρέπει να ελεγχθεί) και την επιλογή των δειγμάτων. Στην πραγματικότητα το ποσοστό του πληθυσμού των γεωργών που υποβλήθηκε στους εν λόγω εθνικούς ελέγχους το 2012⁷⁵ ήταν πολύ χαμηλό (λιγότερο από 3 %).

119

Στην Τσεχική Δημοκρατία και τη Σλοβακία, οι «εθνικοί έλεγχοι» και οι έλεγχοι για την ΚΑΔ-4 διενεργούνται από την ίδια αρχή, ενώ στα άλλα δύο κράτη μέλη από διαφορετικές αρχές. Όσον αφορά τις απαιτήσεις που καλύπτονται πράγματι στο πλαίσιο των εθνικών ελέγχων, η κατάσταση διαφέρει ανά κράτος μέλος:

—περίπου το σύνολο των απαιτήσεων που προβλέπονται στα προγράμματα δράσης καλύπτονται από τους εθνικούς ελέγχους στην Ουγγαρία⁷⁶ και τη Σλοβακία,

—στην Τσεχική Δημοκρατία ορισμένες από τις απαιτήσεις του προγράμματος δράσης ελέγχονται στο πλαίσιο των εθνικών ελέγχων, ενώ άλλες στο πλαίσιο των ελέγχων ΚΑΔ-4. Δεδομένου ότι το δείγμα είναι κοινό και για τους δύο ελέγχους, στην πράξη ελέγχονται σχεδόν όλες οι απαιτήσεις, αλλά διαφέρουν οι κυρώσεις που επιβάλλονται (βλέπε σημεία 120 και 144),

—στη Ρουμανία, αρκετές απαιτήσεις δεν είχαν συμπεριληφθεί στις οδηγίες που έπρεπε να ακολουθούν οι επιθεωρητές για τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις που διαθέτουν από 8 έως 100 μονάδες ζωικού κεφαλαίου⁷⁷.

120

Το Συνέδριο διαπίστωσε ότι όταν μια περίπτωση μη συμμόρφωσης με τις απαιτήσεις τυγχάνει να αποκαλύπτεται στο πλαίσιο εθνικού ελέγχου δεν επιβάλλονται κατ’ ανάγκη κυρώσεις ή ότι, ακόμη και όταν επιβάλλονται πρόστιμα, τα ποσά είναι αμελητέα περιορίζοντας, επομένως, το αποτρεπτικό αποτέλεσμα:

—στη Ρουμανία, στο πλαίσιο των ελέγχων που καλύπτουν γεωργικές εκμεταλλεύσεις μεταξύ 8 και 100 μονάδων ζωικού κεφαλαίου δεν επιβάλλονται εν γένει κυρώσεις, αλλά απαιτείται αντ’ αυτού η λήψη διορθωτικών μέτρων,

—στη Σλοβακία, το δίκαιο δεν προβλέπει κυρώσεις για αρκετά ζητήματα (όπως για τη μη τήρηση των απαιτήσεων αποθήκευσης ή τη μη τήρηση της περιόδου απαγόρευσης για τη διασπορά λιπασμάτων στο έδαφος),

—στην Ουγγαρία, το νομικό πλαίσιο προβλέπει την επιβολή κύρωσης σε περίπτωση πλημμελούς παροχής στοιχείων ή νιτρορύπανσης. Το μέγιστο πρόστιμο σε αμφότερες τις περιπτώσεις είναι, εντούτοις, σχετικά χαμηλής αξίας. Επιπλέον, δεν είναι εύκολο να επιβληθούν κυρώσεις στην περίπτωση νιτρορύπανσης καθώς πρέπει i) να αποδεικνύεται ότι η ρύπανση οφείλεται στη μη τήρηση των κανόνων περί εφαρμογής των λιπασμάτων και ii) να αξιολογείται η έκταση της νιτρορύπανσης,

—στην Τσεχική Δημοκρατία, οι κυρώσεις επιβάλλονται για τη μη τήρηση των όρων που ισχύουν για τα λιπάσματα και την αποθήκευση, αλλά το μέσο πρόστιμο που επιβαλλόταν ανά είδος παράβασης κατά την περίοδο 2010-2013 ήταν σχετικά χαμηλό.

121

Συνολικά, το Συνέδριο διαπίστωσε ότι οι πληροφορίες που περιλαμβάνονταν στην έκθεση εφαρμογής του 2012 που απεστάλη στην Επιτροπή σχετικά με τους διενεργηθέντες ελέγχους και τις διαπιστωθείσες περιπτώσεις μη συμμόρφωσης ήταν πολύ γενικές και ορισμένες φορές ατελείς. Επιπλέον, τα αριθμητικά στοιχεία δεν αποδεικνύονταν πάντοτε αξιόπιστα. Αυτό πρόκειται να αποτελέσει σημαντικό πρόσκομμα σε κάθε απόπειρα της Επιτροπής να αξιολογήσει τη συνολική κατάσταση.

122

Στους εν λόγω ελέγχους παρατηρήθηκε συχνά η μη τήρηση της προϋπόθεσης για χωρητικότητα αποθήκευσης όσον αφορά τη ζωική κοπριά. Ένας από τους λόγους που καταγράφηκαν ήταν η έλλειψη χρηματοδοτικών πόρων για τη χρηματοδότηση της κατασκευής κατάλληλων δεξαμενών αποθήκευσης.

Τα σχέδια δράσης για τα φυτοφάρμακα περιέχουν αδυναμίες

123

Τα κράτη μέλη έπρεπε να υιοθετήσουν εθνικά σχέδια δράσης τα οποία να περιλαμβάνουν προσδιορισμένους ποσοτικώς στόχους, επιμέρους στόχους, μέτρα και χρονοδιαγράμματα που στοχεύουν στη μείωση των κινδύνων και του αντίκτυπου της χρήσης φυτοφαρμάκων (βλέπε πίνακα 2). Τα εν λόγω σχέδια δράσης θα έπρεπε να έχουν εγκριθεί και κοινοποιηθεί στην Επιτροπή έως τις 26 Νοεμβρίου 2012.

Τα σχέδια δράσης δεν περιλαμβάνουν προσδιορισμένους ποσοτικώς στόχους και προθεσμίες για την εφαρμογή των μέτρων

124

Το Συνέδριο διαπίστωσε ότι τα εθνικά σχέδια δράσης δεν περιλάμβαναν:

—χρονοδιάγραμμα για την εφαρμογή των μέτρων στην Ουγγαρία και τη Σλοβακία,

—το ποσό των απαιτούμενων χρηματοδοτικών πόρων για την εφαρμογή των προτεινόμενων μέτρων στην Ουγγαρία, τη Σλοβακία και τη Ρουμανία,

—συνολικούς ποσοτικούς επιμέρους στόχους, όπως το ποσοστό μείωσης της χρήσης φυτοφαρμάκων ή της μείωσης του δείκτη συχνότητας επεξεργασίας (ένταση της χρήσης φυτοφαρμάκων).

125

Θετικό είναι το γεγονός ότι τα σχέδια δράσης στην Τσεχική Δημοκρατία, τη Ρουμανία και τη Σλοβακία περιλαμβάνουν μέτρα που αφορούν τη δημιουργία ζωνών ανάσχεσης κατάλληλου μεγέθους όπου δεν είναι δυνατή η χρήση φυτοφαρμάκων. Για τη Ρουμανία βλέπε επίσης το σημείο 135. Η Ουγγαρία είχε περιλάβει μέτρο για τις ζώνες ανάσχεσης στο σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού της του 2009.

126

Η έκθεση της Επιτροπής για την αξιολόγηση των σχεδίων δράσης που έπρεπε να έχει υποβληθεί έως τον Δεκέμβριο του 2014 δεν είχε ακόμη δημοσιευθεί στα μέσα του 2015. Η Επιτροπή δεν έχει κινήσει διαδικασίες επί παραβάσει όσον αφορά το ανεπαρκές περιεχόμενο των μέτρων που περιλαμβάνονται στα σχέδια δράσης.

Η ολοκληρωμένη φυτοπροστασία θα εφαρμοστεί μόνο σταδιακά

127

Σύμφωνα με την οδηγία για τα φυτοφάρμακα, τα κράτη μέλη πρέπει να εξασφαλίσουν από την 1η Ιανουαρίου 2014 και στο εξής την εφαρμογή των γενικών αρχών για την ολοκληρωμένη φυτοπροστασία⁷⁸. Βασικός στόχος είναι να διασφαλιστεί ότι η χρήση των φυτοπροστατευτικών προϊόντων⁷⁹ περιορίζεται στο ελάχιστο αναγκαίο.

128

Για την ορθή εφαρμογή των αρχών της ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας πρέπει να διατίθενται κατευθυντήριες οδηγίες. Κατά τον χρόνο σύνταξης της έκθεσης, τα κράτη μέλη βρίσκονταν στη διαδικασία κατάρτισης ειδικών κατά καλλιέργεια κατευθυντήριων οδηγιών. Η τήρηση των γενικών αρχών της ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας πρέπει να περιλαμβάνεται ως βασική απαίτηση στο πλαίσιο των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης της περιόδου 2014-2020, με αποτέλεσμα να καθίσταται δυνατό να χρηματοδοτούνται μόνον οι δαπάνες που σχετίζονται με δεσμεύσεις που υπερβαίνουν την εν λόγω βασική απαίτηση.

129

Η επιτυχία της εφαρμογής της ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας θα εξαρτηθεί από την καταλληλότητα των κατευθυντήριων οδηγιών, καθώς και από παράγοντες όπως οι χρηματοδοτικοί πόροι που διατίθενται για υπηρεσίες παροχής συμβουλών σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις, η ποιότητα των μέτρων κατάρτισης που απευθύνονται σε χρήστες φυτοπροστατευτικών προϊόντων και ο βαθμός ευκολίας του ελέγχου των απαιτήσεων.

Πρέπει να ενισχυθεί ο μηχανισμός για την επιβολή της οδηγίας για τα φυτοφάρμακα

130

Δυνάμει της οδηγίας, τα κράτη μέλη όφειλαν να θεσπίσουν εθνικές διατάξεις με τις κυρώσεις που θα επιβάλλονται σε περίπτωση παράβασης των διατάξεων της εν λόγω οδηγίας. Το Συνέδριο διαπίστωσε ότι οι κυρώσεις που έχουν θεσπιστεί στις εθνικές νομικές διατάξεις δεν καλύπτουν όλα τα είδη των παραβάσεων. Παραδείγματος χάριν, στο ισχύον μέχρι και τα μέσα του 2015 νομικό πλαίσιο στην Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Σλοβακία δεν είχαν ακόμη καθοριστεί κυρώσεις για την περίπτωση μη τήρησης της ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας. Επίσης, δεν είχαν καθοριστεί σε όλες τις περιπτώσεις πρόστιμα για τη χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων που δεν συμμορφώνεται με τις προϋποθέσεις που ορίζονται στην ετικέτα του προϊόντος.

131

Δεν προβλέπονται συγκεκριμένες απαιτήσεις σε επίπεδο ΕΕ όσον αφορά την εμβέλεια των ελέγχων⁸⁰. Σε κανένα από τα τέσσερα κράτη μέλη δεν προβλέπεται εκ του νόμου το ελάχιστο ποσοστό του πληθυσμού που πρέπει υποβάλλεται σε έλεγχο. Ωστόσο, ορισμένες πτυχές που αφορούν τη χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων αποτελούν μέρος της πολλαπλής συμμόρφωσης:

—Κύριος σκοπός των ελέγχων για την ΚΑΔ-9⁸¹ είναι η επαλήθευση ότι χρησιμοποιούνται μόνο εγκεκριμένα προϊόντα και ότι η χρήση τους συμμορφώνεται με τους όρους που αναγράφονται στην ετικέτα του προϊόντος. Η ΚΑΔ-9 ελέγχεται από το 2011 σε τρία από τα κράτη μέλη και στη Ρουμανία από το 2014.

—Η βιώσιμη χρήση φυτοφαρμάκων, ειδικότερα υπό τη μορφή της συμμόρφωσης με τις αρχές της ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας, επρόκειτο να υπαχθεί στο σύστημα πολλαπλής συμμόρφωσης από το 2014. Εντούτοις, σύμφωνα με τον κανονισμό αριθ. 1306/2013⁸², το χρονοδιάγραμμα της ενσωμάτωσης αυτής είναι πλέον αβέβαιο, δεδομένου ότι εξαρτάται από την πρόοδο που έχουν σημειώσει τα κράτη μέλη ως προς την εφαρμογή της οδηγίας για τα φυτοφάρμακα.

132

Δεδομένου του περιορισμένου αριθμού των πτυχών που καλύπτονται από την πολλαπλή συμμόρφωση, οι υπόλοιπες πτυχές (όπως η απαγόρευση του αεροψεκασμού, η επάρκεια του εξοπλισμού εφαρμογής, η ολοκληρωμένη φυτοπροστασία) καλύπτονται από «εθνικούς ελέγχους». Τα σχέδια δράσης όλων των κρατών μελών πλην της Σλοβακίας ανέφεραν επίσης την ανάγκη ενίσχυσης των ελέγχων στον τομέα των φυτοπροστατευτικών προϊόντων.

Ο μηχανισμός της πολλαπλής συμμόρφωσης δημιουργεί αντίκτυπο, ο οποίος όμως δεν αξιοποιείται πλήρως

133

Το 2005 θεσπίστηκε ο μηχανισμός της πολλαπλής συμμόρφωσης που συνδέει τις άμεσες ενισχύσεις στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής με την τήρηση μιας σειράς απαιτήσεων (βλέπε σημείο 15). Ο βαθμός στο οποίο μπορεί ο μηχανισμός αυτός να επιτύχει περιβαλλοντικούς στόχους, εν προκειμένω τη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων, εξαρτάται κυρίως από το πόσο αυστηρές είναι οι απαιτήσεις των κρατών μελών και από την αποτελεσματικότητα του εφαρμοστέου μηχανισμού επιβολής.

134

Τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα για την εφαρμογή της πολλαπλής συμμόρφωσης. Στην περίπτωση των ΚΑΔ⁸³ αυτό περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την ενσωμάτωση των συναφών στοιχείων της ειδικής νομοθεσίας στο πεδίο εφαρμογής της πολλαπλής συμμόρφωσης. Στην περίπτωση των προτύπων ΚΓΠΚ αυτό περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την ενσωμάτωση των συναφών προτύπων στην εθνική ή την περιφερειακή νομοθεσία και τον καθορισμό των πρακτικών υποχρεώσεων με τις οποίες πρέπει να συμμορφώνονται οι γεωργοί. Τα κράτη μέλη όφειλαν επίσης να καθορίσουν ελάχιστες απαιτήσεις για τη χρήση λιπασμάτων⁸⁴ και φυτοπροστατευτικών προϊόντων⁸⁵ οι οποίες θα εφαρμόζονται σε ορισμένα μέτρα στο πλαίσιο των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης (όπως το γεωργοπεριβαλλοντικό μέτρο).

Χάριν βελτίωσης της ποιότητας των υδάτων, θα μπορούσαν να ενισχυθούν οι απαιτήσεις που πρέπει να τηρούν οι γεωργοί

135

Υπάρχουν δύο πρότυπα ΚΓΠΚ που έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων: i) το πρότυπο για τη δημιουργία ζωνών ανάσχεσης κατά μήκος των υδατορευμάτων και ii) το πρότυπο για τη διάβρωση του εδάφους. Εντούτοις, κανένα από τα τέσσερα κράτη μέλη δεν είχε δημιουργήσει ζώνες ανάσχεσης με το μέγεθος που προτεινόταν σε μελέτη που είχε εκπονήσει η Επιτροπή (βλέπε σημείο 106 και πλαίσιο 2). Καθ’ υπέρβαση των απαιτήσεων της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, η Ρουμανία απαγόρευσε στις εν λόγω ζώνες ανάσχεσης και τη χρήση φυτοφαρμάκων. Οι απαιτήσεις που επιβάλλονται από τα κράτη μέλη ως αποτέλεσμα του προτύπου για τη διάβρωση του εδάφους θα μπορούσαν να είναι περισσότερο αυστηρές, όπως προκύπτει από τα παραδείγματα του πλαισίου 3.

Πλαίσιο 3

Παραδείγματα απαιτήσεων που σχετίζονται με τη διάβρωση οι οποίες επιδέχονται ενίσχυση και στα τέσσερα κράτη μέλη

Ο τύπος της καλλιέργειας⁸⁶ είναι ένας παράγοντας που επηρεάζει τον βαθμό της διάβρωσης. Στη Ρουμανία και τη Σλοβακία, καμία καλλιέργεια δεν απαγορεύεται σε γη ευπρόσβλητη από διάβρωση.

Στην Τσεχική Δημοκρατία και την Ουγγαρία υπάρχουν καλλιέργειες που απαγορεύονται σε συγκεκριμένα αγροτεμάχια. Εντούτοις, η επιφάνεια γης που καλύπτουν οι σχετικοί κανόνες είναι μικρότερη από την πραγματική επιφάνεια γης που είναι επιρρεπής στη διάβρωση.

136

Σε ό,τι αφορά τις ελάχιστες απαιτήσεις για τις ενισχύσεις αγροτικής ανάπτυξης για την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 (βλέπε σημείο 134):

—σχετικά με τη ρύπανση από φώσφορο που προέρχεται από λιπάσματα, κανένα από τα τέσσερα κράτη μέλη δεν είχε καθορίσει απαιτήσεις παρότι προβλεπόταν ρητώς η υποχρέωση αυτή στον σχετικό κανονισμό της ΕΕ,

—όσον αφορά τα λιπάσματα, στην Ουγγαρία δεν είχαν καθοριστεί ουσιαστικές ελάχιστες απαιτήσεις για τους γεωργούς που δραστηριοποιούνται εκτός των ευπρόσβλητων ζωνών, ενώ οι απαιτήσεις που ίσχυαν για τους γεωργούς στις ευπρόσβλητες ζώνες ήταν ελλιπείς,

—όσον αφορά τη χρήση φυτοφαρμάκων κοντά σε νερό, τα τέσσερα κράτη μέλη είχαν θεσπίσει κυρίως κανόνες για ειδικές περιοχές προστασίας, όπως αυτές που χρησιμοποιούνται για την άντληση πόσιμου ύδατος για ανθρώπινη κατανάλωση. Για τις ζώνες ανάσχεσης βλέπε επίσης σημείο 135.

137

Στο πλαίσιο της έγκρισης των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, η Επιτροπή αξιολόγησε τις ακόλουθες εκ των προτέρων αιρεσιμότητες: i) κατά πόσον είχαν καθοριστεί πρότυπα ΚΓΠΚ και ii) κατά πόσον πληρούνταν οι ελάχιστες απαιτήσεις για χρήση λιπασμάτων και φυτοπροστατευτικών προϊόντων που ίσχυαν για ορισμένα μέτρα που υλοποιούνταν στο πλαίσιο προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης. Η Επιτροπή δεν έθεσε εν αμφιβόλω την αποτελεσματικότητα των ισχυουσών απαιτήσεων ως προς την επίτευξη των στόχων της πολιτικής της ΕΕ για τα ύδατα παρά τις προαναφερθείσες αδυναμίες (βλέπε σημεία 135 και 136) ⁸⁷.

Ο μηχανισμός επιβολής της πολλαπλής συμμόρφωσης δεν έχει αρκούντως αποτρεπτικό αποτέλεσμα

138

Οι γεωργοί που δεν λαμβάνουν ενίσχυση στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής και/ή προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης δεν υπόκεινται σε ελέγχους πολλαπλής συμμόρφωσης. Στην πραγματικότητα, οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις με έκταση μικρότερη του ενός εκταρίου δεν είναι επιλέξιμες για άμεσες ενισχύσεις στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής. Με την εξαίρεση της Ρουμανίας⁸⁸, οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις με έκταση μικρότερη του ενός εκταρίου καλύπτουν αμελητέο μερίδιο της γεωργικής γης.

139

Το Συνέδριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, όσον αφορά το μέγεθος του δείγματος, και τα τέσσερα κράτη μέλη είχαν υπερβεί, την περίοδο του 2011-2013, την απαίτηση της ΕΕ⁸⁹ για κάλυψη του 1 % των γεωργών που πρέπει να εφαρμόζουν πρότυπα πολλαπλής συμμόρφωσης. Το ποσοστό του 1 % σημαίνει ότι, κατά μέσο όρο, κάθε γεωργός έχει πιθανότητα να ελεγχθεί άπαξ ανά εκατονταετία.

140

Ομοίως και τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη τήρησαν την απαίτηση της ΕΕ για διαχωρισμό μεταξύ δειγματοληψίας βάσει κινδύνου⁹⁰ και τυχαίας δειγματοληψίας. Ωστόσο, η ανάλυση κινδύνου στερείται εν μέρει νοήματος, εφόσον το δείγμα που ελέγχεται στην πραγματικότητα δεν συνίσταται κατ’ ανάγκη αποκλειστικά σε εκείνους τους γεωργούς που βρίσκονται στις πρώτες θέσεις της κλίμακας κινδύνου. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι για την τελική επιλογή συνεκτιμώνται οι διαθέσιμοι ανθρώπινοι πόροι στην εθνική/περιφερειακή αρχή που διενεργεί τους ελέγχους.

141

Σε ό,τι αφορά το περιεχόμενο των ελέγχων, το Συνέδριο διαπίστωσε ότι:

—σχετικά με την ΚΑΔ-4 για την εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, οι έλεγχοι στην Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Σλοβακία καλύπτουν την πλειονότητα των απαιτήσεων που ορίζονται στα προγράμματα δράσης για τη νιτρορύπανση. Στην Τσεχική Δημοκρατία, ορισμένες απαιτήσεις του προγράμματος δράσης για τη νιτρορύπανση καλύπτονται από τους ελέγχους πολλαπλής συμμόρφωσης, ενώ άλλες καλύπτονται από τους «εθνικούς ελέγχους» (βλέπε σημείο 119),

—σχετικά με τις ελάχιστες απαιτήσεις που ισχύουν για ορισμένα μέτρα που υλοποιούνται στο πλαίσιο προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης, οι έλεγχοι στην Ουγγαρία δεν ήταν επαρκείς (βλέπε σημείο 136). Στην Τσεχική Δημοκρατία και τη Ρουμανία οι έλεγχοι δεν κάλυπταν την απαίτηση για χωρητικότητα αποθήκευσης κοπριάς. Στη Ρουμανία δεν είχαν καθοριστεί όλες οι πτυχές των ελάχιστων απαιτήσεων για τη χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων και, ως εκ τούτου, οι έλεγχοι περιορίζονταν στο να επαληθεύουν ότι χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά εγκεκριμένα προϊόντα.

142

Ένας εγγενής περιορισμός του συστήματος των ελέγχων πολλαπλής συμμόρφωσης είναι το γεγονός ότι, σε ό,τι αφορά ορισμένες απαιτήσεις, είναι εκ της φύσεώς τους δύσκολο να εξακριβωθεί η συμμόρφωση με αυτές. Παραδείγματος χάριν, η συμμόρφωση με ορισμένες απαιτήσεις είναι δυνατό να ελεγχθεί μόνον κατά τη διάρκεια συγκεκριμένης περιόδου του έτους, η οποία μπορεί να μην συμπίπτει με τη χρονική στιγμή της επιτόπιας επίσκεψης, ή μόνον εφόσον δεν συντρέχουν συγκεκριμένες μετεωρολογικές συνθήκες (π.χ. ισχυροί άνεμοι, παγετός) κατά τη διάρκεια της επίσκεψης. Όσον αφορά τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη, σημαντικό τμήμα των ελέγχων συσσωρεύτηκε στο δεύτερο μισό του έτους. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα ή κατά τη διάρκεια της βασικής περιόδου βλάστησης είτε δεν είχε διενεργηθεί κανένας έλεγχος (Ουγγαρία και Ρουμανία) είτε είχαν πραγματοποιηθεί μόνον ελάχιστοι. Πέραν του ότι αντιβαίνει σε ορισμένες κανονιστικές απαιτήσεις, αυτό σημαίνει ότι δεν είναι δυνατή η επιτόπου οπτική επαλήθευση της τήρησης ορισμένων απαιτήσεων που αφορούν τα ύδατα.

143

Η αποτελεσματικότητα των ελέγχων πλήττεται επίσης από το γεγονός ότι τα αποδεικτικά στοιχεία βαρύνουσας σημασίας συνίστανται σε δηλώσεις των ίδιων των γεωργών, όπως το μητρώο λίπανσης (το οποίο περιλαμβάνει στοιχεία για την περίοδο λίπανσης και τις εφαρμοζόμενες ποσότητες). Όσο συχνότερες είναι οι επικαιροποιήσεις του μητρώου τόσο ακριβέστερες είναι οι πληροφορίες. Όσον αφορά την τήρηση του μητρώου, είτε τηρείται σε διαρκή βάση (Ουγγαρία, Ρουμανία και Σλοβακία) είτε επικαιροποιείται στο τέλος κάθε μήνα (Τσεχική Δημοκρατία).

144

Τέλος, το κόστος της συμμόρφωσης του γεωργού με πολλές από τις απαιτήσεις (παραδείγματος χάριν όσον αφορά τη διαφυγούσα παραγωγή και το διαφυγόν εισόδημα) είναι υψηλότερο από το πρόστιμο που είναι δυνατό να επιβληθεί, το οποίο ισούται με τη μέγιστη μείωση του ποσού της ενίσχυσης η οποία είναι το πολύ μόνον 5 %⁹¹. Ως εκ τούτου, οι μειώσεις αυτού του είδους στερούνται ουσιαστικού αποτρεπτικού αποτελέσματος⁹².

Δεν αξιοποιούνται στο έπακρο οι δυνατότητες των μέτρων αγροτικής ανάπτυξης να αντιμετωπίζουν ζητήματα που σχετίζονται με την ποιότητα των υδάτων

145

Τα μέτρα που λειτουργούν συμπληρωματικά προς την κείμενη νομοθεσία (όπως η οδηγία για τη νιτρορύπανση) και τα οποία περιλαμβάνονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού συνδέονταν κυρίως με προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης⁹³.

146

Τα προγράμματα αυτά περιλαμβάνουν σύνολα μέτρων στα οποία μπορούν να συμμετέχουν προαιρετικά οι πληθυσμοί-στόχοι (π.χ. γεωργοί). Οι δικαιούχοι των μέτρων αγροτικής ανάπτυξης αναλαμβάνουν την υποχρέωση να συμμορφώνονται με συγκεκριμένους όρους που καθορίζει το οικείο κράτος μέλος.

Λιγότερο από το 30 % της γεωργικής γης καλύπτεται από γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα που μπορούν πράγματι να οδηγήσουν σε βελτιωμένη ποιότητα υδάτων

147

Το Συνέδριο διαπίστωσε ότι, και στα τέσσερα κράτη μέλη, η επίδραση που ασκεί η ρύπανση από τη γεωργία στα ύδατα είχε περιγραφεί με πολύ γενικούς όρους στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης της περιόδου 2007-2013 και δεν ήταν πάντοτε συνεπής⁹⁴ με τις πληροφορίες που περιλαμβάνονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού⁹⁵.

148

Στον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1974/2006 της Επιτροπής⁹⁶ αναφέρονται τα μέτρα που θα μπορούσαν να αποτελέσουν μέρος ενός προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης. Τα σημαντικότερα μέτρα που εφαρμόζονται στα τέσσερα κράτη μέλη, τα οποία έχουν άμεσο θετικό αντίκτυπο στην ποιότητα των υδάτων είναι τα εξής:

—το μέτρο 121 «εκσυγχρονισμός των γεωργικών εκμεταλλεύσεων»: τα τέσσερα κράτη μέλη⁹⁷ χρησιμοποίησαν το μέτρο αυτό για τη χρηματοδότηση δεξαμενών αποθήκευσης κοπριάς. Οι ετήσιες εκθέσεις εφαρμογής που περιγράφουν την πρόοδο των μέτρων δεν παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τον αριθμό των εγκαταστάσεων αποθήκευσης και το συγχρηματοδοτούμενο επενδυτικό κόστος,

—το μέτρο 214 «γεωργοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις» (βλέπε σημείο 13): η σημασία του μέτρου από την άποψη των χρηματοδοτικών πόρων που έχουν διατεθεί κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013⁹⁸ ποικίλλει μεταξύ των κρατών μελών (βλέπε πίνακα 8),

—το μέτρο 221 «πρώτη δάσωση⁹⁹ γεωργικής γης»: το μέτρο αυτό δεν συνιστούσε προτεραιότητα σε κανένα από τα τέσσερα κράτη μέλη, δεδομένου ότι οι πόροι που διατέθηκαν για αυτό ήταν ελάχιστοι.

149

Η Τσεχική Δημοκρατία και η Ουγγαρία ανέφεραν¹⁰⁰ επίσης ότι τα μέτρα 211 «Ενισχύσεις για φυσικά μειονεκτήματα στους γεωργούς ορεινών περιοχών» και/ή 212 «Ενισχύσεις στους γεωργούς περιοχών με μειονεκτήματα, εκτός των ορεινών περιοχών» ευνόησαν την ποιότητα των υδάτων. Τα άλλα δύο κράτη μέλη δεν ανέφεραν καμία περιοχή παρότι είχαν επίσης δαπανήσει πόρους στο πλαίσιο των εν λόγω μέτρων. Το Συνέδριο θεωρεί ότι τα μέτρα αυτά έχουν μόνο έμμεσο αντίκτυπο, δεδομένου ότι κύριος σκοπός τους είναι να διασφαλίσουν τη συνεχή χρήση της γεωργικής γης. Η διατήρηση δεν βελτιώνει την κατάσταση του περιβάλλοντος, αλλά η μη συντήρηση θα μπορούσε να την επιδεινώσει¹⁰¹. Στην Τσεχική Δημοκρατία, οι γεωργοί λαμβάνουν επιχορηγήσεις μόνο για τη συντήρηση χορτολιβαδικών εκτάσεων. Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις συμβάλλουν περισσότερο¹⁰² στην ποιότητα των υδάτων από ό,τι η καλλιεργήσιμη γη. Παρ’ όλα αυτά, σε όλες τις περιπτώσεις οι ενισχύσεις καταβάλλονται με σκοπό τη διατήρηση/συντήρηση του υφιστάμενου τοπίου.

Πίνακας 8

Χρηματοδοτικοί πόροι για το μέτρο 214 «γεωργοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις» στις 31.12.2014 (εκφρασμένοι σε εκατομμύρια ευρώ)

Κράτος μέλος | Προϋπολογισμός (και ως ποσοστό επί του συνόλου των δημόσιων πόρων που είναι διαθέσιμοι στο πλαίσιο του προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης) | Εκτελεσθείς προϋπολογισμός (και ως ποσοστό επί του συνολικού προϋπολογισμού για το μέτρο)
Τσεχική Δημοκρατία | 1 101,2 | (30 %) | 1 085,7 | (99 %)
Ουγγαρία | 1 137,3 | (22 %) | 1 169,6 | (103 %)
Ρουμανία | 1 270,6 | (14 %) | 1 340,9 | (106 %)
Σλοβακία | 390,2 | (15 %) | 357,3 | (92 %)

Πηγή: Εκθέσεις εφαρμογής των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης για το έτος 2014.

150

Στο μέτρο 214 «γεωργοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις» τα κράτη μέλη υπήγαγαν διάφορα διάφορα καθεστώτα. Διαφορετικές υποχρεώσεις εφαρμόζονται σε διαφορετικά καθεστώτα και μπορεί να συνεπάγονται τον περιορισμό ή την απαγόρευση της χρήσης λιπασμάτων, τον περιορισμό ή την απαγόρευση της χρήσης φυτοπροστατευτικών προϊόντων και/ή των κανόνων αμειψισποράς¹⁰³. Οι υποχρεώσεις που δέχεται να αναλάβει ο γεωργός πρέπει να υπερβαίνουν την κείμενη συναφή νομοθεσία, περιλαμβανομένων των ΚΑΔ και των ΚΓΠΚ (παραδείγματος χάριν οι απαιτήσεις που αφορούν τη χρήση λιπασμάτων πρέπει να είναι αυστηρότερες από εκείνες που προβλέπονται στα προγράμματα δράσης στο πλαίσιο της οδηγίας για τη νιτρορύπανση).

151

Τα καθεστώτα στα οποία οι γεωργοί μπορούν να προσχωρήσουν προαιρετικά δεν αποβαίνουν πάντοτε εξίσου επιτυχημένα. Στον πίνακα 9 παρουσιάζονται, για κάθε κράτος μέλος, τα πλέον επιτυχημένα καθεστώτα στο πλαίσιο των οποίων η συνολική έκταση (σε εκτάρια) που έλαβε ενίσχυση κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 αντιστοιχεί σε περισσότερο από το 10 % των γεωργικών γαιών του κράτους μέλους στο τέλος του 2014. Στον πίνακα επισημαίνονται επίσης οι υποχρεώσεις που πρέπει να τηρούν οι γεωργοί σε σχέση με τη χρήση λιπασμάτων, τη χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων και τους κανόνες για την αμειψισπορά.

Πίνακας 9

Μερίδιο της γεωργικής γης και υποχρεώσεις που πρέπει να τηρούνται στο πλαίσιο των πλέον επιτυχημένων γεωργοπεριβαλλοντικών καθεστώτων στις 31.12.2014

Κράτος μέλος
Καθεστώς (και έκταση που λαμβάνει ενίσχυση σε εκτάρια¹ ως % της συνολικής γεωργικής γης)
Υποχρεώσεις (ενδεικτική απαρίθμηση)

Τσεχική Δημοκρατία
Διατήρηση χορτολιβαδικών εκτάσεων
(16,5 %)
Σχετικά με τα δύο σημαντικότερα υποκαθεστώτα: περιορισμός της εισροής αζώτου για το ένα και κατάργηση των ανόργανων λιπασμάτων για το άλλο

Βιολογικές καλλιέργειες
(10,7 %)
Αποκλειστική χρήση εγκεκριμένων λιπασμάτων και φυτοπροστατευτικών προϊόντων
Από το 2009, εφαρμογή του κανονισμού αριθ. 834/2007 του Συμβουλίου².

Ουγγαρία
Ολοκληρωμένο καθεστώς για τις αροτραίες καλλιέργειες
(11 %)
Απαιτείται σχέδιο διαχείρισης θρεπτικών ουσιών³.
Ισχύουν κανόνες για την αμειψισπορά.
Αποκλειστική χρήση καθορισμένων φιλικών προς το περιβάλλον φυτοπροστατευτικών προϊόντων

Ρουμανία
Χορτολιβαδικές εκτάσεις υψηλής φυσικής αξίας και παραδοσιακή γεωργία
(22,2 %)
Δεν επιτρέπεται η χρήση φυτοφαρμάκων.
Δεν επιτρέπεται η χρήση ανόργανων λιπασμάτων και περιορίζεται η εισροή αζώτου για τα οργανικά λιπάσματα.

Σλοβακία
Φιλική προς το περιβάλλον γεωργία - βασικό καθεστώς
(18,4 %)
Αποκλειστική χρήση καθορισμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Αναλόγως του υποκαθεστώτος: δεν επιτρέπονται ανόργανα λιπάσματα ή ισχύει περιορισμός της εισροής αζώτου.

1Η έκταση που λαμβάνεται υπόψη είναι η συνολική έκταση για την οποία ισχύουν γεωργοπεριβαλλοντικές δεσμεύσεις. Η ίδια περιοχή μπορεί να μετρηθεί τόσες φορές όσες και οι υποχρεώσεις που ισχύουν στην ίδια έκταση. Δεν υπάρχουν διαθέσιμα αριθμητικά στοιχεία ανά καθεστώς που να αποκλείουν τη διπλή μέτρηση.

2Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 834/2007 του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 2007, για τη βιολογική παραγωγή και την επισήμανση των βιολογικών προϊόντων και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΟΚ) αριθ. 2092/91 (ΕΕ L 189 της 20.7.2007, σ. 1). Τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2009.

3Κύριος στόχος ενός σχεδίου διαχείρισης θρεπτικών στοιχείων είναι να υπολογιστεί η ποσότητα του λιπάσματος που χρειάζεται σε συγκεκριμένα χρονικά σημεία λαμβανομένων υπόψη χαρακτηριστικών του εδάφους, των αναγκών καλλιέργειας, του κλίματος κ.λπ. για την επίτευξη της βέλτιστης χρήσης των λιπασμάτων προκειμένου να αποφευχθεί η υπερλίπανση.

Πηγή: Εκθέσεις εφαρμογής των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης για το έτος 2014.

152

Βάσει των διαθέσιμων πληροφοριών το Συνέδριο εκτιμά ότι στα τέσσερα κράτη μέλη, ποσοστό 15 % έως 30 % της γεωργικής γης υπόκειται σε διάφορες, ευνοϊκές για την ποιότητα των υδάτων, γεωργοπεριβαλλοντικές δεσμεύσεις, στο πλαίσιο της περιόδου προγραμματισμού 2007-2013. Εντούτοις, στην Τσεχική Δημοκρατία, την Ουγγαρία και τη Ρουμανία, σε μερικά από τα σημαντικότερα καθεστώτα περιλαμβάνονται χορτολιβαδικές εκτάσεις (βλέπε πίνακα 9). Τα καθεστώτα αυτά σχετίζονται κυρίως με υφιστάμενες χορτολιβαδικές εκτάσεις και, παρότι η διατήρηση δεν βελτιώνει την κατάσταση του περιβάλλοντος, τυχόν αποτυχία διατήρησης της υφιστάμενης κατάστασης θα μπορούσε να την επιδεινώσει.

153

Σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 39 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005¹⁰⁴, οι γεωργοί πρέπει να τηρούν τις υποχρεώσεις που αναλαμβάνουν στο πλαίσιο γεωργοπεριβαλλοντικού καθεστώτος, για περίοδο πέντε έως επτά ετών. Το κατά πόσον θα εξακολουθήσουν οι γεωργοί να τηρούν παρόμοιες δεσμεύσεις μετά την προαναφερθείσα περίοδο εξαρτάται από διάφορους παράγοντες όπως η διαθεσιμότητα χρηματοδοτικής στήριξης υπό τη μορφή επιχορηγήσεων και οι εκτιμήσεις κερδοφορίας.

154

Κατόπιν ανάλυσης των διαφόρων υποχρεώσεων που πρέπει να τηρούνται, το Συνέδριο διαπίστωσε τις ακόλουθες αδυναμίες:

—παρά τη σημασία που έχουν οι ζώνες ανάσχεσης για την προστασία των υδάτων, κανένα από τα γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα δεν επέβαλε μέγεθος μεγαλύτερο από εκείνο που πρέπει να τηρούν οι γεωργοί σύμφωνα με τα πρότυπα ΚΓΠΚ (βλέπε σημείο 135 και πλαίσιο 2),

—οι περιορισμοί λιπασμάτων που επιβάλλονται για τα σημαντικότερα καθεστώτα στη Ρουμανία και τη Σλοβακία [βλέπε πίνακα 9 (βασικό καθεστώς στη Σλοβακία)] από άποψη ποσότητας αζώτου ανά εκτάριο είτε προσεγγίζουν πολύ (Ρουμανία) είτε υπερβαίνουν (Σλοβακία) τη μέση ποσότητα αζώτου που χρησιμοποιείται στη χώρα και, ως εκ τούτου, τα πρόσθετα οφέλη που αποφέρουν τα καθεστώτα αυτά στην ποιότητα των υδάτων δεν αναμένεται να είναι σημαντικά,

—τα σημαντικότερα καθεστώτα που συμβάλλουν στην καταπολέμηση της διάβρωσης είναι εκείνα που σχετίζονται με υφιστάμενες χορτολιβαδικές εκτάσεις (βλέπε σημείο 152).

Ο μηχανισμός επιβολής στο πλαίσιο των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης δεν έχει αποτρεπτικό αποτέλεσμα

155

Τα καθεστώτα στο πλαίσιο του γεωργοπεριβαλλοντικού μέτρου περιλαμβάνουν ορισμένες διατάξεις που είναι επωφελείς για την ποιότητα των υδάτων, αλλά είναι αποτελεσματικές μόνον εφόσον εφαρμόζονται ορθώς. Σύμφωνα με τον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 65/2011 της Επιτροπής ¹⁰⁵, τα κράτη μέλη πρέπει να υποβάλλουν σε διοικητικούς ελέγχους όλες τις αιτήσεις ενίσχυσης που λαμβάνουν καθώς και σε επιτόπιους ελέγχους που καλύπτουν, αναλόγως του καθεστώτος ενίσχυσης, τουλάχιστον το 5 % όλων των δικαιούχων ή των δαπανών.

156

Στην ετήσια έκθεση δραστηριοτήτων της του 2014, η Επιτροπή (ΓΔ Γεωργίας και Αγροτικής Ανάπτυξης) εκφράζει τις επιφυλάξεις της όσον αφορά τη διασφάλιση¹⁰⁶ που παρέχουν τα συστήματα ελέγχου όσον αφορά τις δαπάνες αγροτικής ανάπτυξης στη Ρουμανία και την Ουγγαρία.

157

Το Συνέδριο θεωρεί ότι το σύστημα ελέγχου της ΕΕ για τις γεωργοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις δεν είναι επαρκώς αποτελεσματικό¹⁰⁷. Οι κύριοι λόγοι είναι ότι i) οι γεωργοί δεν έχουν σημαντικό κίνητρο να συμμορφωθούν, καθώς οι προσπάθειες που καταβάλλουν δεν επιβραβεύονται με άμεσο και θετικό αντίκτυπο στη γεωργική εκμετάλλευσή τους, ii) το ποσοστό ελέγχου για τους επιτόπιους ελέγχους είναι χαμηλό¹⁰⁸ και iii) το σύστημα των κυρώσεων και των μειώσεων των ενισχύσεων δεν έχει ισχυρό αποτρεπτικό αποτέλεσμα¹⁰⁹.

Η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» εφαρμόζεται μόνο σε περιορισμένο βαθμό στη διάχυτη ρύπανση από τη γεωργία

Δυσχερής η εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει»

158

Σύμφωνα με την οδηγία για την περιβαλλοντική ευθύνη¹¹⁰ η πρόληψη και αποκατάσταση της περιβαλλοντικής ζημίας θα πρέπει να επιτυγχάνεται μέσω της προώθησης της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει», κατά την οποία, κάθε φορέας εκμετάλλευσης που προκαλεί με τη δραστηριότητά του περιβαλλοντική ζημιά φέρει την αντίστοιχη οικονομική ευθύνη. Η οδηγία αναγνωρίζει επίσης ότι η ευθύνη δεν αποτελεί το κατάλληλο μέσο για την αντιμετώπιση της ευρέως διαδεδομένης και διάχυτης ρύπανσης, εφόσον είναι αδύνατον να συνδεθούν οι αρνητικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις με πράξεις ή παραλείψεις συγκεκριμένων εξατομικευμένων παραγόντων.

159

Η εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» στον τομέα της διάχυτης ρύπανσης από τη γεωργία θέτει μεθοδολογικά προβλήματα: αφενός, δεν είναι εύκολος ο προσδιορισμός του ρυπαίνοντος και, αφετέρου, είναι δύσκολο να αποδειχθεί η αιτιώδης συνάφεια μεταξύ μιας συγκεκριμένης πρακτικής ενός γεωργού και του επιπέδου της προκληθείσας ρύπανσης ή ζημίας.

160

Στον τομέα της γεωργίας, η εφαρμογή περιορισμών στους γεωργούς (όπως οι απαιτήσεις που επιβάλλονται από τα προγράμματα δράσης για το άζωτο) χωρίς την πρόβλεψη οικονομικού αντισταθμίσματος θεωρείται έκφανση της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει». Από την άλλη πλευρά, στις περιπτώσεις που οι γεωργοί αποζημιώνονται για την προαιρετική συμμετοχή τους σε δραστηριότητες που αφορούν το περιβάλλον, όπως στο πλαίσιο του μέτρου 214 «γεωργοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις», πρόκειται περισσότερο για εφαρμογή της αρχής «ο παρέχων έχει λαμβάνειν» παρά της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει».

161

Ένας τρόπος για την κάλυψη του περιβαλλοντικού κόστους που συνδέεται με τη ρύπανση («κόστος περιβαλλοντικής ζημίας») είναι η εφαρμογή κατάλληλου συστήματος κυρώσεων σε περίπτωση μη τήρησης των περιορισμών που επιβάλλονται στους γεωργούς. Το Συνέδριο διαπίστωσε διάφορες αδυναμίες επί του θέματος (βλέπε σημεία 120, 130, 144 και 157). Η πολλαπλή συμμόρφωση αποτελεί χρήσιμη αλλά όχι ολοκληρωμένη απάντηση στην αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει», ενώ οι κυρώσεις στο πλαίσιο της πολλαπλής συμμόρφωσης δεν υπολογίζονται βάσει του ύψους της προκληθείσας ζημίας και, επομένως, ενδέχεται να καλύπτουν τμήμα μόνο του σχετικού κόστους. Σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι ανάλογες με τη σοβαρότητα της παράβασης των υποχρεώσεων πολλαπλής συμμόρφωσης του γεωργού.

162

Ένας άλλος τρόπος εφαρμογής της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» και ανάκτησης του κόστους είναι η χρήση οικονομικών μέσων (όπως περιβαλλοντικοί φόροι σε λιπάσματα ή φυτοπροστατευτικά προϊόντα). Τόσο η Σλοβακία όσο και η Τσεχική Δημοκρατία προέβλεψαν να αναλύουν τη χρήση οικονομικών μέσων για τέτοιους σκοπούς, ενώ ούτε η Ουγγαρία ούτε η Ρουμανία ανέφεραν στα οικεία σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής τους τη δυνατότητα χρήσης οικονομικών μέσων.

Η Επιτροπή δεν ζητεί από τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν την ανάκτηση του κόστους της διάχυτης ρύπανσης

163

Η οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα (άρθρο 9) απαιτεί τη διασφάλιση κατάλληλης συνεισφοράς των διαφόρων χρήσεων¹¹¹ των υδάτων στην ανάκτηση του κόστους¹¹² των υπηρεσιών ύδρευσης και αποχέτευσης. Η συμμόρφωση με το άρθρο 9 της οδηγίας είναι ένα από τα κριτήρια για την αξιολόγηση του κατά πόσον εκπληρώνεται μια συγκεκριμένη εκ των προτέρων αιρεσιμότητα που έχει τεθεί την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020.

164

Η Επιτροπή αξιολόγησε την εκπλήρωση του άρθρου 9 από τη σκοπιά της έγκρισης των συμφωνιών εταιρικής σχέσης και, ειδικότερα σε σχέση με τη γεωργία, από τη σκοπιά της έγκρισης των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης για την περίοδο 2014-2020. Και για τα τέσσερα κράτη μέλη, η Επιτροπή επισήμανε ότι το κόστος που προκύπτει από τη διάχυτη ρύπανση που οφείλεται στον γεωργικό τομέα πρέπει να υπολογίζεται και να περιλαμβάνεται στην οικονομική ανάλυση του κόστους και της ανάκτησής του, αλλά δεν απαιτεί την εκπόνηση σχεδίου δράσης για εκείνα τα κράτη μέλη που δεν ανακτούν ή που ανακτούν μόνον εν μέρει το κόστος της διάχυτης ρύπανσης.

165

Σε ανακοίνωση της Επιτροπής του 2015¹¹³, η Επιτροπή δήλωσε ότι τα μέτρα που περιλαμβάνονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού και τα οποία αποσκοπούν στη διασφάλιση της ανάκτησης του περιβαλλοντικού κόστους και του κόστους σε επίπεδο πόρων είναι περιορισμένα. Η Επιτροπή δεν έχει ακόμη εκδώσει κάποια καθοδήγηση σχετικά με διάφορες πιθανές μεθόδους για την ανάκτηση του κόστους και τις βέλτιστες πρακτικές στον τομέα.

12Σύμφωνα με το παράρτημα II της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, τα κράτη μέλη όφειλαν να προσδιορίσουν τα συστήματα επιφανειακών και υπόγειων υδάτων.

13Όσον αφορά υδατικά συστήματα των οποίων τα φυσικά χαρακτηριστικά έχουν αλλοιωθεί σημαντικά με σκοπό να εξυπηρετούν διάφορες χρήσεις όπως η ναυσιπλοΐα, η αντιπλημμυρική προστασία, η υδροηλεκτρική ενέργεια και η γεωργία, σε πολλές περιπτώσεις, η εγκατάλειψη αυτών των χρήσεων και η επαναφορά τους στην πρότερη κατάσταση δεν είναι ούτε βιώσιμη ούτε επιθυμητή από οικονομικής άποψης. Ως εκ τούτου, σύμφωνα με την οδηγία, όσον αφορά τα ιδιαίτερα τροποποιημένα υδατικά συστήματα αυτό που πρέπει να αξιολογείται είναι το δυναμικό και όχι η κατάσταση.

14Όσον αφορά τις ουσίες προτεραιότητας που επισημαίνονται στο παράρτημα X της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, τα ποιοτικά περιβαλλοντικά πρότυπα καθορίζονται σε επίπεδο ΕΕ. Όσον αφορά άλλες ουσίες, εναπόκειται στα κράτη μέλη να καθορίσουν ποιοτικά περιβαλλοντικά πρότυπα.

15Τα κράτη μέλη όφειλαν να επιλέξουν τους ρύπους που θεωρούνταν ιδιαίτερης σημασίας για την οικεία λεκάνη απορροής ποταμού.

16Η συγκέντρωση, στο νερό, στο ίζημα ή στον βιόκοσμο, συγκεκριμένου ρύπου ή ομάδας ρύπων της οποίας δεν πρέπει να σημειώνεται υπέρβαση, ώστε να προστατεύεται η υγεία του ανθρώπου και το περιβάλλον.

17Για την Τσεχική Δημοκρατία, της οποίας μέρος μόνο του εδάφους ανήκει στη λεκάνη απορροής του Δούναβη, γίνεται μνεία στο σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής του Δούναβη (και στα σχέδια για τις υπολεκάνες Dyje και Morava).

18Αυτό δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να υπάρχουν διαθέσιμες πληροφορίες σε επίπεδο κράτους μέλους, οι οποίες δεν περικλείονται παρ’ όλα αυτά στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού.

19Σε αυτά περιλαμβάνονται i) για τις σημειακές πηγές απορρίψεων: απαίτηση για προηγούμενη κανονιστική ρύθμιση ή για προηγούμενη άδεια ή για καταχώριση βασιζόμενη σε γενικούς δεσμευτικούς κανόνες και ii) για διάχυτες πηγές: μέτρα για την πρόληψη ή τον έλεγχο της διοχέτευσης ρύπων και iii) μέτρα που κρίνονται κατάλληλα για την ανάκτηση του κόστους των υπηρεσιών ύδατος.

20Εξαιτίας του γεγονότος ότι στις αστικές περιοχές υπάρχουν πολλές αδιάβροχες επιφάνειες, το νερό της βροχής ή το νερό από το λιώσιμο του χιονιού δεν απορροφάται από το έδαφος και ως εκ τούτου ρέει μεταφέροντας κάθε λογής ρύπους.

21Στην ειδική έκθεση αριθ. 2/2015 (σημεία 53 έως 55) το Συνέδριο επισήμανε ότι όσον αφορά τις υπερχειλίσεις δεν υπάρχουν εν γένει πολλές πληροφορίες σχετικά με τις παραμέτρους της ποσότητας και της ρύπανσης των υδάτων. Επιπλέον, στην Τσεχική Δημοκρατία, την Ουγγαρία και τη Ρουμανία δεν προβλέπονται νομικές απαιτήσεις ούτε ο αποδεκτός αριθμός και όγκος των υπερχειλίσεων ούτε ο βαθμός αραίωσης. Στη Σλοβακία προβλέπονται τέτοιου είδους απαιτήσεις, οι οποίες καθορίζουν το απαιτούμενο μέγεθος των δεξαμενών υπερχείλισης. Ωστόσο, δεν απαιτείται η παρακολούθηση ούτε του όγκου ούτε του βαθμού αραίωσης των υπερχειλίσεων.

22Στην ειδική του έκθεση αριθ. 23/2012 με τίτλο «Ήταν επιτυχής η στήριξη που παρείχαν τα διαρθρωτικά μέτρα της ΕΕ στην ανάπλαση εγκαταλελειμμένων βιομηχανικών και στρατιωτικών εγκαταστάσεων;» το Συνέδριο επισήμανε σειρά εμποδίων που παρακωλύουν τη θέση προτεραιοτήτων όσον αφορά την ανάπλαση των εγκαταστάσεων (όπως η έλλειψη πλήρων και κατάλληλων μητρώων με τις μολυσμένες εγκαταστάσεις) (βλέπε σημεία 37 έως 44) (http://eca.europa.eu).

23Στο πλαίσιο αυτό, το έγγραφο του ΟΟΣΑ με τίτλο «Water Quality and Agriculture: Meeting the Policy Challenge» (Ποιότητα των υδάτων και γεωργία: ανταπόκριση στο στοίχημα πολιτικής), το οποίο δημοσιεύθηκε το 2012, αναφέρει ότι η αντιμετώπιση των προκλήσεων που θέτει η βιώσιμη διαχείριση της ποιότητας των υδάτων στη γεωργία απαιτεί υψηλό βαθμό πολιτικής δέσμευσης.

24Τα λιπάσματα περιλαμβάνουν ως ενεργές ουσίες συγκεκριμένα ένα ή περισσότερα από τα κατωτέρω: άζωτο, φωσφορικό άλας και κάλιο.

25SWD(2012) 379 τελικό της 14ης Νοεμβρίου 2012, Reports by Member State accompanying the Report from the Commission to the European Parliament and the Council on the implementation of the Water Framework Directive (2000/60/EC) River Basin Management Plans [Εκθέσεις ανά κράτος μέλος που συνοδεύουν την έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο σχετικά με την εφαρμογή των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού στο πλαίσιο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (2000/60/ΕΚ)] και SWD(2015) 50 τελικό της 9ης Μαρτίου 2015: Report on the progress in implementation of the Water Framework Directive, Programmes of Measures (Έκθεση για την πρόοδο της εφαρμογής της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και των προγραμμάτων μέτρων), η οποία συνοδεύει την ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, με τίτλο «Η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα και η οδηγία για τις πλημμύρες: Ενέργειες για την “καλή κατάσταση” των υδάτων της ΕΕ και για τη μείωση των κινδύνων πλημμύρας».

26Μια συμφωνία εταιρικής σχέσης είναι ένα στρατηγικό σχέδιο που αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης μεταξύ της Επιτροπής και των εθνικών αρχών, συνοδευόμενο από επενδυτικές προτεραιότητες που καλύπτουν τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία.

27Σε περίπτωση μη πλήρωσης των εκ των προτέρων αιρεσιμοτήτων που θεσπίζονται στους κανονισμούς της ΕΕ, πρέπει να καταρτίζονται σχέδια δράσης που να διασφαλίζουν την εκπλήρωσή τους έως τις 31.12.2016.

28Το επιχειρησιακό πρόγραμμα εγκρίθηκε τον Απρίλιο του 2015.

29Οι καταληκτικές ημερομηνίες για την εφαρμογή της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων είναι: για την Τσεχική Δημοκρατία η 31.12.2010, για την Ουγγαρία η 31.12.2015, για τη Ρουμανία η 31.12.2018 και για τη Σλοβακία η 1.12.2015.

30Το φορτίο είναι το οργανικό βιοαποικοδομήσιμο φορτίο ενός οικισμού, εκφραζόμενο σε ι.π. Μία μονάδα ι.π. αντιστοιχεί στο ρυπαντικό φορτίο των λυμάτων που προέρχονται από έναν κάτοικο και αντιστοιχεί στο οργανικό βιοαποικοδομήσιμο φορτίο που έχει βιοχημικώς απαιτούμενο οξυγόνο πέντε ημερών ίσο προς 60 g ανά ημέρα.

31Βλέπε ειδική έκθεση αριθ. 2/2015, σημεία 21 και 22.

32Δεδομένα που υπέβαλαν τα κράτη μέλη στην Επιτροπή το 2010 σχετικά με την περίοδο 2007/2008 και στα μέσα του 2014 σχετικά με την περίοδο 2011/2012.

33Σύμφωνα με στοιχεία του 2012 που διαβίβασαν τα κράτη μέλη στην Επιτροπή, το φορτίο των οικισμών τουλάχιστον 2 000 μονάδων ι.π. που συμμορφώνονταν με τα όρια της οδηγίας έχει ως εξής: i) για Ntot: Τσεχική Δημοκρατία: 83 %, Ουγγαρία: 33 %, Σλοβακία: 60 % και ii) για Ptot: Τσεχική Δημοκρατία: 77 %, Ουγγαρία: 39 %, Σλοβακία: 86 %.

34Σύμφωνα με στοιχεία που παρείχαν στην Επιτροπή οι ουγγρικές αρχές, το ποσοστό μείωσης του φορτίου που εισερχόταν σε σταθμούς επεξεργασίας ανερχόταν σε 73,1 % για το Ntot και σε 74,4 % για το Ptot.

35Στις 31.12.2014 η εγγεγραμμένη στον προϋπολογισμό των επιχειρησιακών προγραμμάτων εισφορά της ΕΕ για τα λύματα στα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη ήταν 5,07 δισεκατομμύρια ευρώ.

36Βλέπε ειδική έκθεση αριθ. 2/2015, σημεία 24 έως 26.

37Βλέπε ειδική έκθεση αριθ. 2/2015, σημεία 89 έως 105.

38Για ορισμένες παραμέτρους, το εθνικό δίκαιο και των τεσσάρων κρατών μελών επιβάλλει όρια αυστηρότερα από εκείνα που προβλέπονται στην οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων.

39Το 2011 το τσεχικό δίκαιο εισήγαγε ένα σύνολο οριακών τιμών εκπομπών εκπομπών, όπως προέκυψαν από την εφαρμογή βέλτιστων διαθέσιμων τεχνικών. Αυτά είναι τα όρια που πρέπει να λαμβάνουν οι αρχές που εκδίδουν τις άδειες, όταν πρόθεσή τους είναι να επιβάλλουν όρια αυστηρότερα από τα πρότυπα που καθορίζονται εκ του νόμου. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι τα όρια αυτά αποτελούν τα ανώτατα όρια που μπορεί να επιβάλλουν οι αρχές. Οι οριακές τιμές εκπομπών στους τέσσερις σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων που ήταν αυστηρότερα από εκείνα της οδηγίας και των προτύπων που θεσπίζονται βάσει του εθνικού δικαίου αντιστοιχούν στην πλειονότητά τους στα μέγιστα αυτά όρια.

40Στην Τσεχική Δημοκρατία το φορτίο που συμμορφώνεται με τα όρια για Ptot είναι ακόμη μεγαλύτερο: 97 %.

41Οδηγία 2013/39/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Αυγούστου 2013, για την τροποποίηση των οδηγιών 2000/60/ΕΚ και 2008/105/ΕΚ όσον αφορά τις ουσίες προτεραιότητας στον τομέα της πολιτικής των υδάτων (OJ L 226 της 24.8.2013, σ. 1).

42Σε επίπεδο ΕΕ υπάρχει η σύσταση 2001/39/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Απριλίου 2001, για τον καθορισμό ελάχιστων κριτηρίων σχετικά με τις περιβαλλοντικές επιθεωρήσεις στα κράτη μέλη (ΕΕ L 118 της 27.4.2001, σ. 41). Προβλέπει κατευθυντήριες οδηγίες για την οργάνωση (κατάρτιση σχεδίων επιθεώρησης) και τη διενέργεια ελέγχων (επιτόπιες επισκέψεις και υποβολή εκθέσεων).

43Πρόκειται για τους εξής φορείς: στην Τσεχική Δημοκρατία η Τσεχική Περιβαλλοντική Επιθεώρηση (CZIP), στην Ουγγαρία η εθνική γενική διεύθυνση για τη διαχείριση καταστροφών του υπουργείου εσωτερικών (από τον Απρίλιο του 2014), στη Ρουμανία η κρατική διοικητική αρχή «Ρουμανικό ύδωρ» (ANAR), στη Σλοβακία η σλοβακική περιβαλλοντική επιθεώρηση (SZIP). Ελέγχους στο επίπεδο των σταθμών επεξεργασίας λυμάτων μπορεί να διενεργούν και άλλοι φορείς όπως οι αρχές που χορηγούν την άδεια. Οι έλεγχοι αυτοί δεν περιλαμβάνονται στην αξιολόγηση του Συνεδρίου.

44Βλέπε ειδική έκθεση αριθ. 2/2015, σημεία 48 και 50.

45Στα συμπεράσματά του της 11ης Ιουνίου 2012, το Συμβούλιο έκανε έκκληση για βελτίωση των επιθεωρήσεων, ενώ σε γνώμη της Επιτροπής των Περιφερειών υπογραμμίστηκε το γεγονός ότι ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο για τις εθνικές επιθεωρήσεις μπορεί να εξασφαλίσει ισότιμους όρους ανταγωνισμού και τη συνέπεια σε ό,τι αφορά την προσφυγή στη δικαιοσύνη. Επισήμανε επίσης την αξία ενός σαφώς καθορισμένου ρόλου της Επιτροπής όσον αφορά τις επιθεωρήσεις.

46Στην παρούσα έκθεση δεν γίνεται αναφορά στις κυρώσεις του ποινικού δικαίου (όπως οι ποινές φυλάκισης).

47Παραδείγματος χάριν, στην Ουγγαρία το ποσό ανά κιλό ρύπανσης (το οποίο έχει μετατραπεί από HUF βάσει της συναλλαγματικής ισοτιμίας την 31.12.2014: 315,54) είναι 1,11 ευρώ για Ntot και 7,29 ευρώ για Ptot. Στη Ρουμανία, το ποσό ανά κιλό ρύπανσης (το οποίο έχει μετατραπεί από RON βάσει της συναλλαγματικής ισοτιμίας την 31.12.2014: 4.4828) είναι 1,71 ευρώ για Ntot και Ptot.

48Στην Τσεχική Δημοκρατία το πρόστιμο για τη μη συμμόρφωση με τους όρους της άδειας μπορεί να ανέλθει έως και σε 180 278 ευρώ (κατόπιν μετατροπής των CZK βάσει της συναλλαγματικής ισοτιμίας την 31.12.2014: 27.735). Στη Σλοβακία, το πρόστιμο για μη συμμόρφωση με τους όρους της άδειας μπορεί να κυμαίνεται από 1 000 ευρώ έως και ποσό ίσο με τρεις φορές το ετήσιο τέλος ρύπανσης των υδάτων ή 1 ευρώ ανά m³ που απορρίπτεται σε μέγιστη περίοδο ενός έτους.

49Άρθρο 191, παράγραφος 2, της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ενοποιημένη έκδοση).

50Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι μόνο το 30 % περίπου των απορριπτόντων στη Σλοβακία υπέχουν υποχρέωση καταβολής τέλους.

51Στην Τσεχική Δημοκρατία επιβάλλεται επίσης τέλος επί του όγκου των λυμάτων που απορρίπτονται σε περίπτωση που ο όγκος αυτός υπερβαίνει τα 100 000m³/έτος και το τέλος αυτό δεν εξαρτάται από τον βαθμό ρύπανσης στα λύματα.

52Τα κατώτατα όρια συνδέονται με i) τον όγκο της ρύπανσης (σε kg/έτος) και ii) τη συγκέντρωση των ρύπων στα απορριπτόμενα ύδατα (σε mg/l). Τα κατώτατα όρια είναι τέτοια ώστε στην Τσεχική Δημοκρατία οι σταθμοί με δυναμικότητα άνω των 10 000 μονάδων ι.π. δεν είναι πιθανό να καταβάλλουν τέλος για Ptot και για Ninorg, ενώ στη Σλοβακία οι σταθμοί τουλάχιστον 2 000 μονάδων ι.π. δεν είναι πιθανό να καταβάλλουν τέλος για τα συνολικά αιωρούμενα στερεά σωματίδια (TSS) και οι σταθμοί άνω των 10 000 μονάδων ι.π. δεν είναι πιθανό να καταβάλλουν τέλος για Ntot και Ptot.

53Προβλέπεται πάντοτε η καταβολή τέλους σε περίπτωση απόρριψης σε υπόγεια ύδατα.

54Στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής της Τσεχικής Δημοκρατίας αναφέρεται ότι θα ήταν σκόπιμη μια εκτίμηση της αποτελεσματικότητας του συστήματος χρέωσης.

55Σύμφωνα με μελέτη της Υπηρεσίας Έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με τίτλο «Water legislation, Cost of Non-Europe Report» (Έκθεση σχετικά με τη νομοθεσία στον τομέα των υδάτων, το κόστος της Μη Ευρώπης) τα οικονομικά μέσα δεν χρησιμοποιούνται επαρκώς επειδή είναι ελλιπής η γνώση σχετικά με τη χρήση των εν λόγω μέσων. Έγγραφο PE 536.369 το οποίο δημοσιεύθηκε τον Μάιο του 2015.

56Σύμφωνα με μελέτη της Υπηρεσίας Έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με τίτλο «Water legislation, Cost of Non-Europe Report» (Έκθεση σχετικά με τη νομοθεσία στον τομέα των υδάτων, το κόστος της Μη Ευρώπης) πρέπει να αρχίσουν να εφαρμόζονται οι έλεγχοι επί των εκπομπών που προβλέπει η οδηγία για την επεξεργασία αστικών λυμάτων προκειμένου να βελτιωθεί ο έλεγχος των βιομηχανικών χημικών στα ύδατα. Έγγραφο PE 536.369 το οποίο δημοσιεύθηκε τον Μάιο του 2015.

57Μεταξύ άλλων, η οδηγία καλύπτει την ενεργειακή βιομηχανία, την παραγωγή και επεξεργασία μετάλλων και τις βιομηχανίες διαχείρισης ορυκτών, χημικών και λυμάτων.

58Σε περίπτωση που βιομηχανική εγκατάσταση που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις βιομηχανικές εκπομπές απορρίπτει σε δημόσιο σύστημα αποχέτευσης, τα όρια πρέπει να καθορίζονται σύμφωνα με την άδεια που της χορηγείται κατ’ εφαρμογή της οδηγίας αυτής.

59Όσον αφορά τους αυτοελέγχους σε περίπτωση έμμεσης απόρριψης, βλέπε ειδική έκθεση αριθ. 2/2015, σημείο 60.

60Στην Τσεχική Δημοκρατία, τη Ρουμανία και τη Σλοβακία, οι φορείς εκμετάλλευσης των δικτύων αποχέτευσης/σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων που δέχονται λύματα υποχρεούνται εκ του νόμου να διενεργούν επιτόπιους ελέγχους.

61Αντιστοιχεί στην ποσότητα που απορρίπτεται καθ’ υπέρβαση της προεγκεκριμένης ποσότητας (όγκος πολλαπλασιασμένος με τη συγκέντρωση η οποία εκφράζεται για παράδειγμα σε mg/l).

62Κατά κανόνα, οι συμβάσεις προβλέπουν ένα προκαθορισμένο χρονικό διάστημα (το οποίο συνήθως κυμαίνεται από πέντε έως 30 ημέρες) εάν δεν μπορεί να προσδιοριστεί το ακριβές χρονικό διάστημα κατά το οποίο παρατηρήθηκε υπέρβαση των ορίων συγκέντρωσης.

63Άλλα κριτήρια: i) υπόγεια ύδατα που περιέχουν πάνω από 50 mg/l νιτρικά ιόντα ή θα μπορούσαν να περιέχουν νιτρικά ιόντα άνω των 50 mg/l εάν δεν λαμβάνονται μέτρα και ii) επιφανειακά γλυκά ύδατα, ιδίως εκείνα που χρησιμοποιούνται ή προορίζονται για την παραγωγή ποσίμου ύδατος που περιέχει ή θα μπορούσε να περιέχει περισσότερο από 25 ή 50 mg/l νιτρικά ιόντα, όπως προσδιορίζεται στην οδηγία 75/440/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 16ης Ιουνίου 1975, περί της απαιτουμένης ποιότητας των υδάτων επιφανείας που προορίζονται για την παραγωγή ποσίμου ύδατος στα κράτη μέλη (ΕΕ L 194 της 25.7.1975, σ. 26).

64Λωρίδα γης κατά μήκος υδατορεύματος για την οποία ισχύουν περιοριστικά γεωργικά μέτρα όπως περιορισμοί όσον αφορά τη λίπανση.

65Βλέπε τελική έκθεση που παρουσιάστηκε στην Επιτροπή τον Δεκέμβριο του 2011 «Recommendations for establishing Action Programmes under Directive 91/676/EEC concerning the protection of waters against pollution caused by nitrates from agricultural sources» (Συστάσεις για την κατάρτιση προγραμμάτων δράσης στο πλαίσιο της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης), η οποία εκπονήθηκε από σύμπραξη (DLO-Alterra Wageningen UR, DLO-Plant research International Wageningen UR, NEIKER Tecnalia, Derio, Ισπανία, Institute of Technology and Life Sciences (ITP), Βαρσοβία, Πολωνία, Σουηδικό ινστιτούτο γεωργικής και περιβαλλοντικής μηχανικής (JTI), Uppsala). Οι εν λόγω συστάσεις ανά κλιματική ζώνη έγιναν διαθέσιμες μόλις το 2011, ήτοι 20 χρόνια μετά την έγκριση της οδηγίας για τη νιτρορύπανση.

66Πρόκειται για τα εξής ζητήματα: προϋποθέσεις διασποράς λιπασμάτων στο έδαφος κοντά σε υδατορεύματα, διαχείριση των χρήσεων γης (περιλαμβανομένων συστημάτων αμειψισποράς) και διατήρηση μιας ελάχιστης φυτικής κάλυψης κατά τη διάρκεια των περιόδων βροχοπτώσεων. Τα δύο τελευταία είναι προαιρετικά.

67Οι σχετικοί τομείς καλής γεωργικής και περιβαλλοντικής κατάστασης είναι οι εξής: διάβρωση του εδάφους (περιλαμβανομένων της ελάχιστης διαχείρισης γαιών που λαμβάνει υπόψη ειδικές για κάθε τοποθεσία συνθήκες και της διατήρησης ελάχιστης εδαφοκάλυψης) και ζώνες ανάσχεσης κατά μήκος υδατορευμάτων. Το πρότυπο για τη διάβρωση εφαρμόζεται από 1.1.2005 (ή από 1.1.2007 στην περίπτωση της Ρουμανίας) και το πρότυπο σχετικά με τις ζώνες ανάσχεσης εφαρμόζεται από 1.1.2012 στα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη.

68Στη Ρουμανία, το Συνέδριο επισήμανε, βάσει δείγματος σχεδίων διαχείρισης λιπασμάτων που εφαρμόζονται υποχρεωτικά σε ορισμένες γεωργικές εκμεταλλεύσεις, ότι οι προτεινόμενες ποσότητες λιπασμάτων —όπως είχαν υπολογιστεί βάσει αγροχημικών μελετών— αναφέρονται στην περιεκτικότητα τόσο σε άζωτο όσο και σε φώσφορο.

69Η τελευταία επιστολή από την Τσεχική Δημοκρατία χρονολογείται τον Νοέμβριο του 2014 και η τελευταία επιστολή από τη Σλοβακία χρονολογείται τον Φεβρουάριο του 2015. Η Τσεχική Δημοκρατία ενέκρινε ήδη τροποποιήσεις στην ισχύουσα νομική βάση, προκειμένου να λάβει υπόψη τα σχόλια της Επιτροπής.

70Τα λιπάσματα μπορούν να καταταχθούν σε δύο κατηγορίες: τα ορυκτά (ή επίσης χημικά ή ανόργανα) λιπάσματα και τα οργανικά λιπάσματα (όπως η κοπριά).

71Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat (αλλαγή στην κατανάλωση λιπάσματος αζώτου στον τομέα της γεωργίας) τα ποσοστά αύξησης έχουν ως εξής: 15 % για τη Τσεχική Δημοκρατία, 7 % για την Ουγγαρία, 7 % για τη Ρουμανία και 32 % για τη Σλοβακία.

72Η ανάλυση της κατάστασης των υδατικών συστημάτων στα οποία βασίζονται τα σχέδια έπρεπε να είχε επικαιροποιηθεί το 2013 (η οποία επικαιροποίηση θα περιλαμβανόταν στο σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2015) με την επόμενη επικαιροποίηση να προβλέπεται το 2019 (θα περιληφθεί στο σχέδιο του 2021).

73Αυτό οφείλεται, παραδείγματος χάριν, στις διαφορετικές μεθόδους αξιολόγησης ή σε σημαντική διαφορά του αριθμού των σταθμών παρακολούθησης.

74Εφαρμόζεται στην Τσεχική Δημοκρατία, την Ουγγαρία και τη Σλοβακία από το 2009 και στη Ρουμανία από το 2012. Για την περίοδο προγραμματισμού 2014–2020 ο αριθμός άλλαξε σε ΚΑΔ-1.

75Για τη Ρουμανία, τα δεδομένα αφορούν την περίοδο 2008-2011.

76Για την Ουγγαρία, αυτό αφορά τους ελέγχους που διενεργούνται σε γεωργούς που δεν ασχολούνται με την κτηνοτροφία.

77Οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις με περισσότερες από 100 μονάδες ζωικού κεφαλαίου ελέγχονται από άλλη αρχή. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που περιλαμβάνονται στην έκθεση εφαρμογής που υποβλήθηκε στην Επιτροπή το 2012 σε σχέση με την οδηγία για τη νιτρορύπανση, οι έλεγχοι ασχολούνται κυρίως με το ζήτημα της χωρητικότητας αποθήκευσης. Το Συνέδριο δεν έλαβε καμία πληροφορία σχετικά με το εάν διενεργούνται έλεγχοι για γεωργούς που δεν διαθέτουν ζωικό κεφάλαιο ούτε παρέχεται οποιαδήποτε σχετική πληροφορία στην έκθεση εφαρμογής που υποβλήθηκε στην Επιτροπή το 2012.

78Η ολοκληρωμένη φυτοπροστασία σημαίνει την προσεκτική εξέταση όλων των διαθέσιμων μεθόδων φυτοπροστασίας και την επακόλουθη ενσωμάτωση κατάλληλων μέτρων. Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να αποθαρρύνουν την ανάπτυξη πληθυσμών επιβλαβών οργανισμών και να διατηρούν τη χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων και άλλων μορφών παρέμβασης σε επίπεδα που είναι δικαιολογημένα από οικονομικής και οικολογικής άποψης και να μειώνουν ή να ελαχιστοποιούν τους κινδύνους για την υγεία των ανθρώπων και το περιβάλλον. Η ολοκληρωμένη φυτοπροστασία δίνει έμφαση στην ανάπτυξη υγιούς καλλιέργειας με την ελάχιστη δυνατή διαταραχή των αγροτικών οικοσυστημάτων και προάγει τους φυσικούς μηχανισμούς ελέγχου των επιβλαβών οργανισμών.

79Ο όρος φυτοφάρμακα (στον οποίο περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων ζιζανιοκτόνα, μυκητοκτόνα και εντομοκτόνα) χρησιμοποιείται συχνά εναλλακτικά με τον όρο φυτοπροστατευτικό προϊόν. Ωστόσο, το φυτοφάρμακο είναι ευρύτερος όρος που καλύπτει επίσης χρήσεις που δεν αφορούν φυτά/καλλιέργειες, όπως τα βιοκτόνα.

80Εξαιρουμένων των επιθεωρήσεων που διενεργούνται σύμφωνα με το άρθρο 8 της οδηγίας 2009/128/ΕΚ, το οποίο ορίζει ότι κάθε εξοπλισμός εφαρμογής γεωργικών φαρμάκων θα πρέπει να έχει επιθεωρηθεί έως τις 26 Νοεμβρίου 2016.

81Για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020 ο αριθμός έχει αλλάξει σε ΚΑΔ-10.

82Κανονισμός (EE) αριθ. 1306/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 352/78, (ΕΚ) αριθ. 165/94, (ΕΚ) αριθ. 2799/98, (ΕΚ) αριθ. 814/2000, (ΕΚ) αριθ. 1290/2005 και (ΕΚ) αριθ. 485/2008 του Συμβουλίου (ΕΕ L 347 της 20.12.2013, σ. 549).

83Ο έλεγχος κάλυψε τις ακόλουθες ΚΑΔ που σχετίζονταν με την ποιότητα των υδάτων: την ΚΑΔ-3 σχετικά με την εφαρμογή της ιλύος καθαρισμού λυμάτων στη γεωργική γη, την ΚΑΔ-4 που σχετίζεται με την εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση και την ΚΑΔ-9 σχετικά με την κυκλοφορία φυτοπροστατευτικών προϊόντων στην αγορά.

84Οι ελάχιστες απαιτήσεις για τα λιπάσματα πρέπει να περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τους κώδικες ορθής πρακτικής που θεσπίζονται στο πλαίσιο της οδηγίας για τη νιτρορύπανση (βλέπε σημείο 102) για γεωργικές εκμεταλλεύσεις εκτός των ευπρόσβλητων από νιτρικά ιόντα ζωνών, και απαιτήσεις σχετικά με τη ρύπανση από φώσφορο.

85Οι ελάχιστες απαιτήσεις για τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα πρέπει να περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, απαιτήσεις ως προς την απόκτηση άδειας χρήσης των προϊόντων και την τήρηση των υποχρεώσεων κατάρτισης, απαιτήσεις σχετικά με την ασφαλή αποθήκευση, τον έλεγχο των μηχανημάτων εφαρμογής και κανόνες σχετικά με τη χρήση παρασιτοκτόνων κοντά σε νερό και άλλες ευαίσθητες τοποθεσίες, όπως αυτές οι απαιτήσεις ορίζονται από εθνική νομοθεσία.

86Παραδείγματος χάριν, οι γραμμικές σπορές όπως ο αραβόσιτος, ο ηλίανθος και το ζαχαρότευτλο ευνοούν τη διάβρωση του εδάφους.

87Σε παρόμοια παρατήρηση προέβη το Συνέδριο στην ειδική έκθεση αριθ. 4/2014, σημείο 46.

88Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευσε η ρουμανική στατιστική υπηρεσία, το 54 % των γεωργικών εκμεταλλεύσεων έχουν έκταση μικρότερη του ενός εκταρίου και αντιστοιχούν περίπου στο 10 % της γεωργικής γης.

89Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1122/2009 της Επιτροπής, της 30ής Νοεμβρίου 2009, σχετικά με τη θέσπιση λεπτομερών διατάξεων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 73/2009 του Συμβουλίου όσον αφορά την πολλαπλή συμμόρφωση, τη διαφοροποίηση και το ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης και ελέγχου, στο πλαίσιο των καθεστώτων άμεσης στήριξης για τους γεωργούς που προβλέπονται στον εν λόγω κανονισμό, καθώς και λεπτομερών διατάξεων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1234/2007 του Συμβουλίου όσον αφορά την πολλαπλή συμμόρφωση στο πλαίσιο του καθεστώτος στήριξης που προβλέπεται για τον αμπελοοινικό τομέα (ΕΕ L 316 της 2.12.2009, σ. 65).

90Και στα τέσσερα κράτη μέλη οι παράγοντες κινδύνου που χρησιμοποιούνται για την επιλογή του δείγματος έχουν μεταβληθεί με την πάροδο των ετών, γεγονός που καταδεικνύει τη δυσκολία εξεύρεσης κατάλληλων παραγόντων.

91Ο κανονισμός της Επιτροπής ορίζει ως γενικό κανόνα τη μείωση του χορηγηθέντος ποσού κατά 3 %. Τα κράτη μέλη ενδέχεται να αποφασίσουν να μη επιβάλουν κάποια μείωση ή να μειώσουν το ποσοστό στο 1 % ή να το αυξήσουν κατά μέγιστο στο 5 %. Σε περιπτώσεις επανειλημμένης μη συμμόρφωσης και σε περιπτώσεις μη συμμόρφωσης που τα κράτη μέλη κρίνουν ότι έχουν συντελεστεί εκ προθέσεως επιβάλλονται υψηλότερα ποσοστά.

92Βλέπε ειδική έκθεση αριθ. 8/2008, σημείο 69.

93Υπάρχει ένα πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης για καθένα από τα τέσσερα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη.

94Σε παρόμοια παρατήρηση είχε καταλήξει το Συνέδριο στην ειδική έκθεση αριθ. 4/2014 (σημείο 52).

95Μολονότι οι περιβαλλοντικές αξιολογήσεις για τα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης εκπονήθηκαν το 2006, οι περιβαλλοντικές αναλύσεις που διενεργήθηκαν στο πλαίσιο των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού έπρεπε να ολοκληρωθούν το αργότερο έως τις 22 Δεκεμβρίου 2004 (άρθρο 5 της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα).

96Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1974/2006 της Επιτροπής, της 15ης Δεκεμβρίου 2006, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) (ΕΕ L 368 της 23.12.2006, σ. 15).

97Στη Ρουμανία οι δεξαμενές αποθήκευσης διατίθενται κατά κανόνα από τις τοπικές αρχές. Οι αρχές αυτές δεν είναι επιλέξιμες για επιχορήγηση στο πλαίσιο προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης.

98Για το αντίστοιχο μέτρο της περιόδου προγραμματισμού 2014-2020 τα τέσσερα κράτη μέλη διαθέτουν λιγότερους πόρους. Αυτό ισχύει κυρίως στη Σλοβακία (πτώση κατά 63 %) και στην Ουγγαρία (πτώση κατά 43 %).

99Σύμφωνα με επιστημονική δημοσίευση με τίτλο «Water quality improvements from afforestation in an agricultural catchment in Denmark illustrated by the INCA model» (Βελτιώσεις στην ποιότητα των υδάτων με δάσωση σε γεωργική λεκάνη απορροής στη Δανία όπως αποτυπώνονται βάσει του μοντέλου INCA) των A. Bastrup-Birk και P. Gundersen, η οποία δημοσιεύθηκε στο έντυπο Hydrology and Earth System Sciences, 8(4), 764-777, η μεταβολή στη χρήση της γης, από εντατική καλλιέργεια σε δάσος, μειώνει σε μεγάλο βαθμό τις ροές έκπλυσης νιτρικών ιόντων στο έδαφος και τα επιφανειακά ύδατα, κυρίως λόγω παύσης εφαρμογής λιπασμάτων και έκλυσης αζώτου από την κοπριά.

100Αναφορές στην Επιτροπή για τον προκαθορισμένο δείκτη «R6 – περιοχή υπό επιτυχημένη διαχείριση που συμβάλλει στην ποιότητα των υδάτων»: Τσεχική Δημοκρατία: 844 717 εκτάρια (ή 20 % της συνολικής γεωργικής έκτασης) και Ουγγαρία: 59 959 εκτάρια (ή 1 % της συνολικής γεωργικής γης).

101Η Σλοβακία ανέφερε επίσης 348 860 εκτάρια στο πλαίσιο του μέτρου 226 «Αποκατάσταση του δασοκομικού δυναμικού και καθιέρωση δράσεων πρόληψης». Δεδομένου ότι ο κύριος στόχος είναι η αποκατάσταση των δασών που έχουν πληγεί από φυσικές καταστροφές και πυρκαγιές, ο αντίκτυπος στην ποιότητα των υδάτων δεν είναι άμεσος καθόσον δεν αυξάνει τη δασική γη.

102Οι χορτολιβαδικές εκτάσεις μπορούν να μειώσουν τη διάβρωση του εδάφους. Η ποιότητα του εδάφους είναι επίσης εν γένει καλύτερη απ΄ ό,τι των καλλιεργήσιμων εκτάσεων και παρέχει τη δυνατότητα καλύτερης και/ή περισσότερης διείσδυσης της βροχής με αποτέλεσμα να μειώνονται οι απορροές (οι οποίες περιλαμβάνουν θρεπτικά στοιχεία που υπάρχουν στο εσωτερικό ή την επιφάνεια του εδάφους).

103Με την εναλλαγή καλλιεργειών μπορεί να μειωθεί ή ακόμη και να αποτραπεί η διάβρωση του εδάφους.

104Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου, της 20ής Σεπτεμβρίου 2005, για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) (ΕΕ L 277 της 21.10.2005, σ. 1).

105Άρθρα 11, 12 και 25 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 65/2011 της Επιτροπής, της 27ης Ιανουαρίου 2011, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου όσον αφορά την εφαρμογή διαδικασιών ελέγχου καθώς και την πολλαπλή συμμόρφωση σε σχέση με μέτρα στήριξης της αγροτικής ανάπτυξης (ΕΕ L 25 της 28.1.2011, σ. 8).

106Πρόκειται για τη διασφάλιση ότι τα εφαρμοζόμενα συστήματα ελέγχου παρέχουν τις αναγκαίες εγγυήσεις όσον αφορά τη νομιμότητα και κανονικότητα των σχετικών πράξεων.

107Βλέπε ειδική έκθεση αριθ. 23/2014 «Σφάλματα στις δαπάνες αγροτικής ανάπτυξης: αιτίες και αντιμετώπιση», σημεία 59, 62, 64 και 65 (http://eca.europa.eu).

108Το ποσοστό αυτό του 5 % (βλέπε σημείο 155) σημαίνει ότι, κατά μέσο όρο, κάθε γεωργός έχει πιθανότητα να ελεγχθεί μία φορά ανά εικοσαετία.

109Σε ακραίες περιπτώσεις, κατά τις οποίες οι γεωργοί δεν έχουν εκπληρώσει καμία από τις αναληφθείσες δεσμεύσεις και το σύνολο της ενίσχυσης ανακτάται, οι γεωργοί ενδέχεται να περιέλθουν στην κατάσταση που θα ήταν εάν δεν είχαν αναλάβει καμία δέσμευση.

110Αιτιολογική σκέψη 2 της οδηγίας 2004/35/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Απριλίου 2004, σχετικά με την περιβαλλοντική ευθύνη όσον αφορά την πρόληψη και την αποκατάσταση περιβαλλοντικής ζημίας (ΕΕ L 143 της 30.4.2004, σ. 56), όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 2006/21/EΚ (ΕΕ L 102 της 11.4.2006, σ. 15) και την οδηγία 2009/31/EΚ (ΕΕ L 140 της 5.6.2009, σ. 114).

111Περιλαμβάνει όλες τις δραστηριότητες που ασκούν σημαντικό αντίκτυπο στην κατάσταση των υδάτων.

112Το κόστος των υπηρεσιών ύδρευσης και αποχέτευσης περιλαμβάνει το περιβαλλοντικό κόστος και το κόστος σε επίπεδο πόρων. Το περιβαλλοντικό κόστος είναι το κόστος της ζημίας που επιφέρουν οι χρήσεις των υδάτων στο περιβάλλον και τα οικοσυστήματα και σε όσους χρησιμοποιούν το περιβάλλον (π.χ. μείωση της οικολογικής ποιότητας των υδατικών οικοσυστημάτων ή υφαλμύρωση και υποβάθμιση των γόνιμων εδαφών). Το κόστος σε επίπεδο πόρων είναι το κόστος των χαμένων ευκαιριών που υφίστανται οι άλλες χρήσεις εξαιτίας της εξάντλησης των πόρων πέραν του φυσικού ρυθμού ανατροφοδότησης ή ανάκαμψης (π.χ. συνδέεται με την υπεράντληση υπόγειων υδάτων).

113COM(2015) 120 τελικό της 9ης Μαρτίου 2015 «Η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα και η οδηγία για τις πλημμύρες: Ενέργειες για την “καλή κατάσταση” των υδάτων της ΕΕ και για τη μείωση των κινδύνων πλημμύρας».

Συμπεράσματα και συστάσεις

166

Τα τέσσερα κράτη μέλη πρέπει να κάνουν περισσότερα προκειμένου να επιτύχουν την καλή ποιότητα των επιφανειακών υδάτων, που αποτελεί τον κύριο στόχο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. Θα χρειαστεί να εντείνουν τις προσπάθειές τους προκειμένου να επιταχυνθεί η πρόοδος ως προς την ποιότητα των υδάτων.

Χρήση των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού ως εργαλείου για την επίτευξη καλύτερης ποιότητας των υδάτων

167

Η καθιέρωση του σχεδίου διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού ως εργαλείου για την ολοκληρωμένη διαχείριση των υδάτων αποτέλεσε ένα από τα πλεονεκτήματα της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα του 2000. Στην πράξη, εντούτοις, τα σχέδια πάσχουν από αδυναμίες στον προσδιορισμό των πιέσεων που ασκεί η ρύπανση και τον καθορισμό των διορθωτικών μέτρων.

168

Από τη σύγκριση των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 με τα προσχέδια των επικαιροποιημένων εκδόσεών τους το 2015 στα τέσσερα κράτη μέλη προέκυψε ότι είναι μικρή η βελτίωση που έχει σημειωθεί στην οικολογική και χημική κατάσταση των υδατικών συστημάτων. Εντούτοις, το Συνέδριο επισημαίνει ότι ενδέχεται να αποκρύπτεται η πρόοδος μεμονωμένων στοιχείων που χαρακτηρίζουν από κοινού την κατάσταση εξαιτίας της εφαρμογής του κανόνα «ένα εκτός, όλα εκτός»¹¹⁴. Το εν λόγω χαμηλό επίπεδο βελτίωσης ήταν αναμενόμενο αν ληφθεί υπόψη ο υψηλός αριθμός των υδατικών συστημάτων που εξαιρέθηκαν από την υποχρέωση επίτευξης καλής κατάστασης μέχρι το τέλος του 2015 (βλέπε σημεία 26, 27, 45 και 46).

169

Οι αδυναμίες στα συστήματα παρακολούθησης των τεσσάρων κρατών μελών οδήγησε σε έλλειψη στοιχείων τόσο σχετικά με το είδος της ρύπανσης στο οποίο οφείλεται η αποτυχία ενός υδατικού συστήματος να επιτύχει καλή κατάσταση όσο και με τη σχετική σημασία των διάφορων πηγών ρύπανσης. Η συγκρισιμότητα των στοιχείων δεν ήταν επίσης ευχερής εξαιτίας του ότι υπήρχαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των τεσσάρων κρατών μελών στον αριθμό των συγκεκριμένων φυσικοχημικών ρύπων που αξιολογήθηκαν. Η έλλειψη ολοκληρωμένων στοιχείων παρακωλύει τον προσδιορισμό στοχευμένων και οικονομικά αποδοτικών μέτρων (βλέπε σημεία 28 έως 32).

170

Τα κράτη μέλη επέδειξαν περιορισμένο ζήλο όσον αφορά τον προσδιορισμό μέτρων για τη διόρθωση της κατάστασης, με αποτέλεσμα τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού να αποφέρουν περιορισμένη προστιθέμενη αξία στον συγκεκριμένο τομέα (βλέπε σημεία 33 έως 41) δεδομένου ότι:

—εστιάζουν σε «βασικά μέτρα», ήτοι στην εφαρμογή της κείμενης νομοθεσίας (οδηγίες της ΕΕ), και

—τα «άλλα βασικά» και «συμπληρωματικά μέτρα» δεν καλύπτουν όλα τα ζητήματα ρύπανσης, δεν περιλαμβάνουν αξιολόγηση των δυνατοτήτων που προσφέρονται από ορισμένα μέσα ή δεν διαθέτουν σαφώς προσδιορισμένο πεδίο εφαρμογής.

171

Επιπλέον, στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού ο αναμενόμενος αντίκτυπος των διάφορων μέτρων αναλύεται μόνον εν μέρει στην καλύτερη των περιπτώσεων. Οι πληροφορίες σχετικά με το ποσό των κονδυλίων που απαιτούνται για την εφαρμογή των μέτρων, καθώς και για την πιθανή διαθεσιμότητά τους είναι ελλιπείς. Δεν υπάρχει πάντοτε συντονισμός μεταξύ εκείνων που καταρτίζουν τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού και εκείνων που εγκρίνουν και κατανέμουν κονδύλια (βλέπε σημεία 42 έως 44).

172

Η Επιτροπή εξέδωσε σε συνεργασία με τα κράτη μέλη κατευθυντήριες οδηγίες για την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. Επιπλέον, παρουσίασε στα κράτη μέλη συγκεκριμένες συστάσεις σχετικά με τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού σε αρκετές ανακοινώσεις της. Η Επιτροπή δεν κίνησε εις βάρος των τεσσάρων κρατών μελών διαδικασίες επί παραβάσει για τις αδυναμίες που επισήμανε στα σχέδια του 2009. Τα μέτρα που προβλέπονται στα επιχειρησιακά προγράμματα της περιόδου 2014-2020 σε περίπτωση αδυναμίας εκπλήρωσης της σχετικής εκ των προτέρων αιρεσιμότητας δεν επιλύουν όλες αυτές τις αδυναμίες. Αντ’ αυτού, η Επιτροπή επαφίεται στην καλή πίστη των κρατών μελών, καθώς και στη δέσμευσή τους να εντείνουν τις προσπάθειες βάσει των αιτημάτων που καταγράφονται στα πρακτικά διμερών συναντήσεων. Στα προσχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2015 εξακολουθούν να περιλαμβάνονται πολλές εξαιρέσεις από την προθεσμία για την επίτευξη της καλής κατάστασης, ενώ εξακολουθούν να υφίστανται πολλές από τις αδυναμίες που έχουν διαπιστώσει το Συνέδριο και η Επιτροπή σχετικά με τον προσδιορισμό κατάλληλων μέτρων (βλέπε σημεία 47 έως 50).

Σύσταση 1

Η Επιτροπή πρέπει:

α)Να παράσχει καθοδήγηση για την υιοθέτηση μιας διαδικασίας υποβολής περισσότερο διαφοροποιούμενων μεταξύ τους εκθέσεων σχετικά με την πρόοδο που σημειώνεται ως προς την ποιότητα των υδάτων, η οποία επί του παρόντος αποκρύπτεται εξαιτίας της εφαρμογής του κανόνα «ένα εκτός, όλα εκτός».

β)Να προαγάγει τη συγκρισιμότητα των δεδομένων, μειώνοντας παραδείγματος χάριν, τις αποκλίσεις στον αριθμό των φυσικοχημικών ουσιών που αξιολογούνται για τον καθορισμό της οικολογικής κατάστασης.

γ)Να συνεχίσει να παρακολουθεί την πρόοδο των κρατών μελών όσον αφορά την επίτευξη της καλής κατάστασης των υδάτων, ήτοι τον στόχο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.

Τα κράτη μέλη πρέπει:

δ)Να διασφαλίσουν την παρακολούθηση της καλής ποιότητας των υδάτων τους, προκειμένου να έχουν ακριβείς πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση και την προέλευση της ρύπανσης ανά υδατικό σύστημα, ώστε να καθίσταται δυνατή η καλύτερη στόχευση και η αύξηση της αποτελεσματικότητας από πλευράς κόστους των διορθωτικών μέτρων. Όσον αφορά τη γεωργία, παραδείγματος χάριν, αυτό μπορεί να σημαίνει την εξεύρεση ενός αποτελεσματικού συνδυασμού υποχρεωτικών και προαιρετικών μέτρων.

ε)Να προβλέπουν στα οικεία σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού i) σαφή αιτιολόγηση των εξαιρέσεων από τις προθεσμίες της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, ii) πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο χρηματοδότησης της υλοποίησης των μέτρων και iii) πληροφορίες σχετικά με τον αναμενόμενο αντίκτυπο των μέτρων.

στ)Να διασφαλίζουν την ύπαρξη συντονισμού μεταξύ των φορέων που καθορίζουν τα μέτρα στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού και εκείνων που εγκρίνουν τα έργα προς χρηματοδότηση.

Εφαρμογή μέτρων για τη μείωση της ρύπανσης που προκαλείται από αστικά και βιομηχανικά λύματα

173

Τα κράτη μέλη σημείωσαν πρόοδο όσον αφορά το περιορισμό της ρύπανσης από τις οργανικές και θρεπτικές ουσίες που εκλύονται από τις εκροές των σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων. Εντούτοις, τα μέσα που είναι διαθέσιμα για τη μείωση της ρύπανσης από τα λύματα, όπως ο μηχανισμός επιβολής και το τέλος ρύπανσης υδάτων δεν εφαρμόστηκαν με τον βέλτιστο δυνατό τρόπο.

Οικισμοί

174

Όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (βλέπε σημεία 53 έως 65), ήτοι του «βασικού μέτρου» ίσον αφορά τη ρύπανση από τους οικισμούς, σημειώθηκε πρόοδος στη συλλογή των λυμάτων (ήτοι αυξήθηκε ο αριθμός των νοικοκυριών που είναι συνδεδεμένα με ένα σύστημα αποχέτευσης και σταθμό επεξεργασίας), καθώς και στην κατάλληλη επεξεργασία των λυμάτων. Εντούτοις, και τα τέσσερα κράτη μέλη σημείωσαν καθυστερήσεις όσον αφορά την τήρηση των ενδιάμεσων ή τελικών προθεσμιών που τους αντιστοιχούσαν για την εφαρμογή της οδηγίας (βλέπε επίσης συμπεράσματα και συστάσεις που διατυπώνονται στην ειδική έκθεση αριθ. 2/2015).

175

Στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 δεν υπήρχαν πληροφορίες σχετικά με τα «άλλα βασικά» και τα «συμπληρωματικά μέτρα» που απαιτούνται για τα υδατικά συστήματα που δεν επιτυγχάνουν την καλή κατάσταση των υδάτων:

—όσον αφορά τα λύματα που δεν υποβάλλονται ακόμη σε επεξεργασία από κάποιον σταθμό επεξεργασίας δεν γινόταν καμία αναφορά στο πώς θα αντιμετωπιζόταν το φορτίο (φορτίο από οικισμούς τουλάχιστον 2 000 μονάδων ι.π. το οποίο διοχετεύεται σε μεμονωμένα συστήματα και φορτίο οικισμών κάτω των 2 000 μονάδων ι.π.) (βλέπε σημεία 58 έως 60),

—δεν γίνεται καμία αναφορά στους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων που χρειάζονται αυστηρότερα όρια εκπομπών (εξαιρουμένου του σχεδίου της Ρουμανίας) (βλέπε σημεία 66 έως 68),

—το ζήτημα των μικρορύπων δεν έχει τεθεί· σε κανένα από τα τέσσερα κράτη μέλη δεν υπάρχουν διατάξεις που να θεσπίζουν όρια εκπομπών αλλά ούτε και σε επίπεδο ΕΕ (βλέπε σημεία 69 και 70).

176

Σε ό,τι αφορά τον μηχανισμό επιβολής, το Συνέδριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το σύστημα των αυτοελέγχων που πρέπει να διενεργούν οι φορείς εκμετάλλευσης των σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων επί των εκροών τους ήταν ικανοποιητικό σε γενικές γραμμές. Αντιθέτως, το σύστημα δημόσιας επιθεώρησης έχει αδυναμίες, καθώς δεν προβλεπόταν η συχνότητα των επιθεωρήσεων και σε ορισμένα κράτη μέλη η συχνότητα ήταν χαμηλή (Σλοβακία) ή μη αξιολογήσιμη (Ουγγαρία). Επιπλέον, στη Ρουμανία οι έλεγχοι έχουν περιορισμένο αποτρεπτικό αποτέλεσμα καθώς σε περιπτώσεις υπέρβασης των ορίων εκπομπών προτιμάται η όχληση αντί της επιβολής προστίμων (βλέπε σημεία 71 έως 78).

177

Κατ’ εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει», επιβάλλεται τέλος ρύπανσης υδάτων σε απορρίπτοντες λύματα, ενώ υφίστανται ορισμένες εξαιρέσεις στην Τσεχική Δημοκρατία, τη Ρουμανία και τη Σλοβακία. Το τέλος δεν επιβάλλεται αναφορικά με όλες τις παραμέτρους που αντικατοπτρίζουν την ύπαρξη ρύπανσης από οργανικές και θρεπτικές ουσίες, ενώ το ποσό του τέλους ανά ρύπο (ανά απόρριψη σε mg/l) διαφέρει σημαντικά μεταξύ των τεσσάρων κρατών μελών. Στην Τσεχική Δημοκρατία και τη Σλοβακία, το τέλος μπορεί να λειτουργεί ως κίνητρο για τη συμμόρφωση με τα όρια εκπομπών που καθορίζονται στις άδειες σε σχέση με ορισμένες παραμέτρους (δεδομένου ότι δεν επιβάλλεται τέλος όταν τηρούνται), ενώ στην Ουγγαρία και ενίοτε στη Ρουμανία το τέλος λειτουργεί ως κίνητρο για την υπέρβαση των ορίων εκπομπών σε σχέση με εκείνες τις παραμέτρους για τις οποίες επιβάλλεται χρέωση. Το κατά πόσον λειτουργεί πράγματι ως κίνητρο εξαρτάται από το ύψος του ποσού: σε κανένα από τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού δεν περιλαμβανόταν εκτίμηση του αποτρεπτικού αποτελέσματος (βλέπε σημεία 79 έως 82).

Βιομηχανικές εγκαταστάσεις

178

Ορισμένες κατηγορίες βιομηχανικών εγκαταστάσεων εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις βιομηχανικές εκπομπές («βασικό μέτρο»). Η Επιτροπή εγκρίνει συμπεράσματα σχετικά με τις βέλτιστες διαθέσιμες τεχνικές ανά είδος βιομηχανίας στα οποία προσδιορίζονται όρια εκπομπών. Μόλις επτά συμπεράσματα αυτού του είδους είχαν εγκριθεί έως τα τέλη του 2015 (βλέπε σημείο 85).

179

Στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 δεν περιλαμβάνονταν «άλλα βασικά» και «συμπληρωματικά μέτρα» για τα υδατικά συστήματα που δεν επιτυγχάνουν την καλή κατάσταση: δεν υπήρχαν μέτρα που να στοχεύουν συγκεκριμένους ρύπους ή συγκεκριμένους απορρίπτοντες (όπως η υπόδειξη συγκεκριμένων ουσιών και ορίων που θα μπορούσαν να περιληφθούν στις άδειες απόρριψης). Εντούτοις, η Ουγγαρία και η Σλοβακία περιέλαβαν ως μέτρα στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού τους την επανεξέταση ισχυουσών αδειών ή της διαδικασίας έκδοσης αδειών. Το Συνέδριο δεν έκρινε αποτελεσματική την επανεξέταση εξαιτίας διάφορων αδυναμιών και παραλείψεων (βλέπε σημεία 87 έως 92).

180

Το Συνέδριο συμπεραίνει ότι (βλέπε σημεία 89 έως 91):

—Για τον καθορισμό ορίων εκπομπών, οι αρμόδιες αρχές εξαρτώνται έως έναν βαθμό από τις πληροφορίες που παρέχουν οι ίδιοι οι απορρίπτοντες. Αυτό ισχύει ιδίως στην περίπτωση που οι εθνικές νομικές διατάξεις είτε θεσπίζουν ενδεικτικά όρια είτε δεν θεσπίζουν καν όρια.

—Οι άδειες απόρριψης λυμάτων των σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων που δέχονται βιομηχανικά λύματα δεν περιλαμβάνουν παρά μόνο σε ορισμένες περιπτώσεις όρια για ρύπους πλην των οργανικών υλών και των θρεπτικών ουσιών.

181

Όσον αφορά τον μηχανισμό επιβολής, ελάχιστες είναι οι δημόσιες επιθεωρήσεις που διενεργούνται στην περίπτωση έμμεσης απόρριψης μέσω δημόσιου δικτύου αποχέτευσης από εγκαταστάσεις που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις βιομηχανικές εκπομπές. Παρ’ όλα αυτά, στην πλειονότητα των περιπτώσεων (στο 85 % του δείγματος των 28 σταθμών επεξεργασίας που υποβλήθηκαν σε έλεγχο), οι φορείς εκμετάλλευσης των σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων είχαν διενεργήσει επιτόπιους ελέγχους στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Εντούτοις, είναι πολύ πιθανό τα πρόστιμα που επιβάλλονται στην Τσεχική Δημοκρατία και τη Σλοβακία να έχουν περιορισμένο αποτρεπτικό αποτέλεσμα. Όσον αφορά τις επιθεωρήσεις στους απευθείας απορρίπτοντες, η κατάσταση παρουσιάζει ομοιότητες με εκείνη που περιγράφεται στο σημείο 176 (επιθεωρήσεις σε σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων) (βλέπε σημεία 93 έως 97).

182

Το τέλος ρύπανσης υδάτων σπανίως μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο είτε για τη συμμόρφωση με τα όρια εκπομπών που ορίζονται στις άδειες είτε για την υπέρβαση αυτών, δεδομένου ότι το τέλος αυτό επιβάλλεται μόνον σε περιορισμένο αριθμό ρύπων (οργανική ύλη, θρεπτικές ουσίες και ελάχιστα βαρέα μέταλλα) (βλέπε σημείο 98).

Σύσταση 2

Η Επιτροπή πρέπει:

α)Να προσδιορίσει τον βέλτιστο τρόπο καθορισμού δεσμευτικών κριτηρίων που να ρυθμίζουν αποτελεσματικά τις επιθεωρήσεις που διενεργούν τα κράτη μέλη σε σταθμούς επεξεργασίας λυμάτων που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις.

Τα κράτη μέλη πρέπει:

β)Να υποδείξουν τα υδατικά συστήματα για τα οποία, εξαιτίας της μη ικανοποιητικής ποιότητάς τους, απαιτείται η λήψη μέτρων έναντι συγκεκριμένων απορριπτόντων. Όσον αφορά τους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων, τα μέτρα αυτά θα περιλαμβάνουν τον καθορισμό στις άδειες ορίων εκπομπών αυστηρότερων από εκείνων που θεσπίζονται εκ του νόμου για τις παραμέτρους ρύπανσης από οργανικές και θρεπτικές ουσίες και τον καθορισμό ορίων για τις ουσίες προτεραιότητας και για άλλες χημικές ουσίες ή μικρορύπους.

γ)Να αξιολογήσουν και να διασφαλίσουν την αποτελεσματικότητα των μηχανισμών επιβολής, συγκεκριμένα την επιδιωκόμενη κάλυψη και το αποτρεπτικό αποτέλεσμα των επιβαλλόμενων κυρώσεων.

δ)Να αξιολογήσουν τις δυνατότητες χρησιμοποίησης του τέλους ρύπανσης υδάτων ως οικονομικού μέσου και ως τρόπου για την εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» τουλάχιστον για τις κύριες ουσίες που υποβαθμίζουν την ποιότητα των υδάτων.

Εφαρμογή μέτρων για την αντιμετώπιση της διάχυτης ρύπανσης από τη γεωργία

183

Γενικά, τα κράτη μέλη αξιοποίησαν σε μεγαλύτερο βαθμό τις δυνατότητες που προσφέρει η οδηγία για την νιτρορύπανση, αλλά δεν επέδειξαν μεγάλη προθυμία να αξιοποιήσουν στο έπακρο τους διαθέσιμους μηχανισμούς, όπως οι μηχανισμοί επιβολής, τα πρότυπα ΚΓΠΚ στο πλαίσιο της πολλαπλής συμμόρφωσης, τα μέτρα αγροτικής ανάπτυξης και η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει».

184

Όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, το κύριο «βασικό μέτρο» όσον αφορά τη ρύπανση από τη γεωργία, η Τσεχική Δημοκρατία, η Ουγγαρία και η Ρουμανία ενίσχυσαν σταδιακά τις απαιτήσεις που προβλέπονταν για τους γεωργούς στις ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες. Αυτό οφειλόταν κυρίως σε ενέργειες της Επιτροπής. Η Σλοβακία δεν συμμορφώθηκε επαρκώς με τις συστάσεις της Επιτροπής και, ως εκ τούτου, το 2012 η Επιτροπή κίνησε εναντίον της διαδικασία επί παραβάσει (βλέπε σημεία 101 έως 110).

185

Εντούτοις, παρά τις βελτιώσεις στα τρία κράτη μέλη, υπάρχει ακόμη περιθώριο για περαιτέρω ενίσχυση των απαιτήσεων (βλέπε σημεία 111 έως 115).

186

Η τάση όσον αφορά τον ευτροφισμό δεν μπορεί να αξιολογηθεί εξαιτίας της έλλειψης συγκρίσιμων συνόλων δεδομένων. Το Συνέδριο επισημαίνει ότι η περίοδος υποβολής εκθέσεων που προβλέπεται στην οδηγία για τη νιτρορύπανση δεν συμπίπτει χρονικά με εκείνη της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (βλέπε σημεία 113 και 114).

187

Όσον αφορά τα «άλλα βασικά» και «συμπληρωματικά μέτρα» (βλέπε σημεία 123 έως 129 και 135 έως 137), το Συνέδριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι:

—Τα μέτρα που αφορούν τη χρήση φυτοφαρμάκων είτε ήταν αόριστα είτε αναφέρονταν στα σχέδια δράσης για τα φυτοφάρμακα. Ωστόσο, μερικά από τα σχέδια αυτά παρουσιάζουν ελλείψεις όσον αφορά την ύπαρξη ποσοτικώς προσδιορισμένων στόχων, προθεσμιών υλοποίησης και πληροφοριών σχετικά με τους πόρους που απαιτούνται για την υλοποίηση των μέτρων. Μέχρι τα μέσα του 2015, η Επιτροπή δεν είχε προβεί στην κίνηση διαδικασίας επί παραβάσει σχετικά με τις αδυναμίες που αφορούσαν τα σχέδια αυτά.

—Υπάρχει περιθώριο περαιτέρω ενίσχυσης των προτύπων ΚΓΠΚ και των «ελάχιστων απαιτήσεων» στην αγροτική ανάπτυξη. Η Επιτροπή δεν αξιολογεί συστηματικά την επάρκεια των απαιτήσεων ως προς το σκέλος της αποτελεσματικότητάς τους να εκπληρώνουν τους στόχους της πολιτικής υδάτων της ΕΕ, αρκούμενη μόνο στον έλεγχο της ύπαρξης και της συνάφειάς τους.

—Τα κράτη μέλη δεν είχαν καθορίσει όρια όσον αφορά την ποσότητα φωσφορούχου λιπάσματος που πρέπει να εφαρμόζεται στη γη (kg/εκτάρια).

—Τα κράτη μέλη επαφίενται ως επί το πλείστον σε εθελοντικά γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα.

188

Οι δυνατότητες των μέτρων αγροτικής ανάπτυξης να αντιμετωπίζουν ζητήματα που σχετίζονται με την ποιότητα των υδάτων δεν αξιοποιούνται στο έπακρο (βλέπε σημεία 145 έως 154).

—Το ποσοστό της γεωργικής γης που αποτελούσε αντικείμενο γεωργοπεριβαλλοντικών δεσμεύσεων που ευνοούσαν την ποιότητα των υδάτων κυμαινόταν μεταξύ 15 % και 30 % κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013. Εντούτοις, μεγάλο τμήμα των δεσμεύσεων αυτών αφορά δεσμεύσεις των γεωργών για τη διατήρηση υφιστάμενων χορτολιβαδικών εκτάσεων. Η διατήρηση είναι μεν ένα ευνοϊκό μέτρο δεν οδηγεί όμως στη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων. Επιπλέον, δεδομένου ότι οι υποχρεώσεις αυτές πρέπει να τηρούνται για περίοδο διάρκειας πέντε έως επτά ετών, ο μακροπρόθεσμος αντίκτυπος της ποιότητας των υδάτων δεν είναι πάντοτε εξασφαλισμένος.

—Οι περιορισμοί στην ποσότητα του λιπάσματος αζώτου ανά εκτάριο γης προσεγγίζουν ή υπερβαίνουν τη μέση τιμή που εφαρμόζεται στη Ρουμανία και τη Σλοβακία και, επομένως, είναι πολύ πιθανό τα πρόσθετα οφέλη για την ποιότητα των υδάτων να είναι μικρά.

189

Ένας γεωργός μπορεί να υπόκειται σε ένα σύνολο μηχανισμών επιβολής: έλεγχοι πολλαπλής συμμόρφωσης υπό την εποπτεία της ΕΕ και έλεγχοι για ενισχύσεις στον τομέα της αγροτικής ανάπτυξης καθώς και «εθνικοί έλεγχοι» στο πλαίσιο της οδηγίας για τη νιτρορύπανση και στον τομέα των φυτοπροστατευτικών προϊόντων (βλέπε σημεία 116 έως 122, 130 έως 132, 138 έως 144 και 155 έως 157). Όλοι αυτοί οι έλεγχοι περιέχουν εγγενείς περιορισμούς, όπως το γεγονός ότι ως αποδεικτικά στοιχεία βαρύνουσας σημασίας λογίζονται δηλώσεις στις οποίες προβαίνουν οι ίδιοι οι γεωργοί. Επιπλέον,

—το αποτρεπτικό αποτέλεσμα είναι περιορισμένο για την πολλαπλή συμμόρφωση και τους ελέγχους στο πλαίσιο της αγροτικής ανάπτυξης. Αυτό οφείλεται κυρίως στον ίδιο τον μηχανισμό λειτουργίας τους: χαμηλή κάλυψη (1 % και 5 % αντίστοιχα) και κυρώσεις (μείωση της ενίσχυσης) αξίας χαμηλότερης από το κόστος συμμόρφωσης. Παρόμοιες αδυναμίες περιέχουν και οι «εθνικοί έλεγχοι» που διενεργούνται στο πλαίσιο της οδηγίας για τη νιτρορύπανση,

—όλα τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη, πλην της Σλοβακίας, ανέφεραν στα σχέδια δράσης για τα φυτοφάρμακα την ανάγκη ενίσχυσης της επιβολής των σχετικών υποχρεώσεων. Κατά τον χρόνο διενέργειας του ελέγχου, τα τέσσερα κράτη μέλη δεν είχαν διευκρινίσει την εμβέλεια που θα έπρεπε να καλύπτουν οι έλεγχοι που διενεργούν ούτε τα πρόστιμα για κάθε είδους παράβαση.

190

Επιπροσθέτως, η αρχή της ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας θα μετατραπεί σε δεσμευτική απαίτηση στο πλαίσιο της πολλαπλής συμμόρφωσης μόνον εφόσον πραγματοποιηθεί πρόοδος ως προς διάφορες πτυχές, όπως η κατάρτιση κατευθυντήριων οδηγιών, επαγγελματικά προσόντα και ορισμός επαληθεύσιμων απαιτήσεων (βλέπε σημείο 131).

191

Η εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» στον τομέα της διάχυτης ρύπανσης από τη γεωργία πλήττεται από μεθοδολογικά προβλήματα. Ένας από τους κοινώς αποδεκτούς τρόπους εφαρμογής της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» είναι η επιβολή υποχρεώσεων στους γεωργούς χωρίς να προβλέπεται οικονομικό αντιστάθμισμα (όπως ισχύει για τα προγράμματα δράσης για τη νιτρορύπανση). Η επιβολή κυρώσεων σε περίπτωση μη συμμόρφωσης μπορεί να αντισταθμίσει το κόστος που προκαλείται εξαιτίας της ρύπανσης. Εντούτοις, το Συνέδριο διαπίστωσε σειρά αδυναμιών σχετικά με την επιβολή των προστίμων. Ένας άλλος τρόπος εφαρμογής της αρχής είναι η επιβολή περιβαλλοντικών φόρων (όπως φόροι επί των λιπασμάτων ή επί των φυτοφαρμάκων). Η Τσεχική Δημοκρατία και η Σλοβακία σκοπεύουν να μελετήσουν την εφαρμογή τέτοιων φόρων. Η Επιτροπή δεν ζήτησε από τα τέσσερα κράτη μέλη να λάβουν συγκεκριμένα μέτρα προκειμένου να διασφαλίσουν την ανάκτηση του κόστους ούτε εξέδωσε κατευθυντήριες γραμμές με τις οποίες να προτείνει δυνητικές μεθόδους ανάκτησης του κόστους (βλέπε σημεία 158 έως 165).

Σύσταση 3

Η Επιτροπή πρέπει:

α)Να συνεχίσει να καταβάλλει προσπάθειες προκειμένου να διασφαλίσει ότι τα κράτη μέλη εφαρμόζουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τις απαιτήσεις που προβλέπονται στα σχέδια δράσης για τη νιτρορύπανση και ότι εφαρμόζουν τα σχέδια δράσης για τα φυτοφάρμακα εντός εύλογου χρονοδιαγράμματος.

β)Να αξιολογεί συστηματικά όχι μόνο την ύπαρξη αλλά και την επάρκεια των προτύπων ΚΓΠΚ και των ελάχιστων απαιτήσεων που έχουν εγκρίνει τα κράτη μέλη.

γ)Να εξετάσει το ενδεχόμενο να καταστεί υποχρεωτικός ο καθορισμός ορίων επί της ποσότητας του φώσφορου που πρέπει να διασπείρεται στη γη, όπως ισχύει με το άζωτο.

δ)Να περιορίσει το ενδεχόμενο τα κράτη μέλη να υποβάλλουν διπλές εκθέσεις για την κατάσταση ευτροφισμού, εναρμονίζοντας την υποβολή εκθέσεων στο πλαίσιο της οδηγίας για τη νιτρορύπανση και της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και να προωθήσει τη χρήση των κατευθυντήριων οδηγιών του 2009 σχετικά με την αξιολόγηση του ευτροφισμού ούτως ώστε να χρησιμοποιούνται οι ίδιες παράμετροι στο πλαίσιο αμφότερων των οδηγιών·

ε)Να παράσχει καθοδήγηση σχετικά με διάφορες πιθανές μεθόδους ανάκτησης κόστους στον τομέα της διάχυτης ρύπανσης.

Τα κράτη μέλη πρέπει:

στ)Να καθορίσουν, στα σχέδια δράσης για τη νιτρορύπανση, στα σχέδια δράσης για τα φυτοφάρμακα, στα πρότυπα ΚΓΠΚ και στο πλαίσιο των γεωργοπεριβαλλοντικών ενισχύσεων, αρκούντως φιλόδοξες απαιτήσεις με σκοπό να επιτευχθεί μείωση των εισροών λιπάσματος και φυτοφαρμάκων και να διασφαλιστεί σε ικανοποιητικό βαθμό η προστασία από τη διάβρωση.

ζ)Να αξιολογήσουν τις δυνατότητες εφαρμογής οικονομικών μέσων (όπως περιβαλλοντικοί φόροι) ως κίνητρο για τη μείωση της ρύπανσης και ως τρόπο για την εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει».

Η Επιτροπή και τα κράτη μέλη πρέπει, βάσει μιας απογραφής των μηχανισμών επιβολής (τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε εθνικό επίπεδο), να εντοπίσουν τους τρόπους με τους οποίους θα απλουστεύσουν την οργάνωση και τη διενέργεια των ελέγχων και θα διασφαλίσουν την αποτελεσματικότητά τους.

Η παρούσα έκθεση εγκρίθηκε από το Τμήμα II, του οποίου προεδρεύει ο κ. Henri GRETHEN, Μέλος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, στο Λουξεμβούργο, κατά τη συνεδρίασή του της 9ης Δεκεμβρίου 2015.

Για το Ελεγκτικό Συνέδριο

Vítor Manuel da SILVA CALDEIRA
Πρόεδρος

114Η τελική κατάσταση ενός υδατικού συστήματος καθορίζεται από το χειρότερο στοιχείο που εντοπίζεται στη διαδικασία αξιολόγησης.

Παραρτήματα

Παράρτημα I

Επισκόπηση περιοχής λεκάνης απορροής Δούναβη

© International Commission for the Protection of the Danube River (Διεθνής επιτροπή για την προστασία του Δούναβη, icpdr).

Παράρτημα II

Ρύπανση συστημάτων επιφανειακών υδάτων
(σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009)

1. Ποσοστό συστημάτων επιφανειακών υδάτων που υπόκεινται σε διαφορετικές πηγές ρύπανσης

Πηγές ρύπανσης | Τσεχική Δημοκρατία | Ουγγαρία | Ρουμανία | Σλοβακία
Σημειακές πηγές | 46 % | 19 % | 8 % | Μη διαθέσιμο
Διάχυτες πηγές | 61 % | 25 % | 32 % | Μη διαθέσιμο

Πηγή: Πληροφοριακά στοιχεία που διαβιβάζουν τα κράτη μέλη μέσω του WISE.

2. Ποσοστό συστημάτων επιφανειακών υδάτων που υπόκεινται σε διαφορετικά είδη ρύπανσης

Είδος ρύπανσης | Τσεχική Δημοκρατία | Ουγγαρία | Ρουμανία | Σλοβακία
Εμπλουτισμός με οργανικές ουσίες | 31 % | 27 % | 13 % | Μη διαθέσιμο
Εμπλουτισμός με θρεπτικές ουσίες | 61 % | 45 % | 32 % | Μη διαθέσιμο
Μόλυνση από ουσίες προτεραιότητας ή από άλλους συγκεκριμένους ρύπους | 31 % | 2 % | 4 % | Μη διαθέσιμο

Πηγή: Πληροφοριακά στοιχεία που διαβιβάζουν τα κράτη μέλη μέσω του WISE.

Παράρτημα III

Οριακές τιμές εκπομπών που ορίζονται στην οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων

Παράμετροι
Συγκέντρωση
Ελάχιστη εκατοστιαία μείωση²

Δευτεροβάθμια επεξεργασία

Βιοχημικώς απαιτούμενο οξυγόνο (BOD₅)
25 mg/l
70-90

Χημικώς απαιτούμενο οξυγόνο (COD)
125 mg/l
75

Συνολικά αιωρούμενα στερεά σωματίδια (TSS)
35 mg/l

60 mg/l
(για οικισμούς μεταξύ 2 000 και 10 000 μονάδων ι.π.)
90

70
(για οικισμούς μεταξύ 2 000 και 10 000 μονάδων ι.π.)

Αυστηρότερη επεξεργασία

Συνολικός φώσφορος (Ptot)
2 mg/l
(για οικισμούς μεταξύ 10 000 και 100 000 μονάδων ι.π.)

1 mg/l
(για οικισμούς άνω των 100 000 μονάδων ι.π.)
80

Συνολικό άζωτο¹ (Ntot)
15 mg/l
(για οικισμούς μεταξύ 10 000 και 100 000 μονάδων ι.π.)

10 mg/l
(για οικισμούς άνω των 100 000 μονάδων ι.π.)
70-80

1Ως ολικό άζωτο νοείται το άθροισμα του ολικού αζώτου κατά Kjeldahl (οργανικό N + NH₃), του νιτρικού αζώτου (NO₃) και του νιτρώδους αζώτου (NO₂).

2Μείωση ανάλογα με το φορτίο των εισρεόντων λυμάτων.

Παράρτημα IV

Τέλος ρύπανσης υδάτων: ποσό ανά ρύπο (σε ευρώ¹/t)

Ρύποι | Τσεχική Δημοκρατία | Ουγγαρία | Ρουμανία | Σλοβακία
COD | 576,9 | 285,2 | 10,4 | 199,2
BOD₅ | – | – | 10,4 | –
TSS | 72,1 | – | 2,5 | 99,6
Ptot | 2 523,9 | 4 753,8 | 41,5 | 3 319,4
Ntot | – | – | 41,5 | 497,9
Ninorg | 1 081,7 | 570,5 | – | –
N-NH4 (Αμμωνιακό άζωτο) | – | – | 41,5 | 497,9
Hg (Υδράργυρος) | 721 110,5 | 697 217,5 | 10 384,1 | 497 908,8
Διαλυμένα ανόργανα άλατα | 18,0 | – | – | 16,6
Cd (Κάδμιο) | 144 222,1 | 139 443,5 | 10 384,1 | 99 581,8
AOX (Προσροφήσιμες οργανοαλογονούχες ενώσεις) | 10 816,7 | – | – | 6 638,8
Cr (Χρώμιο) | – | 27 888,7 | 2 596,0 | –
Ni (Νικέλιο) | – | 27 888,7 | 2 596,0 | –
Pb (Μόλυβδος) | – | 27 888,7 | 2 596,0 | –
Cu (Χαλκός) | – | 13 944,3 | 2 596,0 | –
Zn (Ψευδάργυρος) | – | – | 124,57 | –
Φαινόλες | – | – | 41,51 | –
As (Αρσενικό) | – | – | 8 074,5 | –
Co (Κοβάλτιο) | – | – | 124,6 | –
| – | – | και άλλα² | –

1Τα ποσά σε CZK, HUF και RON μετατράπηκαν σε ευρώ βάσει της συναλλαγματικής ισοτιμίας της 31.12.2014.

2Στη Ρουμανία το τέλος καταβάλλεται για τις ακόλουθες ομάδες ρύπων: i) γενικοί χημικοί δείκτες (22), ii) ειδικοί χημικοί δείκτες (11), iii) τοξικοί και πολύ τοξικοί χημικοί δείκτες (9) και iv) βακτηριολογικοί δείκτες (2). Δεν κατονομάζονται όλα στον πίνακα.

Πηγή: Ανάλυση της εθνικής νομοθεσίας από το ΕΕΣ.

Παράρτημα V

Οριακές τιμές εκπομπών που καθορίζονται στις εθνικές νομικές διατάξεις

Στον πίνακα που ακολουθεί παρουσιάζεται επισκόπηση των οριακών τιμών εκπομπών που ορίζονται σε εθνικές νομικές διατάξεις για επιλεγμένο αριθμό ουσιών.

(σε mg/l)

Απευθείας απόρριψη

Τσεχική Δημοκρατία
(είναι κυμαινόμενα επειδή τα όρια εξαρτώνται από το είδος της δραστηριότητας)
Ουγγαρία
(ελάχιστες και μέγιστες τιμές)²
Ρουμανία
Σλοβακία
(είναι κυμαινόμενα επειδή τα όρια εξαρτώνται από το είδος της δραστηριότητας)

Αρσενικό και οι ενώσεις του
0,5 – 1,5
0,1-1
0,1
0,1 – 1

Χαλκός και ενώσεις του
0,5 – 1
0,1-4
0,1
0,5 – 1

Ψευδάργυρος και οι ενώσεις του
2 – 3
0,5-10
0,5
1,5 – 3

Χρώμιο και οι ενώσεις του
0,1 – 1
0,2-2
1
0,5 – 2

Προσροφήσιμες οργανοαλογονούχες ενώσεις (ΑΟΧ)
0,5-5
0,1-7
–
0,1-2

Κάδμιο και οι ενώσεις του
0,2
0,005 – 0,3
0,2
0,05 – 0,2

Μόλυβδος και οι ενώσεις του
0,5 – 1
0,05 – 0,4
0,2
0,2 – 1,5

Υδράργυρος και οι ενώσεις του
0,01-0,05
0,001 – 0,08
0,05
0,03 – 0,1

Νικέλιο και οι ενώσεις του
0,5 – 0,8
0,1-2
0,5
0,5 – 0,8

Βενζο(g,h,ι)περυλένιο¹
Όριο για πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες (ΠΑΥ): 0,01
0,015 – 0,03
–
Όριο για πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες (ΠΑΥ): 0,01

Έμμεση απόρριψη

Τσεχική Δημοκρατία
(προτεινόμενα όρια)
Ουγγαρία
(μη προσωρινές υδατικές ροές)
Ρουμανία
Σλοβακία
(προτεινόμενα όρια)

Αρσενικό και οι ενώσεις του
0,2
0,2
–
0,2

Χαλκός και ενώσεις του
1
2
0,2
1

Ψευδάργυρος και οι ενώσεις του
2
2
1
2

Χρώμιο και οι ενώσεις του
0,3
1
1,5
0,8

Κάδμιο και οι ενώσεις του
0,1
0,1
0,3
0,1

Μόλυβδος και οι ενώσεις του
0,1
0,2
0,5
0,3

Υδράργυρος και οι ενώσεις του
0,05
0,05
0,05
0,05

Νικέλιο και οι ενώσεις του
0,1
1
1
0,2

1Το Βενζο(g,h,ι)περυλένιο είναι πολυκυκλικός αρωματικός υδρογονάνθρακας (ΠΑΥ).

2Το ουγγρικό δίκαιο θεσπίζει οριακές τιμές ανά είδος δραστηριότητας (τεχνολογικά όρια) και εδαφικά όρια (αναλόγως του είδους του υδατικού συστήματος που δέχεται τα λύματα). Η αρχή που εκδίδει την άδεια μπορεί να αποκλίνει από τα εν λόγω όρια, αλλά οφείλει να τηρεί τις ελάχιστες και μέγιστες τιμές ανά ουσία που ορίζονται στο νομικό πλαίσιο.

Απαντήσεις της Επιτροπής

Περίληψη

V

Το 2015 η Επιτροπή και τα κράτη μέλη ανέπτυξαν ένα έγγραφο καθοδήγησης για μια Κοινή Στρατηγική Εφαρμογής (ΚΣΕ-CIS) «Παρουσίαση της προόδου προς μια καλή κατάσταση στο δεύτερο Σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού (ΣΔΛΑΠ)», ώστε να είναι δυνατή η υποβολή εκθέσεων σχετικά με τις μερικές βελτιώσεις στην ποιότητα των υδάτων¹.

VI

Η Επιτροπή είναι της γνώμης ότι τα σχέδια του 2009 παρέχουν σημαντική προστιθέμενη αξία. Για παράδειγμα, για πρώτη φορά παρουσιάζεται επισκόπηση όλων των σχετικών πιέσεων και επιπτώσεων στη λεκάνη (ακόμη και σε διεθνές επίπεδο, στο διεθνές σχέδιο του Δούναβη), στην οποία συμπεριλαμβάνεται ο εντοπισμός των τύπων και των πηγών ρύπανσης.

Ωστόσο, η Επιτροπή συμφωνεί ως προς την έλλειψη φιλοδοξίας όσον αφορά τη λήψη μέτρων, καθώς η εστίαση στο πρώτο σχέδιο αφορά κυρίως βασικά μέτρα.

VII

Σημαντική νομοθεσία της ΕΕ σχετικά με την προστασία των υδάτων της ΕΕ από τη γεωργική ρύπανση, όπως η οδηγία για τα νιτρικά άλατα και ο κανονισμός για τα φυτοφάρμακα, αποτελεί εξαρχής μέρος της πολλαπλής συμμόρφωσης, από το 2005. Όσον αφορά τον φωσφόρο και τα φυτοφάρμακα, αυτά, σε ορισμένα κράτη μέλη, καλύπτονται από τις κανονιστικές απαιτήσεις διαχείρισης (ΚΑΔ) σε σχέση με τη νομοθεσία της ΕΕ που εφαρμόζεται επί του παρόντος. Σε ορισμένα κράτη μέλη, στα σχέδια δράσης σχετικά με την οδηγία για τη νιτρορύπανση περιλαμβάνονται οι απαιτήσεις για τον φωσφόρο και η οδηγία αυτή αποτελεί μέρος της πολλαπλής συμμόρφωσης.

Χ

Από το 2001 έχει αναπτυχθεί εκτεταμένη στήριξη για την εφαρμογή στο πλαίσιο της Κοινής Στρατηγικής Εφαρμογής (ΚΣΕ), διαδικασία καθοδηγούμενη από την Επιτροπή και τα κράτη μέλη. Στο πλαίσιο της ΚΣΕ, η Επιτροπή και τα κράτη μέλη εργάστηκαν εντατικά για την ανάκτηση του κόστους κατά τα τελευταία έτη.

Υπάρχει καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο υπολογισμού του περιβαλλοντικού κόστους και του κόστους των πόρων. Πρόσφατες προσπάθειες για να συμπληρωθεί αυτή η καθοδήγηση στο πλαίσιο της ΚΣΕ απέτυχαν, λόγω αποκλινουσών απόψεων μεταξύ των κρατών μελών και της Επιτροπής. Το πρόγραμμα εργασίας στο πλαίσιο της ΚΣΕ για την περίοδο 2016-2018 βρίσκεται σήμερα υπό συζήτηση και μπορούν να περιληφθούν περαιτέρω εργασίες σχετικά με το ζήτημα αυτό.

Εισαγωγή

13 Δεύτερη περίπτωση

Μπορεί να εφαρμοστεί ένα γεωργοπεριβαλλοντικό μέτρο για την αντιμετώπιση διαφόρων ζητημάτων που αφορούν το περιβάλλον και το κλίμα. Η ποιότητα του νερού αποτελεί ακριβώς ένα από τα ζητήματα αυτά.

Ένα από τα χαρακτηριστικά του εν λόγω μέτρου είναι η ισχυρή διασύνδεση μεταξύ των διαφόρων πράξεων και δράσεων για την επίτευξη περιβαλλοντικών οφελών. Αυτό σημαίνει ότι μια πράξη που στοχεύει κυρίως στη βιοποικιλότητα μπορεί επίσης να ωφελήσει και άλλους φυσικούς πόρους, όπως είναι το έδαφος και το νερό, αλλά το πράττει με πιο έμμεσο τρόπο.

Ο διττός αυτός χαρακτήρας του μέτρου συχνά αντικατοπτρίζει την έννοια της στόχευσης του μέτρου σε πρωτεύοντες (και δευτερεύοντες) στόχους που σχετίζονται με τις βασικές περιβαλλοντικές ανάγκες και τα ζητήματα που επισημαίνονται στην ανάλυση SWOT. Ως εκ τούτου, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις, κατά τη συζήτηση της συνεισφοράς του συνολικού προϋπολογισμού που διατίθεται για γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα στην επίτευξη των στόχων της πολιτικής για τα ύδατα.

15

Από το 2005, η πολλαπλή συμμόρφωση ενσωματώνει στην κοινή γεωργική πολιτική (ΚΓΠ) σημαντικές νομικές διατάξεις, μεταξύ άλλων, για την προστασία του περιβάλλοντος, συμπεριλαμβανομένης της ποιότητας των υδάτων. Εκτός από την πολλαπλή συμμόρφωση, υφίστανται και άλλα εξίσου σημαντικά μέσα της ΚΓΠ που προωθούν την αειφόρο γεωργία που είναι επωφελής για το κλίμα και το περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένης της ποιότητας των υδάτων, όπως είναι η υποχρεωτική οικολογική συνιστώσα του μηχανισμού άμεσων ενισχύσεων, που εφαρμόζεται στο πλαίσιο της δημοσιονομικής περιόδου 2014-2020, ή το σύστημα παροχής συμβουλών σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις, που θέτει την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα (ΟΠΥ) και την οδηγία για την αειφόρο χρήση των φυτοφαρμάκων ως υποχρεωτικό πεδίο εφαρμογής, καθώς και οι γεωργοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις.

Εμβέλεια και τρόπος προσέγγισης του ελέγχου

20

Λόγω του μεγάλου αριθμού των υδάτινων μαζών που δεν βρίσκονται σε καλή κατάσταση εξαιτίας υδρομορφολογικών επιπτώσεων, τα μέτρα που σχετίζονται με την καταπολέμηση της ρύπανσης δεν επαρκούν από μόνα τους για την επίτευξη καλής κατάστασης.

Παρατηρήσεις

23

Η Επιτροπή συμφωνεί ότι η προσέγγιση «ένα εκτός, όλα εκτός» μπορεί να συγκαλύπτει τις επί μέρους βελτιώσεις της ποιότητας των υδάτων.

Η προσέγγιση «ένα εκτός, όλα εκτός» είναι η έκφραση της ολοκληρωμένης προσέγγισης την οποία παρέχει η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα όσον αφορά τη διαχείριση των υδάτων, η οποία λαμβάνει υπόψη όλες τις πιέσεις και τις επιπτώσεις στους υδάτινους πόρους. Στόχος είναι να εξασφαλιστεί ότι η ποιότητα των υδάτων ταξινομείται ως καλή μόνον όταν είναι πραγματικά καλή και όχι όταν ορισμένα στοιχεία ποιότητας/παράμετροι είναι καλά. Για παράδειγμα, εάν ένα υδατικό σύστημα αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα ρύπανσης από έναν συγκεκριμένο ρύπο, η απομάκρυνση όλων των άλλων ρύπων θα αποτελεί πρόοδο προς την επίτευξη καλής κατάστασης (ενδεχομένως και σημαντική πρόοδο), αλλά το νερό δεν θα είναι καθαρό όσο δεν έχει λυθεί το πρόβλημα για τον συγκεκριμένο ρύπο.

Το 2015 η Επιτροπή και τα κράτη μέλη ανέπτυξαν ένα έγγραφο καθοδήγησης για μια ΚΣΕ «Παρουσίαση της προόδου προς μια καλή κατάσταση στο δεύτερο Σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού (ΣΔΛΑΠ)», ώστε να είναι δυνατή η υποβολή εκθέσεων σχετικά με τις μερικές βελτιώσεις στην ποιότητα των υδάτων².

27

Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι αξιολογήσεις της κατάστασης μεταξύ των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 και αυτού του 2015 δεν είναι απαραιτήτως άμεσα συγκρίσιμες. Τα πλαίσια για την αξιολόγηση της κατάστασης των υδάτων που χρησιμοποιούνταν στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 παρουσίαζαν, σε πολλές περιπτώσεις, σημαντικούς περιορισμούς.

Για παράδειγμα, δεν αναπτύσσονταν μέθοδοι για όλα τα στοιχεία βιολογικής ποιότητας κατά την δημοσίευση των πρώτων σχεδίων (π.χ. στην Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Σλοβακία). Διαπιστώθηκαν επίσης ελλείψεις στην παρακολούθηση (π.χ. Τσεχική Δημοκρατία). Περισσότερες λεπτομέρειες όσον αφορά τα κενά παρουσιάζονται στις εκθέσεις της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. Ως εκ τούτου, τα αποτελέσματα αυτής της ανάλυσης πρέπει να εξετάζονται με μεγάλη προσοχή.

29

Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι διακυμάνσεις του αριθμού των ουσιών που αξιολογούνται για οικολογική κατάσταση, κατ’ αρχήν, δεν συνιστούν κατ’ ανάγκη κακή εφαρμογή. Οι ουσίες πρέπει να χρησιμοποιούνται για την ταξινόμηση μόνον εφόσον είναι συναφείς, δηλ. εφόσον προκαλούν κίνδυνο μη επίτευξης της καλής κατάστασης στη συγκεκριμένη λεκάνη. Ο αριθμός των ουσιών που προκαλούν κίνδυνο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις υφιστάμενες πιέσεις. Κατά συνέπεια, μπορεί να είναι δικαιολογημένες οι διαφορές στον αριθμό των ουσιών.

Ωστόσο, η Επιτροπή θεωρεί ότι ο αριθμός των ουσιών που χρησιμοποιήθηκαν από ορισμένα κράτη μέλη ήταν πάρα πολύ μικρός, λόγω έλλειψης κατάλληλης ταυτοποίησης των σχετικών ουσιών και ανεπαρκούς παρακολούθησης. Εάν η οδηγία είχε εφαρμοστεί ορθά, οι σχετικές ουσίες θα είχαν ληφθεί υπόψη και η κατάταξη θα ήταν ορθή. Το ζήτημα αυτό έχει επισημανθεί από την Επιτροπή στην έκθεση εφαρμογής και συζητήθηκε με τα εμπλεκόμενα κράτη μέλη. Η Επιτροπή αναμένει ότι τα δεύτερα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού θα ενημερωθούν με τις βελτιωμένες εκτιμήσεις κινδύνου και τη βελτιωμένη παρακολούθηση.

36 Τρίτη περίπτωση

Η Επιτροπή συγκεντρώνει στοιχεία από το σύνολο της ΕΕ σχετικά με το είδος των μέτρων που λαμβάνονται σε επίπεδο κρατών μελών για τον περιορισμό των υπερχειλίσεων (σύμφωνα με την απαίτηση στο παράρτημα ΙΑ της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων — UWWTD), την αποτελεσματικότητά τους και την πρακτική τους εφαρμογή: βρίσκεται σε εξέλιξη μια μελέτη για τα θέματα αυτά. Το αποτέλεσμα της μελέτης θα χρησιμεύσει ως βάση προκειμένου η Επιτροπή να μελετήσει τις δυνατότητες για την αντιμετώπιση της ρύπανσης από υπερχείλιση με συστηματικό τρόπο σε επίπεδο ΕΕ.

41 Δεύτερη περίπτωση

Η Επιτροπή συμμερίζεται την άποψη του Ελεγκτικού Συνεδρίου και είναι της γνώμης ότι τα μέτρα για τη μείωση της διάβρωσης και την πρόληψη της ρύπανσης θα πρέπει να καθορίζονται πιο συγκεκριμένα στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού, ανεξαρτήτως του αν αυτά συνδέονται με το πρότυπο για καλές γεωργικές και περιβαλλοντικές συνθήκες (ΚΓΠΣ) ή όχι.

41 Τρίτη περίπτωση

Η Επιτροπή συμφωνεί ότι τα μέτρα για τη μείωση της ρύπανσης του νερού από τα φυτοφάρμακα σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 3 στοιχείο η) θα πρέπει να είναι ειδικά και περιλαμβάνονται στα προγράμματα μέτρων της ΟΠΥ. Υπογραμμίζει ότι η οδηγία 2009/128/ΕΚ σχετικά με την επίτευξη αειφόρου χρήσης των φυτοφαρμάκων παρέχει μεγάλη ευελιξία στα κράτη μέλη όσον αφορά την κατάρτιση των σχεδίων δράσης.

44

Η Επιτροπή είναι ενήμερη για τα προβλήματα συντονισμού που επισημάνθηκαν από το Ελεγκτικό Συνέδριο στα κράτη μέλη. Ο συντονισμός μεταξύ, αφενός, των αρχών που είναι επιφορτισμένες με την κατάρτιση και την εφαρμογή των επιχειρησιακών προγραμμάτων και των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης και, αφετέρου, των αρχών που είναι επιφορτισμένες με την κατάρτιση των μέτρων στο πλαίσιο των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού εξακολουθεί να εμπίπτει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών. Αποτελεί υποχρέωση των κρατών μελών να δημιουργήσουν εταιρικές σχέσεις με τις αρμόδιες αρχές, τους εταίρους και τους σχετικούς εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών σε όλη τη διάρκεια της προετοιμασίας και της εφαρμογής των επιχειρησιακών προγραμμάτων και των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα κονδύλια που προβλέπονται για την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 είχαν αποφασιστεί πριν από την έγκριση των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009. Τα εν λόγω προβλήματα συντονισμού λήφθηκαν υπόψη κατά την κατάρτιση των επιχειρησιακών προγραμμάτων για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020. Επιπλέον, οι εκ των προτέρων αιρεσιμότητες αποσκοπούν στην ευθυγράμμιση των επενδύσεων με τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού.

Η Επιτροπή θα ήθελε επίσης να επισημάνει ότι, σε πολλά ελεγχθέντα κράτη μέλη, οι εθνικές πηγές χρηματοδότησης χρησιμοποιούνται επίσης για επενδύσεις σε υποδομή επεξεργασίας λυμάτων και ότι η χρηματοδότηση της ΕΕ από μόνη της δεν αναμένεται να επιτρέψει την επίτευξη συμμόρφωσης ούτε το μέγεθός της επαρκεί για τον σκοπό αυτό.

Η Επιτροπή έχει εντοπίσει κενά όσον αφορά τη θέσπιση των κατάλληλων διατάξεων για την ανάκτηση του κόστους. Η συμπλήρωση των κενών αυτών θα επέτρεπε να υπάρχουν τακτικά έσοδα από τους χρήστες/ρυπαίνοντες τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη στήριξη μέτρων και, ως εκ τούτου, για την αύξηση των πηγών μη ενωσιακής χρηματοδότησης.

48

Ως αποτέλεσμα των διμερών συσκέψεων του 2013-2014, συντάχθηκε κατάλογος σημείων δράσης προς βελτίωση, για κάθε κράτος μέλος, με σκοπό την έγκριση του δεύτερου σχεδίου διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού το 2015. Οι συστάσεις που διατυπώνονται για κάθε κράτος μέλος στην έκθεση εφαρμογής του Μαρτίου 2015 αντανακλούν αυτά τα σημεία δράσης που έχουν συμφωνηθεί.

(Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής SWD(2015)50 final, βλ. υποσημείωση 26 για πλήρη στοιχεία παραπομπής).

49

Στις περιπτώσεις όπου οι σχετικές εκ των προτέρων αιρεσιμότητες για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και/ή το Ταμείο Συνοχής (ΕΤΠΑ/ΤΣ) δεν είχαν εκπληρωθεί κατά τον χρόνο έγκρισης του επιχειρησιακού προγράμματος, τα κράτη μέλη έχουν αναπτύξει σχέδια δράσης για την επίτευξή τους, πριν από το τέλος του 2016. Το σχέδιο δράσης αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του επιχειρησιακού προγράμματος, ως εκ τούτου η συμβατική εκτελεστότητά του είναι εξασφαλισμένη. Η Επιτροπή παρακολουθεί την υλοποίηση των σχεδίων δράσης και μπορεί να αναστείλει την καταβολή των ποσών, στις περιπτώσεις που οι εκ των προτέρων αιρεσιμότητες εξακολουθούν να μην έχουν επιτευχθεί μετά το 2016. Ωστόσο, οι δράσεις σχετίζονται μόνο με τα κριτήρια της εκπλήρωσης της εκ των προτέρων αιρεσιμότητας, όπως ορίζονται στον κανονισμό, και δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται ως εργαλείο για την ενίσχυση της συμμόρφωσης με όλη την ενωσιακή νομοθεσία.

Η παρακολούθηση των δράσεων ως αποτέλεσμα των διμερών συσκέψεων αποτελεί χωριστή διαδικασία και δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη όλες αυτές οι δράσεις στα επιχειρησιακά προγράμματα.

Κοινή απάντηση της Επιτροπής στα σημεία 56 και 57

Για τους σκοπούς της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, η Επιτροπή δεν συλλέγει στοιχεία για τον συνολικό πληθυσμό, αλλά μόνο για το «ισοδύναμο πληθυσμού» (ι.π.) σε οικισμούς με ή άνω των 2 000 ι.π. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι τα ποσοστά στο γράφημα 3 βασίζονται στο σύνολο του πληθυσμού. Η Επιτροπή θεωρεί ότι τα ποσοστά αυτά δεν αντικατοπτρίζουν τη νομική συμμόρφωση των οικισμών με ή άνω των 2 000 ι.π. σε ένα συγκεκριμένο κράτος μέλος.

58

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι κατηγορίες που αναλύθηκαν από το Ελεγκτικό Συνέδριο στο σημείο 58 δεν αφορούν αναγκαστικά υποχρεώσεις συμμόρφωσης βάσει της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων.

58 Δεύτερη περίπτωση

Από την άποψη της συμμόρφωσης, η χρήση ατομικών συστημάτων, όπως οι σηπτικές δεξαμενές, είναι σύμφωνη με τις υποχρεώσεις βάσει της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, εφόσον χάρη σε αυτά επιτυγχάνεται το ίδιο επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος.

58 Τρίτη περίπτωση

Οι οικισμοί κάτω των 2 000 ι.π. καλύπτονται μόνο από περιορισμένες υποχρεώσεις βάσει της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, π.χ. δεν υπάρχει υποχρέωση για συλλογή των λυμάτων.

63

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι χρησιμοποιεί μια συγκεκριμένη μέθοδο για την αξιολόγηση της συμμόρφωσης με τις κείμενες διατάξεις των κρατών μελών³, η οποία βασίζεται σε οικισμούς και όχι στο συνολικό ποσοστό του φορτίου που συμμορφώνεται. Προκειμένου να προσπαθήσει να αντικατοπτρίσει καλύτερα τις βελτιώσεις και να παράσχει μια πιο ρεαλιστική εικόνα της κατάστασης στα κράτη μέλη, η Επιτροπή εισάγει την έννοια της «απόστασης έως την συμμόρφωση» στην 8η έκθεση εφαρμογής της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων.

64

Σύμφωνα με τη Συνθήκη προσχώρησης, μόνον ένα μικρό μέρος της Ουγγαρίας θεωρείται ευαίσθητη περιοχή. Επιπλέον, μετά την προσχώρηση της Ρουμανίας, η Ουγγαρία δεσμεύτηκε να επιτύχει, για ολόκληρη την επικράτειά της, τον στόχο της απομάκρυνσης του 75 % των θρεπτικών συστατικών (αζώτου και φωσφόρου αντιστοίχως), έως την 31η Δεκεμβρίου 2018, σύμφωνα με τη δυνατότητα που παρέχει το άρθρο 9 της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων.

65

Για την Τσεχική Δημοκρατία, τη Σλοβακία και την Ουγγαρία, η Επιτροπή έχει ήδη δρομολογήσει πιλοτικές επιστολές για τη διερεύνηση των καταγγελλομένων περιπτώσεων μη συμμόρφωσης προς τις απαιτήσεις της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (για την Τσεχική Δημοκρατία) και προς τις ενδιάμεσες προθεσμίες (για τη Σλοβακία και την Ουγγαρία). Η Επιτροπή επίσης καταρτίζει επί του παρόντος παρόμοια πιλοτική επιστολή για τη διερεύνηση της συμμόρφωσης της Ρουμανίας προς τις ενδιάμεσες προθεσμίες.

Σχετικά με το θέμα της οικονομικής βιωσιμότητας, η Επιτροπή εφιστά την προσοχή στις σχετικές απαντήσεις της στην ειδική έκθεση αριθ. 2/2015 του Ελεγκτικού Συνεδρίου, της 28ης Ιανουαρίου 2015, σχετικά με τη λεκάνη απορροής του Δούναβη.

69

Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι λύσεις αντιμετώπισης τελικών επιπτώσεων (end-of-pipe) μπορεί να μην είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για την αντιμετώπιση του προβλήματος των μικρορύπων. Πρέπει να εξεταστούν μέτρα για τη μείωση της ρύπανσης στην πηγή.

Η έμφαση όσον αφορά την εφαρμογή θα πρέπει να δοθεί στην ορθή εκτίμηση της έκτασης του προβλήματος (μέσω της καλής ανάλυσης των πιέσεων και των επιπτώσεων και των καλών δικτύων παρακολούθησης) και, στη συνέχεια, στην εκτίμηση των καλύτερων μέτρων (ή συνδυασμού αυτών) για την επίτευξη των στόχων.

71

Η Επιτροπή αναγνωρίζει πλήρως τη σημασία της εξασφάλισης της συμμόρφωσης και της ύπαρξης των κατάλληλων συστημάτων για τον έλεγχό της. Η παρατήρηση αυτή αφορά όλες τις πιέσεις λόγω ρύπανσης που ανέφερε το Ελεγκτικό Συνέδριο στην έκθεσή του. Επίσης, η Επιτροπή αναγνωρίζει τη σύνδεση μεταξύ των ελέγχων για τη συμμόρφωση και των κυρώσεων που χρησιμοποιούνται για την αποτροπή διαπιστωθείσας μη συμμόρφωσης. Η Επιτροπή σκοπεύει να παρουσιάσει, κατά τη διάρκεια του 2016, γενική πρωτοβουλία για τη διασφάλιση της περιβαλλοντικής συμμόρφωσης στο σύνολο της ΕΕ.

84

Όσον αφορά τις έμμεσες απορρίψεις λυμάτων από τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις, αυτές θα πρέπει να επιτρέπονται κατόπιν έκδοσης κανονιστικής ρύθμισης και/ή ειδικής άδειας από την αρμόδια αρχή. Πρέπει να εφαρμόζεται προεπεξεργασία προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι που περιγράφονται στο παράρτημα ΙΓ της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων.

90

Βλ. απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 84.

105

Όσον αφορά την Ουγγαρία, η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι κανόνες που αφορούν την αποθήκευση κοπριάς ήταν ήδη σε ισχύ, όταν η Επιτροπή έλαβε γνώση των μεταβατικών περιόδων που χορηγούνται στους γεωργούς για την κατασκευή των απαιτούμενων αποθηκευτικών χώρων σύμφωνα με το νέο πρόγραμμα δράσης, και οι νέες ευπρόσβλητες στη νιτρορύπανση ζώνες (NVZ) τέθηκαν σε ισχύ το 2012 και το 2013, αντιστοίχως.

108

Ενώ οι περιορισμοί που αφορούν τον φωσφόρο μπορούν να συμβάλουν στην επίτευξη των στόχων της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, πρέπει να σημειωθεί ότι η ίδια η οδηγία για τη νιτρορύπανση δεν προβλέπει υποχρέωση των κρατών μελών για υποβολή προτύπων σχετικών με τη χρήση του φωσφόρου. Ωστόσο, βάσει της οδηγίας-πλαίσιο για τα ύδατα, τα κράτη μέλη οφείλουν να θέσουν σε εφαρμογή μέτρα ώστε να ελεγχθούν οι διάχυτες πηγές ρύπανσης και, στις περιπτώσεις που απαιτείται αντιμετώπιση προβλήματος λόγω φωσφορικών αλάτων γεωργικής προέλευσης, να μπορέσει να επιτευχθεί καλή κατάσταση. Αυτό μπορεί να γίνει είτε μέσω του προγράμματος δράσης για τη νιτρορύπανση ή μέσω άλλου μηχανισμού.

109

Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η επάρκεια του τσεχικού προγράμματος δράσης αξιολογείται στο πλαίσιο του εν εξελίξει πιλοτικού προγράμματος. Επιπλέον, το τσεχικό πρόγραμμα δράσης τροποποιήθηκε το 2014 και η συζήτηση στο πλαίσιο του πιλοτικού προγράμματος αφορούσε επίσης την τροποποίηση και όχι μόνον την έκδοση του προγράμματος δράσης του 2012.

115

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι τα αριθμητικά στοιχεία αφορούν τόσο τα ευτροφικά όσο και τα υπερτροφικά ύδατα και όχι μόνο τα ευτροφικά.

Κατά την αξιολόγηση του ευτροφισμού, είναι επίσης σημαντικό να ληφθεί υπόψη η προσέγγιση της λεκάνης απορροής ποταμού. Για παράδειγμα, τα υψηλά επίπεδα νιτρικών ενδέχεται να μην έχουν σημαντικό αντίκτυπο στους ποταμούς, αλλά να προκαλούν φαινόμενα ευτροφισμού στις παράκτιες περιοχές προς τα κατάντη, όπως, στην περίπτωση του Δούναβη στη Μαύρη Θάλασσα.

117

Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η πολλαπλή συμμόρφωση δεν αποτελεί μηχανισμό για την εφαρμογή της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής νομοθεσίας. Η πολλαπλή συμμόρφωση συνδέει τις πληρωμές στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΚΓΠ) με την τήρηση ορισμένων κανόνων, καθώς η παράβαση αυτών των κανόνων οδηγεί σε μείωση των ενισχύσεων από την ΚΓΠ. Η πολλαπλή συμμόρφωση πρέπει, κατ’ αρχήν, να χρησιμοποιεί τα υφιστάμενα συστήματα ελέγχου. Ωστόσο, θα πρέπει επίσης να εξασφαλίζει ένα ελάχιστο ποσοστό ελέγχων, όταν το σύστημα ελέγχου της τομεακής νομοθεσίας δεν είναι επαρκώς αποτελεσματικό. Μόνον οι δικαιούχοι των πληρωμών αυτών μπορεί να υπόκεινται σε κυρώσεις, ενώ η τομεακή νομοθεσία και οι μηχανισμοί επιβολής της ισχύουν για όλους τους γεωργούς, ανεξάρτητα από την ΚΓΠ.

119

Σύμφωνα με το άρθρο 96 παράγραφος 1 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1306/2013, «τα κράτη μέλη μπορούν να χρησιμοποιούν τα υφιστάμενα συστήματά τους διαχείρισης και ελέγχου προκειμένου να εξασφαλίζουν την τήρηση των κανόνων πολλαπλής συμμόρφωσης». Ως εκ τούτου, εναπόκειται στα κράτη μέλη να οργανώνουν τους ελέγχους πολλαπλής συμμόρφωσης.

123

Η οδηγία παρέχει στα κράτη μέλη μεγάλη ευελιξία όσον αφορά τον σχεδιασμό των εθνικών σχεδίων δράσης.

124 Δεύτερη περίπτωση

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η οδηγία δεν προβλέπει τόσο λεπτομερείς απαιτήσεις όσον αφορά τα εθνικά σχέδια δράσης.

130

Η Επιτροπή συμφωνεί ότι οι γενικές αρχές της ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας, οι οποίες ορίζονται στο παράρτημα III της οδηγίας 2009/128/ΕΚ, δεν καθορίζουν σαφή νομική βάση για τον εντοπισμό πιθανών παραβάσεων. Εξαιρέσεις αποτελούν τόσο η υποχρέωση τήρησης αρχείων όσο και η απαίτηση να είναι σε θέση να δικαιολογήσουν οι γεωργοί παρέμβαση με φυτοφάρμακα, βασιζόμενη στην παρακολούθηση ή συναφείς τεχνικές συμβουλές. Στην οδηγία δεν έχουν καθοριστεί σαφώς άλλα στοιχεία, λόγω της αρχής της επικουρικότητας και της ποικιλίας των γεωργο-κλιματικών συνθηκών που πρέπει να ληφθούν υπόψη.

131

Η Επιτροπή συμφωνεί με την παρατήρηση ότι δεν καθορίζονται ποσοτικές απαιτήσεις της ΕΕ για την κάλυψη των ελέγχων, με την εξαίρεση του άρθρου 8 της οδηγίας 2009/128/ΕΚ, που ορίζει ότι κάθε εξοπλισμός εφαρμογής γεωργικών φαρμάκων θα πρέπει να έχει επιθεωρηθεί έως τις 26 Νοεμβρίου 2016.

134

Οι ελάχιστες απαιτήσεις βασίζονται σε εθνικούς κανόνες που υπερβαίνουν τους ενωσιακούς κανόνες. Ως εκ τούτου, το περιεχόμενο των εν λόγω εθνικών κανόνων εξαρτάται από την απόφαση κάθε κράτους μέλους. Αυτές οι ελάχιστες απαιτήσεις αποτελούν μέρος των βασικών απαιτήσεων για ορισμένα μέτρα αγροτικής ανάπτυξης. Μέχρι την 1η Ιανουαρίου 2015, είχαν επίσης συμπεριληφθεί στο πεδίο εφαρμογής της πολλαπλής συμμόρφωσης, αλλά, για λόγους απλούστευσης και ίσων όρων ανταγωνισμού μεταξύ των γεωργών, αποσύρθηκαν από το πεδίο εφαρμογής της πολλαπλής συμμόρφωσης κατά την τελευταία μεταρρύθμιση της ΚΓΠ. Ωστόσο, εξακολουθούν να είναι μέρος των βασικών απαιτήσεων στο πλαίσιο της αγροτικής ανάπτυξης και, ως εκ τούτου, πρέπει να υποβάλλονται σε έλεγχο.

136

Βλ. απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 134.

Δεύτερη περίπτωση: Το ουγγρικό ΠΑΑ 2007-2013 περιλαμβάνει τον ορισμό και τις προδιαγραφές των ελάχιστων απαιτήσεων για τη χρήση λιπασμάτων (θρεπτικών ουσιών) και φυτοπροστατευτικών προϊόντων.

137

Στο πλαίσιο της έγκρισης των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης, η Επιτροπή ελέγχει κατά πόσον πληρούνται οι σχετικές εκ των προτέρων αιρεσιμότητες. Στην περίπτωση της εκ των προτέρων αιρεσιμότητας που αφορά τις ελάχιστες απαιτήσεις για τα λιπάσματα και τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα, το κριτήριο για την εκπλήρωσή τους ορίζει ότι οι απαιτήσεις αυτές πρέπει να προσδιορίζονται στα προγράμματα.

Η ύπαρξη και η συνάφεια των συγκεκριμένων απαιτήσεων και των προτύπων ΚΓΠΚ (GAEC) σχετικά με συγκεκριμένες δεσμεύσεις αξιολογείται περαιτέρω στο πλαίσιο της ανάλυσης του περιεχομένου των μέτρων και των τύπων εργασιών για τις οποίες τα δύο αυτά στοιχεία αποτελούν μέρος των σχετικών βασικών απαιτήσεων.

Το περιεχόμενο των ελάχιστων απαιτήσεων για τα λιπάσματα και τα φυτοφάρμακα πρέπει να ανταποκρίνεται, κατ’ ελάχιστο, στη διάταξη του παραρτήματος Ι, σημείο 8 (9) του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 808/2014.

138

Βλ. απάντηση της Επιτροπής στα σημεία 117 και 119.

Κοινή απάντηση στα σημεία 139 και 140

Πράγματι, ενώ η νομοθεσία ορίζει ως ελάχιστο ποσοστό ελέγχων το 1 %, η πιθανότητα για ορισμένους γεωργούς να υπόκεινται σε έλεγχο της πολλαπλής συμμόρφωσης μπορεί να είναι υψηλότερη από 1 %, δεδομένου ότι παρεμβαίνουν διάφοροι άλλοι παράγοντες:

—η συγκεκριμένη μέθοδος δειγματοληψίας που εφαρμόζεται,

—η τομεακή νομοθεσία ορίζει διαφορετικό ποσοστό ελέγχου (π.χ. 3 % για την ταυτοποίηση των ζώων),

—σε περίπτωση σημαντικού βαθμού μη συμμόρφωσης με μια πράξη ή πρότυπο, ο αριθμός των επιτόπιων ελέγχων αυξάνεται,

—οι περιπτώσεις μη συμμόρφωσης που εντοπίσθηκαν από άλλες πηγές (π.χ. από τομεακούς ελέγχους) πρέπει να υποβληθούν σε διασταυρούμενες εκθέσεις και να υποβληθούν σε παρακολούθηση από την αρμόδια αρχή,

—στους γεωργούς για τους οποίους έχει εντοπιστεί παράβαση πρέπει να δίνεται ιδιαίτερο βάρος κατά την αξιολόγηση του κινδύνου.

141 Δεύτερη περίπτωση

Βλ. απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 134.

142

Ενώ αληθεύει ότι η εκστρατεία ετήσιου ελέγχου της πολλαπλής συμμόρφωσης δεν μπορεί να προσαρμοστεί σε όλους τους τύπους απαιτήσεων, οι διαπιστώσεις από άλλες περιπτώσεις πρέπει επίσης να υποβληθούν σε παρακολούθηση στο πλαίσιο της πολλαπλής συμμόρφωσης (π.χ. διασταυρούμενες εκθέσεις). Επιπλέον, η νομοθεσία απαιτεί να ελέγχεται κάθε δικαιούχος που επιλέγεται για επιτόπιο έλεγχο σε χρονική στιγμή κατά την οποία η πλειονότητα των απαιτήσεων και προτύπων για τα οποία επελέγη μπορούν να ελέγχονται⁴. Επιπλέον, οι επιτόπιοι έλεγχοι πρέπει, κατά γενικό κανόνα, να εκτελούνται στο πλαίσιο μίας επίσκεψης και να συνίστανται σε επαλήθευση των απαιτήσεων και των προτύπων που μπορούν να ελεγχθούν κατά τον χρόνο της επίσκεψης⁵ αναλόγως του φυσικού κύκλου.

143

Ο έλεγχος των μητρώων αφορά διάφορα πρότυπα και απαιτεί να καλύπτεται ένα από τα υποχρεωτικά στοιχεία ελέγχου κατά τη διάρκεια επιτόπιου ελέγχου της πολλαπλής συμμόρφωσης. Ωστόσο, πρέπει να συμπληρώνονται από άλλα σημεία ελέγχου, όπως π.χ. συνθήκες αποθήκευσης, τιμολόγια και επιτόπιες επισκέψεις που απορρέουν από την τομεακή νομοθεσία.

144

Η διοικητική κύρωση στο πλαίσιο της πολλαπλής συμμόρφωσης επιβάλλεται ως ποσοστιαία μείωση σε όλες τις πληρωμές που δικαιούται ο δικαιούχος στο πλαίσιο της ΚΓΠ. Η εν λόγω κύρωση πρέπει να εφαρμόζεται μετά από αξιολόγηση όσον αφορά τη σοβαρότητα, την έκταση και τον διαρκή χαρακτήρα των παραβάσεων και να φθάνει μέχρι το 100 %, ακόμη και κατά το επόμενο έτος⁶, ώστε να εξασφαλίζεται το αποτρεπτικό αποτέλεσμα.

Πράγματι, από την υποσημείωση 86 προκύπτει ότι το 5 % δεν είναι το μέγιστο ποσοστό μείωσης.

146

Οι πληρωμές του άρθρου 30 μπορούν επίσης να προγραμματίζονται από τα κράτη μέλη (ΚΜ) ως αποζημίωση για την εφαρμογή υποχρεωτικών μέτρων στο πλαίσιο της ΟΠΥ. Τα μέτρα αυτά δεν έχουν ακόμη προγραμματιστεί στις τέσσερις χώρες.

147

Τα κράτη μέλη έχουν την υποχρέωση να συμπεριλάβουν στα οικεία προγράμματα 2014-2020 ανάλυση SWOT, που να περιλαμβάνει την ανάλυση της περιβαλλοντικής τους κατάστασης. Η ανάλυση αυτή περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση των περιβαλλοντικών στοιχείων, όπως τα ύδατα και η κατάστασή τους. Τα προβλήματα που εντοπίζονται κατά την ανάλυση SWOT θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με την εφαρμογή των σχετικών μέτρων αγροτικής ανάπτυξης ή με άλλα μέσα. Επιπλέον, τα προγράμματα υπόκεινται επίσης στη στρατηγική περιβαλλοντική εκτίμηση (ΣΠΕ), που αποτελεί τμήμα της έκθεσης εκ των προτέρων αξιολόγησης.

Βλ. επίσης την απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 44.

153

Τα κράτη μέλη αποφασίζουν κατά πόσον προτίθενται να συνεχίσουν τις γεωργοπεριβαλλοντικές δράσεις από την προηγούμενη στη νέα περίοδο προγραμματισμού, που μπορεί να επηρεαστεί από διάφορους παράγοντες, π.χ. την επιτυχία και την αποτελεσματικότητα των δράσεων, τη συμβολή τους στους στόχους της πολιτικής, τη συνάφεια με την αρχιτεκτονική του νέου προγραμματισμού, συμπεριλαμβανομένων των προτεραιοτήτων και των στόχων, καθώς και τον χαρακτήρα των περιβαλλοντικών αναγκών που έχουν προσδιοριστεί στην ανάλυση SWOT της νέας περιόδου προγραμματισμού.

154 Δεύτερη περίπτωση

Tο βασικό καθεστώς που τέθηκε σε εφαρμογή στο πλαίσιο του προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης της Σλοβακικής Δημοκρατίας 2007-2013 περιορίζει τη χρήση λιπασμάτων. Επιπλέον, το εν λόγω καθεστώς περιλαμβάνει την απαγόρευση χρήσης ανόργανων λιπασμάτων για τους λειμώνες, καθώς και την περιορισμένη χρήση φυτοφαρμάκων, τα οποία επίσης επηρεάζουν την ποιότητα των υδάτων.

Η χρήση φυτοφαρμάκων και ανόργανων λιπασμάτων δεν επιτρέπεται στη Ρουμανία, επιτρέπονται μόνον τα οργανικά λιπάσματα, υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Δεν καταβάλλεται ενίσχυση της ΕΕ για μείωση των λιπασμάτων στην περίπτωση αυτή, αλλά ο όρος αυτός αποβλέπει στο να αποτρέψει περαιτέρω εντατικοποίηση των γεωργικών συστημάτων στις περιοχές που τελούν υπό δέσμευση, γεγονός που θα μπορούσε να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ποιότητα των υδάτων (βλ. σημείο 16).

157

Η στήριξη στο πλαίσιο του γεωργοπεριβαλλοντικού μέτρου είναι η αντιστάθμιση για το πρόσθετο κόστος και το διαφυγόν εισόδημα που απορρέουν από τις εθελούσιες δεσμεύσεις που έχουν αναλάβει οι δικαιούχοι. Εφόσον είναι αναγκαίο, μπορεί επίσης να καλύπτει το κόστος συναλλαγής. Η στήριξη αυτή δεν περιλαμβάνει το στοιχείο του κινήτρου και δεν συνεπάγεται άμεσα οικονομικά οφέλη για τους δικαιούχους (μολονότι τέτοια οφέλη δεν αποκλείονται μακροπρόθεσμα).

Ωστόσο, οι εν λόγω αντισταθμίσεις, μαζί με τα μακροπρόθεσμα οφέλη για τη γεωργία που απορρέουν από την υλοποίηση των δεσμεύσεων (π.χ. βελτίωση της ποιότητας του εδάφους), θεωρείται ότι ενθαρρύνουν τους γεωργούς να συμμορφώνονται με το μέτρο.

160

Η ΚΓΠ είναι διαρθρωμένη βάσει της εφαρμογής της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει», με την τήρηση των υποχρεωτικών απαιτήσεων της πολλαπλής συμμόρφωσης και βάσει της προαιρετικής προσέγγισης της αντιστάθμισης για την παροχή δημοσίων αγαθών και υπηρεσιών, επιπροσθέτως αυτών που παρέχονται βάσει των εν λόγω απαιτήσεων, π.χ. μέσω γεωργοπεριβαλλοντικών ενισχύσεων.

161

Η Επιτροπή θεωρεί ότι πέρα από την εφαρμογή της πολλαπλής συμμόρφωσης εναπόκειται στα κράτη μέλη να επιλέξουν τα μέσα για την εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει».

Κοινή απάντηση της Επιτροπής στα σημεία 163-165 και 191

Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, στο πλαίσιο της εφαρμογής της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, δεν έχει εκδώσει μέχρι στιγμής καμία καθοδήγηση. Από το 2001, έχει αναπτυχθεί εκτεταμένη στήριξη για την εφαρμογή στο πλαίσιο της Κοινής Στρατηγικής Εφαρμογής (ΚΣΕ), διαδικασία καθοδηγούμενη από την Επιτροπή και τα κράτη μέλη. Στο πλαίσιο της ΚΣΕ, η Επιτροπή και τα κράτη μέλη εργάστηκαν εντατικά για την ανάκτηση του κόστους κατά τα τελευταία έτη. Υπάρχει καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο υπολογισμού του περιβαλλοντικού κόστους και του κόστους των πόρων⁷. Πρόσφατες προσπάθειες για να συμπληρωθεί αυτή η καθοδήγηση στο πλαίσιο της ΚΣΕ απέτυχαν, λόγω αποκλινουσών απόψεων μεταξύ των κρατών μελών και της Επιτροπής. Το πρόγραμμα εργασίας στο πλαίσιο της ΚΣΕ για την περίοδο 2016-2018 βρίσκεται σήμερα υπό συζήτηση και μπορούν να περιληφθούν περαιτέρω εργασίες σχετικά με το ζήτημα αυτό.

164

Οι εκ των προτέρων αιρεσιμότητες για το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) αφορούν την τιμολόγηση του νερού και εφαρμόζονται μόνον σε επενδύσεις για αποδοτικότητα των υδατικών πόρων και, ως εκ τούτου, τα σχέδια δράσης, στις περιπτώσεις που οι εκ των προτέρων αιρεσιμότητες δεν είχαν εκπληρωθεί, επικεντρώνονται στο να διασφαλίσουν ότι οι γεωργοί θα πληρώνουν για τις ποσότητες νερού που καταναλώθηκαν. Κατά τον χρόνο αξιολόγησης των προαπαιτούμενων, η Επιτροπή κοινοποίησε επίσης στα κράτη μέλη την ανάγκη να ανακτηθεί το κόστος της διάχυτης ρύπανσης, αλλά, καθώς το σημείο αυτό δεν καλυπτόταν από το ΕΓΤΑΑ, δεν υπήρχε καμία ειδική απαίτηση στα σχέδια δράσης σχετικά με το θέμα αυτό.

Συμπεράσματα και συστάσεις

168

Η Επιτροπή και τα κράτη μέλη εργάζονται για την καθιέρωση δεικτών που θα καταδεικνύουν την πρόοδο προς την επίτευξη καλής κατάστασης. Οι δείκτες αυτοί αναμένεται να συμφωνηθούν μέχρι το τέλος του 2015.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι αξιολογήσεις της κατάστασης μεταξύ του σχεδίου διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 και αυτού του 2015 δεν είναι απαραιτήτως άμεσα συγκρίσιμες. Τα πλαίσια για την αξιολόγηση της κατάστασης των υδάτων που χρησιμοποιούνταν στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 παρουσίαζαν, σε πολλές περιπτώσεις, σημαντικούς περιορισμούς. Για παράδειγμα, δεν αναπτύσσονταν μέθοδοι για όλα τα στοιχεία βιολογικής ποιότητας κατά την δημοσίευση των πρώτων σχεδίων (π.χ. στην Ουγγαρία, τη Ρουμανία και τη Σλοβακία). Διαπιστώθηκαν επίσης ελλείψεις στην παρακολούθηση (π.χ. Τσεχική Δημοκρατία). Περισσότερες λεπτομέρειες όσον αφορά τα κενά παρουσιάζονται στις εκθέσεις της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.

169

Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι διακυμάνσεις του αριθμού των ουσιών που αξιολογούνται για οικολογική κατάσταση, κατ’ αρχήν, δεν συνιστούν κατ’ ανάγκη κακή εφαρμογή. Οι ουσίες πρέπει να χρησιμοποιούνται για την ταξινόμηση μόνον εφόσον είναι συναφείς, δηλ. εφόσον προκαλούν κίνδυνο μη επίτευξης της καλής κατάστασης στη συγκεκριμένη λεκάνη. Ο αριθμός των ουσιών που προκαλούν κίνδυνο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις υφιστάμενες πιέσεις. Κατά συνέπεια, μπορεί να είναι δικαιολογημένες οι διαφορές στον αριθμό των ουσιών.

Ωστόσο, η Επιτροπή θεωρεί ότι ο αριθμός των ουσιών που χρησιμοποιήθηκαν από ορισμένα κράτη μέλη ήταν πάρα πολύ μικρός, λόγω έλλειψης κατάλληλης ταυτοποίησης των σχετικών ουσιών και ανεπαρκούς παρακολούθησης. Εάν η οδηγία είχε εφαρμοστεί ορθά, οι σχετικές ουσίες θα είχαν ληφθεί υπόψη και η κατάταξη θα ήταν ορθή. Το ζήτημα αυτό έχει επισημανθεί από την Επιτροπή στην έκθεση εφαρμογής και συζητήθηκε με τα εμπλεκόμενα κράτη μέλη. Η Επιτροπή αναμένει ότι τα δεύτερα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού θα ενημερωθούν με τις βελτιωμένες εκτιμήσεις κινδύνου και τη βελτιωμένη παρακολούθηση.

170

Η Επιτροπή είναι της γνώμης ότι τα σχέδια του 2009 παρέχουν σημαντική προστιθέμενη αξία. Για παράδειγμα, για πρώτη φορά παρουσιάζεται επισκόπηση όλων των σχετικών πιέσεων και επιπτώσεων στη λεκάνη (ακόμη και σε διεθνές επίπεδο, στο διεθνές σχέδιο του Δούναβη), στην οποία συμπεριλαμβάνεται ο εντοπισμός των τύπων και των πηγών ρύπανσης. Αυτό είναι πολύ σημαντικό και έχει μεγάλη προστιθέμενη αξία, ακόμη και αν δεν ήταν πλήρης.

Ωστόσο, η Επιτροπή συμφωνεί ως προς την έλλειψη φιλοδοξίας όσον αφορά τη λήψη μέτρων, καθώς η εστίαση στο πρώτο σχέδιο αφορά κυρίως βασικά μέτρα.

Πέραν της απαίτησης για συμμόρφωση με τα βασικά μέτρα, πρέπει επίσης να είναι σαφές ποια επιπρόσθετα, πιο λεπτομερή μέτρα πρέπει να ληφθούν και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να εφαρμοστούν.

171

Η Επιτροπή γνωρίζει ότι οι πληροφορίες σχετικά με τη διαθεσιμότητα των κονδυλίων στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 ήταν ελλιπείς, σε ορισμένες περιπτώσεις. Η Επιτροπή είναι επίσης ενήμερη για τα προβλήματα συντονισμού που επισημάνθηκαν από το Ελεγκτικό Συνέδριο στα κράτη μέλη. Ο συντονισμός μεταξύ, αφενός, των αρχών που είναι επιφορτισμένες με την κατάρτιση και την εφαρμογή των επιχειρησιακών προγραμμάτων και των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης και, αφετέρου, των αρχών που είναι επιφορτισμένες με την κατάρτιση των μέτρων στο πλαίσιο των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού εξακολουθεί να εμπίπτει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών. Αποτελεί υποχρέωση των κρατών μελών να δημιουργήσουν εταιρικές σχέσεις με τις αρμόδιες αρχές, τους εταίρους και τους σχετικούς εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών σε όλη τη διάρκεια της προετοιμασίας και της εφαρμογής των επιχειρησιακών προγραμμάτων και των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα κονδύλια που προβλέπονται για την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 είχαν αποφασιστεί πριν από την έγκριση των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009. Τα εν λόγω προβλήματα συντονισμού λήφθηκαν υπόψη κατά την κατάρτιση των επιχειρησιακών προγραμμάτων για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020. Επιπλέον, οι εκ των προτέρων αιρεσιμότητες αποσκοπούν στην ευθυγράμμιση των επενδύσεων με τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού.

Τέλος, η Επιτροπή θα ήθελε επίσης να επισημάνει ότι, σε πολλά ελεγχθέντα κράτη μέλη, οι εθνικές πηγές χρηματοδότησης χρησιμοποιούνται επίσης για επενδύσεις σε υποδομή επεξεργασίας λυμάτων και ότι η χρηματοδότηση της ΕΕ από μόνη της δεν αναμένεται να επιτρέψει την επίτευξη συμμόρφωσης ούτε το μέγεθός της επαρκεί για τον σκοπό αυτό.

172

Η Επιτροπή θα συνεχίσει να παρακολουθεί τις προσπάθειες των κρατών μελών και τα επιτεύγματά τους. Όμως, λόγω του μεγάλου αριθμού των περιοχών λεκάνης απορροής ποταμού, υδατικά συστήματα για τα οποία πρέπει να αξιολογηθούν από την Επιτροπή τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού και τα προγράμματα μέτρων, ήταν αναπόφευκτο να γίνουν επιλογές κατά το παρελθόν, και εξακολουθούν να είναι αναγκαίες και στο μέλλον.

Η προσέγγιση που υιοθετείται είναι η προαγωγή της συμμόρφωσης με τις αρχές των κρατών μελών και μόνον κατ’ εξαίρεση η προσφυγή στην επίσημη διαδικασία επί παραβάσει, όταν αυτό δεν είναι δυνατόν να αποφευχθεί/όταν οι περιστάσεις δικαιολογούν αυτή την ενέργεια έσχατης ανάγκης.

Δεν είναι καθήκον μόνον της Επιτροπής να επαληθεύει τη συμμόρφωση των αρχών των κρατών μελών· οι εθνικές δικαστικές αρχές διαδραματίζουν επίσης ζωτικό ρόλο στο πλαίσιο αυτό.

Στις περιπτώσεις όπου οι σχετικές εκ των προτέρων αιρεσιμότητες για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και/ή το Ταμείο Συνοχής (ΕΤΠΑ/ΤΣ) δεν είχαν εκπληρωθεί κατά τον χρόνο έγκρισης του επιχειρησιακού προγράμματος, τα κράτη μέλη έχουν αναπτύξει σχέδια δράσης για την επίτευξή τους, πριν από το τέλος του 2016. Το σχέδιο δράσης αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του επιχειρησιακού προγράμματος, ως εκ τούτου η συμβατική εκτελεστότητά του είναι εξασφαλισμένη. Η Επιτροπή παρακολουθεί την υλοποίηση των σχεδίων δράσης και μπορεί να αναστείλει την καταβολή των ποσών, στις περιπτώσεις που οι εκ των προτέρων αιρεσιμότητες εξακολουθούν να μην έχουν επιτευχθεί μετά το 2016. Ωστόσο, οι δράσεις σχετίζονται μόνο με τα κριτήρια της εκπλήρωσης της εκ των προτέρων αιρεσιμότητας, όπως ορίζονται στον κανονισμό, και δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται ως εργαλείο για την ενίσχυση της συμμόρφωσης με όλη την ενωσιακή νομοθεσία.

Σύσταση 1 α)

Η Επιτροπή δέχεται τη σύσταση.

Η Επιτροπή και τα κράτη μέλη, από κοινού, εργάζονται για την καθιέρωση δεικτών που θα καταδεικνύουν την πρόοδο προς την επίτευξη καλής κατάστασης. Οι δείκτες αυτοί αναμένεται να συμφωνηθούν μέχρι το τέλος του 2015. Οι παρατηρήσεις του Ελεγκτικού Συνεδρίου σχετικά με την υποβολή εκθέσεων θα τροφοδοτήσουν επίσης ευρύ έλεγχο καταλληλότητας των περιβαλλοντικών εκθέσεων που έχει ξεκινήσει η Επιτροπή και θα ολοκληρώσει το 2017.

Σύσταση 1 β)

Η Επιτροπή δέχεται τη σύσταση. Θα συνεχίσει να παρακινεί τα κράτη μέλη να βελτιώσουν την πίεση και την εκτίμηση επιπτώσεων, καθώς και τα δίκτυα παρακολούθησης, έτσι ώστε να εντοπίζονται οι ουσίες που προκαλούν κίνδυνο σε επίπεδο λεκάνης απορροής ποταμού.

Ταυτοχρόνως, η Επιτροπή θα ήθελε να παρατηρήσει ότι διαθέτει πολύ περιορισμένα μέσα για να αποδείξει ότι οι σχετικές ουσίες λείπουν από τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού.

Σύσταση 1 γ)

Η Επιτροπή δέχεται τη σύσταση αυτή και προετοιμάζει επί του παρόντος συνολική αξιολόγηση των δεύτερων σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού για τα οποία τα κράτη μέλη θα υποβάλουν έκθεση το αργότερο έως τα τέλη Μαρτίου 2016.

Σύσταση 1 δ)

Η Επιτροπή στηρίζει τις εν λόγω συστάσεις που απευθύνονται προς τα κράτη μέλη.

174

Για την Τσεχική Δημοκρατία, τη Σλοβακία και την Ουγγαρία, η Επιτροπή έχει ήδη δρομολογήσει πιλοτικές επιστολές για τη διερεύνηση των καταγγελλομένων περιπτώσεων μη συμμόρφωσης προς τις απαιτήσεις της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (για την Τσεχική Δημοκρατία) και προς τις ενδιάμεσες προθεσμίες (για τη Σλοβακία και την Ουγγαρία). Η Επιτροπή επίσης καταρτίζει επί του παρόντος παρόμοια πιλοτική επιστολή για τη διερεύνηση της συμμόρφωσης της Ρουμανίας προς τις ενδιάμεσες προθεσμίες.

Βλ. τις απαντήσεις της Επιτροπής στην ειδική έκθεση αριθ. 2/2015.

180 Δεύτερη περίπτωση

Η οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων δεν ρυθμίζει τις λεπτομέρειες των αδειών, π.χ., τα όρια ρύπων, αλλά απλώς περιγράφει ποιοι είναι οι κύριοι στόχοι που πρέπει να επιτευχθούν από την προεπεξεργασία των βιομηχανικών λυμάτων, πριν από την απόρριψη στη αστικά αποχετευτικά δίκτυα.

181

Η Επιτροπή αναγνωρίζει πλήρως τη σημασία της εξασφάλισης της συμμόρφωσης και της ύπαρξης των κατάλληλων συστημάτων για τον έλεγχό της. Η παρατήρηση αυτή αφορά όλες τις πιέσεις λόγω ρύπανσης που ανέφερε το Ελεγκτικό Συνέδριο στην έκθεσή του. Επίσης, η Επιτροπή αναγνωρίζει τη σύνδεση μεταξύ των ελέγχων για τη συμμόρφωση και των κυρώσεων που χρησιμοποιούνται για την αποτροπή διαπιστωθείσας μη συμμόρφωσης. Η Επιτροπή σκοπεύει να παρουσιάσει, κατά τη διάρκεια του 2016, γενική πρωτοβουλία για τη διασφάλιση της περιβαλλοντικής συμμόρφωσης στο σύνολο της ΕΕ.

Σύσταση 2 α)

Η Επιτροπή δέχεται τη σύσταση και εργάζεται για μια πρωτοβουλία πολιτικής για τη βελτίωση της διασφάλισης συμμόρφωσης στα κράτη μέλη, τηρώντας παράλληλα τις αρχές της αναλογικότητας και της επικουρικότητας.

Σύσταση 2 β)

Η Επιτροπή στηρίζει τις εν λόγω συστάσεις που απευθύνονται προς τα κράτη μέλη.

186

Η Επιτροπή έχει ήδη αρχίσει να εργάζεται για τον εξορθολογισμό της παρακολούθησης και την υποβολή εκθέσεων στο πλαίσιο της οδηγίας για τη νιτρορύπανση και της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.

187 Δεύτερη περίπτωση

Από την 1η Ιανουαρίου 2015, οι ελάχιστες απαιτήσεις δεν εμπίπτουν πλέον στο πεδίο εφαρμογής της πολλαπλής συμμόρφωσης, καθώς έχουν συναφθεί κατά την τελευταία μεταρρύθμιση της ΚΓΠ για λόγους απλούστευσης. Εξακολουθούν να είναι μέρος των βασικών απαιτήσεων στο πλαίσιο της αγροτικής ανάπτυξης και, ως εκ τούτου, πρέπει να υποβάλλονται σε έλεγχο. Τα κράτη μέλη πρέπει να εφαρμόζουν τα πρότυπα της καλής γεωργικής και περιβαλλοντικής κατάστασης (ΚΓΠΚ) της ΕΕ, κατά τον προσδιορισμό των εθνικών τους προτύπων ΚΓΠΚ. Τα εν λόγω εθνικά πρότυπα της ΚΓΠΚ πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις εθνικές, περιφερειακές ή τοπικές ανάγκες. Ως εκ τούτου, τα πρότυπα ΚΓΠΚ μπορεί να διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών. Η Επιτροπή αξιολογεί την καταλληλότητα των προτύπων ΚΓΠΚ στο πλαίσιο της ΚΓΠ. Εάν ένα πρότυπο ΚΓΠΚ λείπει ή είναι σαφώς μη συμμορφούμενο με τον ορισμό της ΚΓΠ ταξινομείται ως «ελλείπον» και η έλλειψη παρακολουθείται δεόντως με τα κράτη μέλη.

188 Πρώτη περίπτωση

Διάφορες δεσμεύσεις στο πλαίσιο του γεωργοπεριβαλλοντικού μέτρου μπορεί να συμβάλουν στην αντιμετώπιση της μέριμνας για την ποιότητα των υδάτων με περισσότερο ή λιγότερο άμεσο και ενεργό τρόπο. Ο σχεδιασμός και η επιλογή των δεσμεύσεων πρέπει να απορρέει από τις ειδικές ανάγκες της περιοχής που αφορά το πρόγραμμα.

Υπάρχουν πολλά άλλα μέτρα στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης (ΠΑΑ) που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την επίτευξη των στόχων στον τομέα των υδάτων —άρθρο 30, μη παραγωγικές επενδύσεις κ.λπ.

Η υποχρέωση εκτέλεσης των δεσμεύσεων στο πλαίσιο αυτού του μέτρου, για περίοδο πέντε έως επτά ετών, πρόκειται να συμβάλει στην επίτευξη των στόχων των δεσμεύσεων. Οι δεσμεύσεις μπορούν να εκτελεστούν περαιτέρω, εάν αυτό δικαιολογείται από την ανάγκη για την προστασία ή την περαιτέρω βελτίωση της ποιότητας των υδάτων.

188 Δεύτερη περίπτωση

Οι δεσμεύσεις στο γεωργοπεριβαλλοντικό πλαίσιο πρέπει να καθοριστούν σε επίπεδο που υπερβαίνει τις υποχρεωτικές απαιτήσεις. Πρέπει επίσης να αποφευχθεί η αντιστάθμιση του ύψους των πρακτικών που αντιστοιχεί στις συνήθεις πρακτικές. Ενώ η μείωση των ποσοτήτων αζώτου που μόλις υπερβαίνει τους συνήθεις πρακτικές ενδέχεται να μην οδηγήσει σε σημαντικά περιβαλλοντικά οφέλη, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν παρέχει οφέλη πέρα από το επίπεδο των υποχρεωτικών απαιτήσεων και των συνήθων πρακτικών.

Κατά τη λήψη της απόφασης σχετικά με το επίπεδο το οποίο πρέπει να επιλεγεί, τα κράτη μέλη θα πρέπει να εξετάσουν ποια μείωση του φορτίου θρεπτικών ουσιών από τον γεωργικό τομέα είναι αναγκαία ώστε να εξασφαλιστεί ότι μπορούν να επιτευχθούν σε όλα τα ύδατα συνθήκες θρεπτικών ουσιών σύμφωνες με την καλή κατάσταση που προβλέπεται στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα.

189 Πρώτη περίπτωση

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι διοικητικές κυρώσεις μπορεί να φθάσουν το 100 % του συνολικού ορίου πληρωμών ενός δικαιούχου στο πλαίσιο της ΚΓΠ, ακόμη και στα δύο επόμενα ημερολογιακά έτη.

191

Η πολιτική της ΕΕ για τα ύδατα εφαρμόζεται εν μέρει με τη στήριξη ενωσιακών κονδυλίων και εν μέρει χωρίς αυτά (σύμφωνα με την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει»). Οι μη χρηματοδοτούμενες νομικές απαιτήσεις διαδραματίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στο σύνολο της δέσμης μέτρων που απαιτείται για την αντιμετώπιση του αντίκτπου της γεωργίας στα ύδατα.

Σύσταση 3 α)

Η Επιτροπή δέχεται τη σύσταση.

Σύσταση 3 β)

Η Επιτροπή δεν δέχεται την εν λόγω σύσταση.

Όσον αφορά τις ελάχιστες απαιτήσεις, η Επιτροπή προβαίνει στην εκτίμηση των ελάχιστων απαιτήσεων, με γνώμονα την ύπαρξή τους και τη συνάφειά τους με τα μέτρα για τα οποία αποτελούν μέρος των βασικών απαιτήσεων. Με δεδομένη την ποικιλομορφία των καταστάσεων κατά τις οποίες καθορίζονται οι εν λόγω απαιτήσεις, η Επιτροπή στηρίζεται στην κρίση των κρατών μελών όσον αφορά την επάρκεια των απαιτήσεων αυτών.

Η Επιτροπή θα τονίσει την ανάγκη να καθορίσουν τα κράτη μέλη τις παραμέτρους των ελάχιστων απαιτήσεων σε επίπεδο το οποίο εξασφαλίζει ότι αντανακλάται η κατάστασή τους και τηρούνται οι κανόνες βάσει των οποίων θα πρέπει να καθορίζονται οι εν λόγω απαιτήσεις.

Όσον αφορά τα πρότυπα ΚΓΠΚ, η Επιτροπή εκτιμά την ύπαρξη και την επάρκεια των προτύπων αυτών. Η Επιτροπή θεωρεί ότι η συγκεκριμένη προσέγγιση είναι σύμφωνη με το νομικό πλαίσιο της ΚΓΠ.

Σύσταση 3 γ)

Η Επιτροπή δέχεται τη σύσταση.

Τα κράτη μέλη υπέχουν υποχρεώσεις όσον αφορά τις εισροές φωσφόρου, όταν αυτό είναι απαραίτητο για την επίτευξη των στόχων της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. Πρέπει να περιλαμβάνουν στο πρόγραμμά τους μέτρα, μέτρα για τον έλεγχο των διάχυτων πηγών ρύπανσης ώστε να καθίσταται δυνατή η επίτευξη καλής κατάστασης. Εάν οι πηγές γεωργικών φωσφορικών αλάτων έχουν χαρακτηριστεί ως σημαντικές, πρέπει να καθοριστούν από τα κράτη μέλη έλεγχοι για τις φωσφορικές αυτές ενώσεις. Αυτός είναι ένας από τους τομείς που θα εξεταστούν από την Επιτροπή κατά την αξιολόγηση των δεύτερων σχεδίων διαχείρισης λεκανών απορροής ποταμού.

Σύσταση 3 δ)

Η Επιτροπή δέχεται τη σύσταση και επισημαίνει ότι έχει αρχίσει να εργάζεται για τον εξορθολογισμό της παρακολούθησης και την υποβολή εκθέσεων στο πλαίσιο της οδηγίας για τη νιτρορύπανση και της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.

Σύσταση 3 ε)

Η Επιτροπή δέχεται τη σύσταση και θεωρεί ότι έχει τηρηθεί, καθώς έχει εκπονηθεί έγγραφο καθοδήγησης για την ανάκτηση του κόστους στο πλαίσιο της διαδικασίας της ΚΣΕ. Οι πρόσφατες προσπάθειες για να συμπληρωθεί αυτή η καθοδήγηση στο πλαίσιο της ΚΣΕ απέτυχαν, λόγω αποκλινουσών απόψεων μεταξύ των κρατών μελών. Περαιτέρω εργασίες σχετικά με το ζήτημα αυτό ενδέχεται να συμπεριληφθούν στο πρόγραμμα εργασίας της ΚΣΕ για την περίοδο 2016-2018, το οποίο βρίσκεται υπό συζήτηση. Πρέπει να σημειωθεί ότι τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να επιλέξουν τη μέθοδο για τον υπολογισμό του περιβαλλοντικού κόστους και του κόστους των πόρων.

Σύσταση 3 στ)

Η Επιτροπή στηρίζει τις εν λόγω συστάσεις που απευθύνονται προς τα κράτη μέλη.

1«Δείκτες για τη δημοσιοποίηση της προόδου προς την επίτευξη καλής κατάστασης». Κοινή στρατηγική για την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. Εγκρίθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2015 από τους αρμόδιους για τα ύδατα διευθυντές.

2«Δείκτες για τη δημοσιοποίηση της προόδου προς την επίτευξη καλής κατάστασης». Κοινή στρατηγική για την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. Εγκρίθηκε στις 25 Νοεμβρίου 2015 από τους αρμόδιους για τα ύδατα διευθυντές.

3Αξιολόγηση των πληροφοριών που υποβλήθηκαν στο πλαίσιο των ερωτηματολογίων της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων. Γενική μεθοδολογία και στάδια εργασίας. Εκπονήθηκε από την UBA τον Μάρτιο του 2012, αναθεωρήθηκε τον Οκτώβριο του 2014.

4Άρθρο 71 παράγραφος 1 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 809/2014.

5Άρθρο 71 παράγραφος 3 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 809/2014.

6Άρθρο 75 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 809/2014.

7«Assessment of Environmental and Resource Costs in the Water Framework Directive» (Αξιολόγηση του περιβαλλοντικού κόστους και του κόστους των πόρων στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα). Ενημερωτικό δελτίο που συντάχθηκε από την συντακτική ομάδα ECO2. Κοινή στρατηγική για την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. Ιούνιος 2004 (εγκρίθηκε από τους αρμόδιους για τα ύδατα διευθυντές στις 3 Δεκεμβρίου 2004).

QJ-AB-15-023-EL-E    ISSN 1977-5660

Η ρύπανση των υδάτων στη λεκάνη απορροής του Δούναβη προέρχεται από διάφορες πηγές όπως τα νοικοκυριά, οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις και η γεωργία.
Δυνάμει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα του 2000, τα κράτη μέλη εγκρίνουν σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού στα οποία πρέπει να περιλαμβάνονται μέτρα για την καταπολέμηση της εν λόγω ρύπανσης. Το Συνέδριο εξέτασε κατά πόσον συνέβαλε η εκ μέρους των κρατών μελών εφαρμογή των μέτρων που περιλαμβάνονται στα οικεία σχέδια του 2009 στη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων.