ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙO

12, rue Alcide De Gasperi

1615 Luxembourg

LUXEMBOURG

Τηλ. +352 4398-1

Email: eca-info@eca.europa.eu

Internet: http://eca.europa.eu

Twitter: @EUAuditorsECA

YouTube: EUAuditorsECA

Περισσότερες πληροφορίες για την Ευρωπαϊκή Ένωση παρέχονται από το διαδίκτυο (http://europa.eu).

Λουξεμβούργο: Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 2016

Print | ISBN 978-92-872-4404-8 | ISSN 1831-0826 | doi:10.2865/55344 | QJ-AB-16-005-EL-C
PDF | ISBN 978-92-872-4388-1 | ISSN 1977-5660 | doi:10.2865/640307 | QJ-AB-16-005-EL-N
EPUB | ISBN 978-92-872-4366-9 | ISSN 1977-5660 | doi:10.2865/758183 | QJ-AB-16-005-EL-E

© Ευρωπαϊκή Ένωση, 2016

Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με αναφορά της πηγής.

ΠΩΣ ΘΑ ΠΡΟΜΗΘΕΥΤΕΙΤΕ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΕ

Δωρεάν εκδόσεις:

•ένα αντίτυπο:
από το EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu)·

•περισσότερα από ένα αντίτυπα ή αφίσες/χάρτες:
από τις αντιπροσωπείες της Ευρωπαϊκής Ένωσης(http://ec.europa.eu/represent_el.htm),
από τα γραφεία εκπροσώπησης στις εκτός ΕΕ χώρες (http://eeas.europa.eu/delegations/index_el.htm),
επικοινωνώντας με την υπηρεσία Europe Direct (http://europa.eu/europedirect/index_el.htm) ή
καλώντας τον αριθμό 00 800 6 7 8 9 10 11 (δωρεάν τηλεφωνικός αριθμός από όλη την Ένωση) (*).

(*)Οι πληροφορίες παρέχονται δωρεάν, και οι κλήσεις είναι γενικώς δωρεάν (ενδέχεται όμως κάποιες κλήσεις που πραγματοποιούνται μέσω ορισμένων τηλεπικοινωνιακών φορέων ή από τηλεφωνικούς θαλάμους ή ξενοδοχεία να χρεώνονται).

Εκδόσεις επί πληρωμή:

•από το EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu).

EL
2016

αριθ. 03

Ειδική έκθεση

Καταπολέμηση του
ευτροφισμού στη Βαλτική
θάλασσα: χρειάζεται να
γίνουν περισσότερα και
αποτελεσματικότερα
βήματα

(υποβαλλόμενη δυνάμει του άρθρου 287, παράγραφος 4, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ)

Κλιμάκιο ελέγχου

Οι ειδικές εκθέσεις του ΕΕΣ παρουσιάζουν τα αποτελέσματα των ελέγχων επιδόσεων και των ελέγχων συμμόρφωσης που αυτό διενεργεί επί συγκεκριμένων τομέων του προϋπολογισμού της ΕΕ ή επί συγκεκριμένων διαχειριστικών ζητημάτων. Το ΕΕΣ επιλέγει και σχεδιάζει τα εν λόγω ελεγκτικά καθήκοντα κατά τρόπον ώστε αυτά να αποφέρουν τον μέγιστο αντίκτυπο, λαμβανομένων υπόψη των κινδύνων για τις επιδόσεις ή για τη συμμόρφωση, του επιπέδου των σχετικών εσόδων ή δαπανών, των επικείμενων εξελίξεων και του πολιτικού και δημόσιου συμφέροντος.

Ο εν προκειμένω έλεγχος επιδόσεων διενεργήθηκε από το Τμήμα Ελέγχου II, του οποίου προεδρεύει o Henri Grethen, Μέλος του ΕΕΣ, και το οποίο ειδικεύεται στους τομείς δαπανών των διαρθρωτικών πολιτικών, των μεταφορών και της ενέργειας. Επικεφαλής του ελέγχου ήταν ο Ville Itälä, Μέλος του Συνεδρίου, συνεπικουρούμενος από τους Turo Hentilä, προϊστάμενο του ιδιαίτερου γραφείου του και Outi Grönlund, σύμβουλο στο ιδιαίτερο γραφείο του, Alain Vansilliette, ανώτερο διοικητικό στέλεχος, Maria del Carmen Jimenez, υπεύθυνη έργου, Krzysztof Zalega, Nils Odins, Zuzana Gullova, Tomasz Plebanowicz, Jean-François Hynderick και Vivi Niemenmaa, ελεγκτές.

Από αριστερά: T. Hentilä, V. Niemenmaa, A. Vansilliette, V. Itälä, M. d. C. Jimenez, T. Plebanowicz, K. Zalega, J.-F. Hynderick.

Περιεχόμενα

Γλωσσάριο και συντομογραφίες

Σύνοψη

Εισαγωγή

Βαλτική θάλασσα και ευτροφισμός

Νομικές πράξεις της ΕΕ που πραγματεύονται το ζήτημα της ρύπανσης των υδάτων από θρεπτικές ουσίες

Δημοσιονομικά μέσα της ΕΕ που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την αντιμετώπιση της ρύπανσης των υδάτων από θρεπτικές ουσίες

Εμβέλεια και τρόπος προσέγγισης του ελέγχου

Παρατηρήσεις

Υλοποίηση από τα κράτη μέλη μέτρων για τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα

Περιορισμένη πρόοδος ως προς τη μείωση των απορρίψεων θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα

Τα σχέδια των κρατών μελών για μείωση των θρεπτικών ουσιών στερούνται φιλόδοξων στόχων και κατάλληλων δεικτών

Τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις έχουν ενσωματώσει εν μέρει μόνον τις συστάσεις της HELCOM στα σχέδια ή στο νομικό πλαίσιό τους

Δεν είναι εγγυημένη η αξιοπιστία των δεδομένων παρακολούθησης που αφορούν τις εισροές θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική Θάλασσα

Αποτελεσματικότητα των δράσεων για τη μείωση της ρύπανσης με θρεπτικές ουσίες από αστικά λύματα

Τα περισσότερα κράτη μέλη δεν έχουν ακόμη συμμορφωθεί με την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων

Οι συγχρηματοδοτούμενοι από την ΕΕ σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων είναι αποτελεσματικοί, χωρίς όμως να είναι εγγυημένη η βιωσιμότητά τους

Η Επιτροπή δεν έχει παρακολουθήσει αρκετά στενά την εκ μέρους των κρατών μελών εφαρμογή της οδηγίας

Η στήριξη της ΕΕ στη Ρωσία και τη Λευκορωσία είναι δυνητικά οικονομικά αποδοτική, αλλά η υλοποίησή της είναι χρονοβόρα και η εμβέλειά της πολύ περιορισμένη σε σύγκριση με τις ανάγκες

Αποτελεσματικότητα των δράσεων για τη μείωση της προερχόμενης από τη γεωργία ρύπανσης των υδάτων από θρεπτικές ουσίες

Η οδηγία για τη νιτρορύπανση δεν εφαρμόζεται αποτελεσματικά, παρά τη σχετικά επιτυχή παρακολούθηση εκ μέρους της Επιτροπής

Ο μηχανισμός πολλαπλής συμμόρφωσης συμβάλλει στην ενίσχυση της εφαρμογής της οδηγίας για τη νιτρορύπανση και άλλων απαιτήσεων σχετικά με τη λίπανση, χωρίς όμως να είναι πλήρως αποτελεσματικός

Τα συγχρηματοδοτηθέντα από την ΕΕ μέτρα αγροτικής ανάπτυξης έχουν μικρό αντίκτυπο στη μείωση της ρύπανσης των υδατικών συστημάτων από θρεπτικές ουσίες

Η προστιθέμενη αξία της EUSBSR όσον αφορά τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών στη συγκεκριμένη περιοχή

Το δίκτυο διακυβέρνησης είναι σύνθετο και η προστιθέμενη αξία δύσκολο να αξιολογηθεί

Τα εμβληματικά έργα συντελούν στη διάδοση καλών πρακτικών, μένει όμως να αποδειχθεί ο αντίκτυπός τους στη μείωση των θρεπτικών ουσιών

Τα επιχειρησιακά προγράμματα πρέπει να λαμβάνουν σε μεγαλύτερο βαθμό υπόψη την EUSBSR

Συμπεράσματα και συστάσεις

Παράρτημα I | — | Στόχοι μείωσης των εισροών θρεπτικών ουσιών
Παράρτημα II | — | Τάση στις εισροές αζώτου και φωσφόρου στη Βαλτική θάλασσα ανά χώρα
Παράρτημα III | — | Επίτευξη ανώτατων ορίων εισροών ανά υπολεκάνη
Παράρτημα IV | — | Συγκέντρωση θρεπτικών ουσιών στις εκροές των σταθμών επεξεργασίας λυμάτων στις κύριες πόλεις των κρατών μελών της ΕΕ γύρω από τη Βαλτική θάλασσα (2013)
Παράρτημα V | — | Εμβληματικά και άλλα έργα με σημασία για την εφαρμογή της EUSBSR

Απαντήσεις της Επιτροπής

Γλωσσάριο και συντομογραφίες

BSAP: Σχέδιο δράσης για τη Βαλτική (βλέπε σημείο 8).

EUSBSR: Στρατηγική της ΕΕ για την περιοχή της Βαλτικής θάλασσας (βλέπε σημείο 11).

HELCOM: Επιτροπή του Ελσίνκι (βλέπε σημείο 8).

Αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει»: Αρχή που διατυπώθηκε στη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (άρθρο 191, παράγραφος 2). Όσον αφορά τα λύματα, η αρχή αυτή συνεπάγεται ότι όσοι απορρίπτουν λύματα πρέπει να πληρώνουν για την προκαλούμενη ρύπανση (παραδείγματος χάριν, τα νοικοκυριά πληρώνουν για υπηρεσίες επεξεργασίας αστικών λυμάτων μέσω του τέλους επεξεργασίας λυμάτων, οι σταθμοί επεξεργασίας λυμάτων καταβάλλουν τέλη ρύπανσης).

Κατάσταση υδάτων: Η συνολική έκφραση της κατάστασης ενός συστήματος εσωτερικών επιφανειακών υδάτων, που καθορίζεται από την οικολογική και χημική του κατάσταση. Όσον αφορά τα θαλάσσια ύδατα, η κατάσταση των υδάτων αντιστοιχεί στην περιβαλλοντική κατάσταση, η οποία εκτιμάται βάσει κριτηρίων διαφορετικών από αυτά που ισχύουν για την κατάσταση των εσωτερικών επιφανειακών υδάτων.

Λεκάνη απορροής ποταμού: Η χερσαία έκταση από την οποία το σύνολο των επιφανειακών απορροών παροχετεύεται μέσω μιας αλληλουχίας ρευμάτων, ποταμών και, ενδεχομένως, λιμνών, στη θάλασσα, σε ενιαίο στόμιο ποταμού, εκβολές ή δέλτα. Η περιοχή είναι το τμήμα της λεκάνης απορροής ποταμού εντός της επικράτειας ενός συγκεκριμένου κράτους μέλους.

Πηγές ρύπανσης: Υπάρχουν δύο βασικά είδη υδατοφερόμενων πηγών ρύπανσης:

Οι διάχυτες πηγές, για τις οποίες δεν προβλέπεται κάποιο συγκεκριμένο σημείο απόρριψης. Οι μεγαλύτεροι συντελεστές ρύπανσης είναι οι γεωργικές και οι δασικές δραστηριότητες, καθώς και οι κατοικίες που δεν συνδέονται με το δίκτυο αποχέτευσης.

Οι σημειακές πηγές, για τις οποίες προβλέπεται συγκεκριμένο σημείο απόρριψης. Πρόκειται για απορρίψεις από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων και βιομηχανικές εγκαταστάσεις και ιχθυοτροφεία.

Πρόγραμμα μέτρων: Τμήμα του σχεδίου διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού στο οποίο περιγράφονται τα μέτρα που είναι απαραίτητα προκειμένου να αποκατασταθεί η καλή κατάσταση των υδατικών συστημάτων, λαμβανομένων υπόψη των χαρακτηριστικών της περιοχής της λεκάνης απορροής ποταμού. Παρόμοια προγράμματα μέτρων πρέπει να καταρτίζονται και για την αποκατάσταση της ποιότητας των θαλάσσιων υδάτων.

Υδατικό σύστημα: Διακεκριμένο και σημαντικό στοιχείο επιφανειακών υδάτων. Μπορεί να είναι λίμνη, ταμιευτήρας, ρεύμα, ποταμός, διώρυγα, μεταβατικά ύδατα ή τμήμα παράκτιων υδάτων.

Σύνοψη

I

Η Βαλτική θάλασσα περιβάλλεται από οκτώ κράτη μέλη της ΕΕ (Δανία, Εσθονία, Φινλανδία, Γερμανία, Λετονία, Λιθουανία, Πολωνία και Σουηδία) και από τη Ρωσία. Πρόκειται για μία από τις πλέον μολυσμένες θάλασσες του πλανήτη, γεγονός που καθιστά την καταπολέμηση του ευτροφισμού σημαντική πρόκληση. Σκοπός της οδηγίας-πλαισίου του 2008 για τη θαλάσσια στρατηγική είναι η επίτευξη καλής περιβαλλοντικής κατάστασης των θαλάσσιων υδάτων της ΕΕ έως το 2020. Δυνάμει της οδηγίας αυτής τα κράτη μέλη πρέπει να συνεργάζονται σε επίπεδο περιοχής και υποπεριοχής προκειμένου να επιτύχουν τους στόχους της οδηγίας, αξιοποιώντας, παραδείγματος χάριν, όπου αυτό είναι σκόπιμο και εφικτό, ήδη καθιερωμένες δομές που προβλέπονται στις περιφερειακές συμβάσεις για τις θάλασσες. Όσον αφορά τη Βαλτική θάλασσα, η Σύμβαση του Ελσίνκι (η οποία συντονίζεται από την Επιτροπή του Ελσίνκι — HELCOM) και το οικείο σχέδιο δράσης για τη Βαλτική προβλέπουν ότι τα συμβαλλόμενα κράτη υπέχουν την υποχρέωση να μειώσουν τα φορτία θρεπτικών ουσιών.

II

Το 2009 το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ενέκρινε μια μακροπεριφερειακή στρατηγική, τη Στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την περιοχή της Βαλτικής θάλασσας, στόχος της οποίας είναι, ειδικότερα, η προαγωγή της προστασίας του περιβάλλοντος, μεταξύ άλλων μέσω της μείωσης των φορτίων θρεπτικών ουσιών, της προαγωγής ενισχυμένης συνεργασίας μεταξύ γειτονικών χωρών αλλά και καινοτόμων λύσεων.

III

Κύριες πηγές προέλευσης των φορτίων θρεπτικών ουσιών που προκαλούν ευτροφισμό είναι η γεωργία και τα αστικά λύματα. Κατά την περίοδο 2007-2013, το συνολικό ποσό που συνεισέφερε η ΕΕ σε έργα συλλογής και επεξεργασίας λυμάτων που υλοποιήθηκαν με τη στήριξή της στα πέντε κράτη μέλη που βρέχονται από τη Βαλτική Θάλασσα ανήλθε σε 4,6 δισεκατομμύρια ευρώ. Η συνολική αξία των μέτρων αγροτικής ανάπτυξης, περιλαμβανομένων των μέτρων προστασίας των υδάτων, που λήφθηκαν και στα οκτώ κράτη μέλη που βρέχονται από τη Βαλτική Θάλασσα ανήλθε σε 9,9 δισεκατομμύρια ευρώ.

IV

Με τον έλεγχό του το Συνέδριο απαντά στο ερώτημα κατά πόσον οι δράσεις της ΕΕ συνέβαλαν αποτελεσματικά στην προσπάθεια των κρατών μελών να μειώσουν τα φορτία θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα. Το συνολικό συμπέρασμα είναι ότι η πρόοδος που σημειώθηκε χάρη στις δράσεις αυτές, ως προς τη μείωση των θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα, ήταν περιορισμένη.

V

Τα σχέδια των κρατών μελών για την επίτευξη των στόχων της HELCOM για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών βασίζονται στα οικεία σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού που έχουν καταρτίσει δυνάμει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. Τα σχέδια αυτά στερούνται φιλόδοξων στόχων αφ’ ης στιγμής εστιάζουν σε «βασικά μέτρα» τα οποία σκοπό έχουν την εφαρμογή των οδηγιών της ΕΕ που διέπουν τις δραστηριότητες που προκαλούν ρύπανση από θρεπτικές ουσίες, κυρίως αυτές που σχετίζονται με τα αστικά λύματα και τη γεωργία. Δεν αποδίδεται η ίδια βαρύτητα στα μέτρα για τον έλεγχο των διάχυτων πηγών θρεπτικών ουσιών και σε «συμπληρωματικά μέτρα», όπως αυτά ορίζονται στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα. Τα μέτρα που θεσπίζονται βασίζονται σε ανεπαρκή πληροφοριακά στοιχεία. Στερούνται επίσης ειδικών στόχων και κατάλληλων δεικτών για την αξιολόγηση των επιτευγμάτων όσον αφορά τη μείωση των φορτίων θρεπτικών ουσιών στα ύδατα.

VI

Οι δράσεις που στόχευαν στη μείωση των φορτίων θρεπτικών ουσιών από οικισμούς έχουν όντως επιτύχει τη μείωσή τους. Αρκετοί οικισμοί εφαρμόζουν κατά την επεξεργασία των αστικών λυμάτων αυστηρότερα πρότυπα από τα προβλεπόμενα στην οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων. Εντούτοις, παρά τη σημαντική χρηματοδότηση της ΕΕ, η εφαρμογή της οδηγίας καθυστερεί στα κράτη μέλη που προσχώρησαν στην ΕΕ το 2004. Πέραν τούτου, από τα κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας που όφειλαν να είχαν συμμορφωθεί με την οδηγία έως το 2012, αρκετά δεν εκπλήρωσαν την υποχρέωσή τους. Η Επιτροπή δεν παρακολουθεί σε εύθετο χρόνο την εκ μέρους των κρατών μελών εφαρμογή της οδηγίας. Στη Ρωσία και τη Λευκορωσία, οι δράσεις της ΕΕ που αφορούν τα αστικά λύματα είναι δυνητικά οικονομικά αποδοτικές, αλλά το πεδίο εφαρμογής τους είναι πολύ περιορισμένο συγκριτικά με τις ανάγκες, ενώ η υλοποίηση των έργων είναι χρονοβόρα.

VII

Η εκ μέρους των κρατών μελών της Βαλτικής θάλασσας εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση δεν είναι πλήρως αποτελεσματική. Δεν ορίζονται με σαφήνεια οι τομείς στους οποίους μπορεί να εφαρμόζεται, ενώ οι απαιτήσεις που καθορίζουν τα κράτη μέλη στα προγράμματα δράσης τους δεν είναι αρκούντως αυστηρές. Όσον αφορά τις απαιτήσεις σχετικά με τις θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στα λιπάσματα, το αποτρεπτικό αποτέλεσμα του μηχανισμού πολλαπλής συμμόρφωσης δεν είναι ικανοποιητικό, δεδομένου ότι το επίπεδο μη συμμόρφωσης παραμένει υψηλό. Παρά το γεγονός ότι όλα τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού περιλαμβάνουν συμπληρωματικά μέτρα που αποσκοπούν στην αντιμετώπιση των φορτίων θρεπτικών ουσιών γεωργικής προέλευσης, τα μέτρα αυτά δεν είναι επαρκώς στοχευμένα στις περιοχές όπου έχουν διαπιστωθεί οι συγκεκριμένες ανάγκες. Επιπλέον, κανένα κράτος μέλος δεν έχει κάνει χρήση της προβλεπόμενης σε κανονισμούς της ΕΕ δυνατότητας να επιβάλει ως υποχρεωτικά ορισμένα από αυτά τα μέτρα στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις των περιοχών αυτών.

VIII

Η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την περιοχή της Βαλτικής θάλασσας αναδεικνύει την πολιτική σημασία της περιβαλλοντικής κατάστασης της Βαλτικής θάλασσας, καθώς και της περιφερειακής συνεργασίας. Εντούτοις, μέχρι στιγμής είναι δυσχερής η εκτίμηση της προστιθέμενης αξίας που προσφέρει στη μείωση της εισροής θρεπτικών ουσιών.

IX

Διατυπώνουμε σειρά συστάσεων για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των δράσεων που αποσκοπούν στην καταπολέμηση του ευτροφισμού στη Βαλτική θάλασσα.

Εισαγωγή

Βαλτική θάλασσα και ευτροφισμός

01

Η Βαλτική θάλασσα είναι μία από τις πλέον μολυσμένες θάλασσες του πλανήτη και ο ευτροφισμός θεωρείται η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζει¹. Η Βαλτική θάλασσα περιβάλλεται από εννέα χώρες: οκτώ κράτη μέλη της ΕΕ (Δανία, Εσθονία, Φινλανδία, Γερμανία, Λετονία, Λιθουανία, Πολωνία και Σουηδία) και τη Ρωσία. Ακόμη μια μεγάλη χώρα που βρίσκεται στη λεκάνη απορροής της Βαλτικής θάλασσας είναι η Λευκορωσία.

02

Ο ευτροφισμός είναι η διαδικασία που προκαλείται όταν πλεονάζουσες θρεπτικές ουσίες, παραγόμενες ως επί το πλείστον από ανθρώπινη δραστηριότητα, κυρίως άζωτο και φώσφορος, εισρέουν σε υδατικό σύστημα. Οι υψηλές συγκεντρώσεις θρεπτικών ουσιών οδηγούν σε έντονη, και δυνητικά τοξική έξαρση φυτοπλαγκτού (βλέπε φωτογραφία 1).

Φωτογραφία 1 — Ευτροφικά θαλάσσια ύδατα

Πηγή: HELCOM, φωτογραφία του Samuli Korpinen.

03

Ο ευτροφισμός μπορεί να μειώσει σημαντικά τον πλούτο του θαλάσσιου περιβάλλοντος, μειώνοντας τη βιοποικιλότητα, αλλοιώνοντας την εμφάνιση της ακτής και συρρικνώνοντας τα ιχθυαποθέματα. Οι θαλάσσιες υπολεκάνες που έχουν πληγεί περισσότερο είναι ο Κόλπος της Φινλανδίας, ο Κόλπος της Ρίγας και η κεντρική, βαθύτερη ζώνη της Βαλτικής θάλασσας, η αποκαλούμενη κυρίως Βαλτική (βλέπε γράφημα 1).

Γράφημα 1

Ευτροφισμός στη Βαλτική θάλασσα

Πηγή: HELCOM. «What was the eutrophication status of the Baltic Sea in 2003-2007?» (Ποια ήταν η κατάσταση ευτροφισμού της Βαλτικής θάλασσας την περίοδο 2003-2007;) Pyhälä Minna, Frias Vega Manuel, Laamanen Maria, Fleming-Lehtinen Vivi, Nausch Günther και Norkko Alt (2010).

04

Κύριες πηγές των θρεπτικών ουσιών που καταλήγουν στη θάλασσα είναι υδατοφερόμενα φορτία προερχόμενα από την ενδοχώρα μέσω ποταμών και οι απευθείας απορρίψεις από την ακτή. Στα υδατοφερόμενα φορτία οφείλεται το 78 % του συνολικού αζώτου και το 95 % του συνολικού φωσφόρου που εισρέουν στη Βαλτική θάλασσα². Οι δύο σημαντικότερες πηγές υδατοφερόμενων φορτίων θρεπτικών ουσιών είναι, αφενός, οι διάχυτες πηγές, κυρίως η γεωργία (45 % του συνολικού αζώτου και 45 % του συνολικού φωσφόρου) και, αφετέρου, οι σημειακές πηγές, κυρίως τα αστικά λύματα (12 % του συνολικού αζώτου και 20 % του συνολικού φωσφόρου)³.

05

Με την αλλαγή του κλίματος έρχονται να προστεθούν δύο επιπλέον προκλήσεις. Πρώτον, οι συντομότεροι και υγρότεροι χειμώνες προβλέπεται ότι θα οδηγήσουν στην ελάττωση της χιονοκάλυψης και της παγοκάλυψης, αυξάνοντας έτσι τις απορροές από τις λεκάνες απορροής των ποταμών. Τούτο θα έχει ως αποτέλεσμα την εισροή ολοένα αυξανόμενων φορτίων θρεπτικών ουσιών στη θάλασσα, γεγονός που θα επιδεινώσει τον ευτροφισμό⁴. Δεύτερον, οι αυξημένες θερμοκρασίες της θάλασσας θα ευνοήσουν περαιτέρω την ανάπτυξη εξάρσεων φυτοπλαγκτού, ενώ θα παρατείνουν την περίοδο ανάπτυξής τους.

Νομικές πράξεις της ΕΕ που πραγματεύονται το ζήτημα της ρύπανσης των υδάτων από θρεπτικές ουσίες

06

Η ποιότητα των θαλάσσιων υδάτων της ΕΕ διέπεται από την οδηγία-πλαίσιο του 2008 για τη θαλάσσια στρατηγική⁵, στόχος της οποίας είναι να διασφαλίσει ότι τα θαλάσσια ύδατα της ΕΕ θα φτάσουν σε καλή περιβαλλοντική κατάσταση έως το 2020. Η εφαρμογή της οδηγίας βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο: έως τον Οκτώβριο του 2012, τα κράτη μέλη έπρεπε να διαβιβάσουν στην Επιτροπή τον δικό τους ορισμό της καλής περιβαλλοντικής κατάστασης των θαλάσσιων υδάτων, βάσει των παραμέτρων ποιοτικής περιγραφής που προτείνονταν στην οδηγία (ένα εκ των οποίων είναι ο ευτροφισμός), καθώς και μια αρχική αξιολόγηση της κατάστασης των θαλάσσιων υδάτων τους και τους περιβαλλοντικούς στόχους και τους συναφείς δείκτες.

07

Υπεύθυνα για την εφαρμογή της οδηγίας είναι τα κράτη μέλη. Μέχρι τα τέλη του 2015, έπρεπε έκαστο να καταρτίσει πρόγραμμα μέτρων για την επίτευξη καλής περιβαλλοντικής κατάστασης. Τα προγράμματα αυτά πρέπει να αποσταλούν στην Επιτροπή μέχρι τον Μάρτιο του 2016. Κατά γενικό κανόνα, τα κράτη μέλη πρέπει να βασιστούν, στο μέτρο του δυνατού, στους στόχους και τις δραστηριότητες των ισχυουσών περιφερειακών συμβάσεων για τις θάλασσες.

08

Όσον αφορά τη Βαλτική θάλασσα, περιφερειακή σύμβαση υπεγράφη το 1974. Πρόκειται για τη σύμβαση του Ελσίνκι για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος της περιοχής της Βαλτικής θάλασσας. Επί του παρόντος, συμβαλλόμενα μέρη είναι η Δανία, η Εσθονία, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Φινλανδία, η Γερμανία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Πολωνία, η Ρωσία και η Σουηδία. Το 2007 η Επιτροπή του Ελσίνκι (HELCOM), το συντονιστικό όργανο της εν λόγω σύμβασης, πρότεινε το σχέδιο δράσης για τη Βαλτική θάλασσα για την επαναφορά της Βαλτικής θάλασσας σε μια καλή περιβαλλοντική κατάσταση έως το 2021. Το σχέδιο αυτό εγκρίθηκε από τα συμβαλλόμενα μέρη.

09

Καίριος παράγοντας για την επίτευξη της καλής περιβαλλοντικής κατάστασης των θαλάσσιων υδάτων είναι η καλή ποιότητα των υδάτων των ποταμών που απολήγουν στις θάλασσες. Η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα του 2000⁶ παρέχει ένα πλαίσιο για την προστασία των εσωτερικών, των μεταβατικών και παράκτιων υδάτων. Στόχος της είναι η διασφάλιση της καλής κατάστασης των επιφανειακών και των υπόγειων υδάτων έως το 2015 ή, σε ορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις, έως το 2021 ή το 2027. Κατ’ αρχάς, τα κράτη μέλη όφειλαν να καταρτίσουν μέχρι τον Δεκέμβριο του 2009 σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού, στα οποία να προσδιορίζουν τα υδατικά συστήματα που διατρέχουν τον κίνδυνο να μην επιτύχουν τον στόχο αυτό έως το 2015 και να διευκρινίζουν τις σημαντικότερες πιέσεις στις οποίες υποβάλλονται. Όπως και στην οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική, τα εν λόγω σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού περιλαμβάνουν έκαστο πρόγραμμα μέτρων που θα συμβάλουν στην επίτευξη των στόχων της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.

10

Τα προγράμματα αυτά πρέπει να περιλαμβάνουν κατ’ ελάχιστο τα μέτρα που απαιτούνται για την πλήρη εφαρμογή των ήδη εν ισχύι οδηγιών που αποσκοπούν στη διατήρηση της ποιότητας των υδάτων, καθώς και άλλα μέτρα που κατέστησαν υποχρεωτικά δυνάμει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (και ιδίως μέτρα για τον έλεγχο διάχυτων πηγών ρύπανσης) ⁷. Μεταξύ των ήδη εν ισχύι οδηγιών, οι κυριότερες είναι οι εξής:

—η οδηγία του 1991 για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων⁸ η οποία αφορά τη συλλογή και την επεξεργασία λυμάτων από οικισμούς,

—η οδηγία του 1991 για τη νιτρορύπανση⁹, η οποία αφορά την έγκριση μέτρων προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι γεωργοί που δραστηριοποιούνται σε γεωργικές περιοχές που προκαλούν ή μπορούν να προκαλέσουν ρύπανση των υδάτων από νιτρικά ιόντα (οι οποίες αναφέρονται ως «ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες») τηρούν τις ελάχιστες απαιτήσεις σχετικά με τη χρήση αζωτούχων λιπασμάτων.

11

Τέλος, το 2009 το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ενέκρινε τη στρατηγική της ΕΕ για την περιοχή της Βαλτικής θάλασσας (EUSBSR). Η στρατηγική αυτή συνίσταται στην επίτευξη διάφορων στόχων, σε τρεις θεματικές ενότητες: «Διάσωση της θάλασσας», «Σύνδεση της περιοχής» και «Αύξηση της ευημερίας». Σε έναν από τους υποστόχους της θεματικής ενότητας «Διάσωση της θάλασσας», με τίτλο «Καθαρά ύδατα στη Βαλτική θάλασσα», έχουν ενσωματωθεί οι στόχοι που τίθενται στο σχέδιο δράσης για τη Βαλτική, σχετικά με τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών. Η δράση της ΕΕ σχεδιάζεται με γνώμονα την προαγωγή της συνεργασίας μεταξύ των γειτονικών χωρών, τόσο των κρατών μελών της ΕΕ όσο και τρίτων χωρών.

Δημοσιονομικά μέσα της ΕΕ που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την αντιμετώπιση της ρύπανσης των υδάτων από θρεπτικές ουσίες

12

Στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και το Ταμείο Συνοχής¹⁰ μπορούν να χρησιμοποιούνται για τη συγχρηματοδότηση έργων υποδομών στον τομέα των λυμάτων που υλοποιούνται στο πλαίσιο των επιχειρησιακών προγραμμάτων των κρατών μελών. Η συνολική συνεισφορά της ΕΕ σε έργα για τη συλλογή και επεξεργασία λυμάτων στα κράτη μέλη που βρέχονται από τη Βαλτική θάλασσα¹¹ ανήλθε σε 4,6 δισεκατομμύρια ευρώ την περίοδο 2007-2013: η Πολωνία έλαβε 3,4 δισεκατομμύρια ευρώ, η Λετονία 0,6 δισεκατομμύρια ευρώ, η Λιθουανία 0,4 δισεκατομμύρια ευρώ, η Εσθονία 0,2 δισεκατομμύρια ευρώ και η Γερμανία 0,04 δισεκατομμύρια ευρώ.

13

Το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης¹² μπορεί να χρησιμοποιείται για τη χρηματοδότηση διαφόρων μέτρων στο πλαίσιο προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης τα οποία είναι δυνατό να έχουν είτε άμεσο είτε έμμεσο αντίκτυπο στην ποιότητα των υδάτων (ιδίως μέτρα που σχετίζονται με τη «βελτίωση του περιβάλλοντος και του τοπίου»¹³). Για το συγκεκριμένο είδος μέτρων, διατέθηκαν κονδύλια ύψους 9,9 δισεκατομμυρίων ευρώ και στα οκτώ κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας κατά την περίοδο 2007-2013¹⁴. Το ποσό που προοριζόταν ειδικά για την προστασία των υδάτων δεν είναι διαθέσιμο.

14

Όσον αφορά τρίτες χώρες, η Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας προσφέρει στη Ρωσία και τη Λευκορωσία διάφορες ευκαιρίες συνεργασίας στον τομέα του περιβάλλοντος. Σε αυτές συγκαταλέγονται η μη πυρηνική πτυχή της περιβαλλοντικής εταιρικής σχέσης της βόρειας διάστασης, στην οποία η ΕΕ έχει μέχρι στιγμής συνεισφέρει 44 εκατομμύρια ευρώ, η βοήθεια σε διμερές/περιφερειακό επίπεδο και η διασυνοριακή συνεργασία, όπου η ΕΕ συνεισέφερε, κατά τη διάρκεια της περιόδου 2003-2013, 14,5 εκατομμύρια και 3,5 εκατομμύρια ευρώ αντιστοίχως¹⁵.

1Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος, «Nutrients in transitional, coastal and marine waters (CSI 021)» (Θρεπτικές ουσίες στα μεταβατικά, παράκτια και θαλάσσια ύδατα). Αξιολόγηση που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2013.

2HELCOM, επικαιροποιημένη έκδοση της πέμπτης απογραφής του φορτίου ρύπανσης στη Βαλτική θάλασσα [Fifth Baltic Sea Pollution Load Compilation (PLC-5.5) – 2015 (στοιχεία του 2010)].

3HELCOM, Fifth Baltic Sea Pollution Load Compilation [Πέμπτη απογραφή του φορτίου ρύπανσης στη Βαλτική θάλασσα (PLC-5) – 2011 (στοιχεία του 2006)].

4«Second Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin» (Δεύτερη αξιολόγηση της κλιματικής αλλαγής σχετικά με τη λεκάνη της Βαλτικής θάλασσας), η συγγραφική ομάδα του BACC II, Regional Climate Studies, Springer International Publishing, 2015.

5Οδηγία 2008/56/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Ιουνίου 2008, για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στο πεδίο της πολιτικής για το θαλάσσιο περιβάλλον (ΕΕ L 164 της 25.6.2008, σ. 19).

6Οδηγία 2000/60/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2000, για τη θέσπιση πλαισίου κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων (ΕΕ L 327 της 22.12.2000, σ. 1)

7Άρθρο 11, παράγραφος 3, στοιχείο η) της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα.

8Οδηγία 91/271/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1991, για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (ΕΕ L 135 της 30.5.1991, σ. 40).

9Οδηγία 91/676/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 1991, για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης (ΕΕ L 375 της 31.12.1991, σ. 1).

10Κανονισμός (EK) αριθ. 1083/2006 του Συμβουλίου, της 11ης Ιουλίου 2006, περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και το Ταμείο Συνοχής και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1260/1999 (ΕΕ L 210 της 31.7.2006, σ. 25), και κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1303/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί καθορισμού κοινών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής, το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και περί καθορισμού γενικών διατάξεων για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το Ταμείο Συνοχής και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας και Αλιείας και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1083/2006 του Συμβουλίου (ΕΕ L 347 της 20.12.2013, σ. 320).

11Αφορά τα τέσσερα κράτη μέλη που προσχώρησαν στην ΕΕ το 2004 και τα γερμανικά ομόσπονδα κράτη (Länder) στη λεκάνη απορροής της Βαλτικής θάλασσας. Τα άλλα τρία παράκτια κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας (Δανία, Φινλανδία και Σουηδία) δεν έλαβαν κονδύλια της ΕΕ για έργα που σχετίζονταν με λύματα.

12Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου, της 20ής Σεπτεμβρίου 2005, για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) (ΕΕ L 277 της 21.10.2005, σ. 1) και κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1305/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου (ΕΕ L 347 της 20.12.2013, σ. 487).

13Ο άξονας 2 των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης της περιόδου 2007-2013. Στο πλαίσιο του εν λόγω άξονα, στις κύριες πτυχές που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη συγκαταλέγονται η βιοποικιλότητα, η διαχείριση περιοχών του δικτύου Natura 2000, ενέργειες που συνδέονται με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, την προστασία των υδάτων και του εδάφους και τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής.

14Πολωνία (4,4 δισεκατομμύρια ευρώ), Φινλανδία (1,5 δισεκατομμύρια ευρώ), Σουηδία (1,3 δισεκατομμύρια ευρώ), Γερμανία (1,1 δισεκατομμύρια ευρώ), Λιθουανία (0,6 δισεκατομμύρια ευρώ), Λετονία (0,4 δισεκατομμύρια ευρώ), Δανία (0,3 δισεκατομμύρια ευρώ) και Εσθονία (0,3 δισεκατομμύρια ευρώ).

15Πηγή: ΕΕΣ. Κονδύλια της ΕΕ που είχαν διατεθεί στη Ρωσία και τη Λευκορωσία μέσω του προγράμματος TACIS και του ΕΜΓΕΣ έως το τέλος του 2013.

Εμβέλεια και τρόπος προσέγγισης του ελέγχου

15

Στο πλαίσιο του συγκεκριμένου ελέγχου, το Συνέδριο εξέτασε τον βαθμό στον οποίο έχουν μειωθεί τα φορτία θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα και αξιολόγησε την αποτελεσματικότητα των δράσεων της ΕΕ τις οποίες υλοποιούν τα κράτη μέλη για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών. Επιχειρήσαμε να απαντήσουμε στα εξής ερωτήματα ελέγχου:

α)Υπήρξαν συνολικά επιτυχείς οι προσπάθειες των κρατών μελών για μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα;

β)Συνετέλεσαν αποτελεσματικά οι δράσεις τις ΕΕ σχετικά με τα αστικά λύματα στη μείωση της ρύπανσης από θρεπτικές ουσίες στη Βαλτική θάλασσα;

γ)Συνετέλεσαν αποτελεσματικά οι δράσεις τις ΕΕ σχετικά με τη γεωργία στη μείωση της ρύπανσης από θρεπτικές ουσίες στη Βαλτική θάλασσα;

δ)Προσέφερε η EUSBSR προστιθέμενη αξία στις υφιστάμενες δράσεις για τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα;

16

Το Συνέδριο απάντησε στα προαναφερθέντα ερωτήματα βασιζόμενο σε αποδεικτικά στοιχεία που συνελέγησαν με τους εξής τρόπους:

—Οι δράσεις της ΕΕ για τη μείωση της ρύπανσης που προκαλείται από τη γεωργία εξετάστηκαν στη Φινλανδία, τη Λετονία και την Πολωνία, ενώ οι δράσεις της ΕΕ για τη μείωση της ρύπανσης που προκαλείται από τα αστικά λύματα εξετάστηκαν μόνο στη Λετονία και την Πολωνία (συγκεκριμένα, τρεις σταθμοί επεξεργασίας λυμάτων στη Λετονία και επτά στην Πολωνία), δεδομένου ότι η Φινλανδία δεν έλαβε κονδύλια της ΕΕ για τον σκοπό αυτό (βλέπε υποσημείωση 11). Η στήριξη της ΕΕ σε έργα που σχετίζονται με τα λύματα στη Ρωσία και τη Λευκορωσία εξετάστηκε βάσει εγγράφων που είχε στην κατοχή της η Επιτροπή.

—Εξέταση στοιχείων σχετικά με τις επιδόσεις 18 επιπλέον σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων στις κύριες πόλεις της λεκάνης απορροής της Βαλτικής θάλασσας.

—Ερωτηματολόγια που απεστάλησαν σε πέντε κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας στα οποία δεν πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις (Δανία, Γερμανία, Εσθονία, Λιθουανία και Σουηδία), τα οποία αφορούσαν τα σχέδιά τους για τη διασφάλιση της συμμόρφωσης με τους στόχους της HELCOM για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών.

—Ανάλυση εγγράφων και συνεντεύξεις με υπαλλήλους της Επιτροπής, της γραμματείας της επιτροπής HELCOM και εμπειρογνώμονες από το Baltic Nest Institute¹⁶.

—Συνεντεύξεις με εκπροσώπους του ελεγκτικού οργάνου της Εσθονίας, το οποίο διενήργησε παρόμοιο έλεγχο στην Εσθονία.

17

Τα κριτήρια βάσει των οποίων απαντήσαμε στα ερωτήματα αντλήθηκαν από τη νομοθεσία, τις κατευθυντήριες οδηγίες της Επιτροπής και τις συμφωνίες της HELCOM, καθώς και από προηγούμενους ελέγχους μας στον τομέα της προστασίας των υδάτων¹⁷. Εξηγούνται αναλυτικότερα στις διάφορες ενότητες της παρούσας έκθεσης.

16Το Baltic Nest Institute είναι ένας διεθνής ερευνητικός συνασπισμός μεταξύ του Κέντρου Βαλτικής θάλασσας του Πανεπιστημίου της Στοκχόλμης, του Σουηδικού οργανισμού για τη διαχείριση θάλασσας και υδάτων, του Πανεπιστημίου του Άαρχους και του Φινλανδικού περιβαλλοντικού ινστιτούτου. Συνδυάζει τεχνογνωσία από όλους τους επιστημονικούς κλάδους που σχετίζονται με τη διαχείριση του θαλάσσιου οικοσυστήματος. Τα προϊόντα του αναπτύσσονται ιδίως σε συνεργασία με τη HELCOM.

17Συγκεκριμένα: Ειδική έκθεση αριθ. 3/2009 σχετικά με την αποτελεσματικότητα των δαπανών για την επεξεργασία λυμάτων στο πλαίσιο διαρθρωτικών μέτρων κατά τις περιόδους προγραμματισμού 1994-1999 και 2000-2006, ειδική έκθεση αριθ. 4/2014 με τίτλο «Ενσωμάτωση των στόχων της πολιτικής υδάτων της ΕΕ στην ΚΓΠ: μερικώς επιτυχής», ειδική έκθεση αριθ. 2/2015 με τίτλο «Χρηματοδότηση σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων από την ΕΕ στη λεκάνη απορροής του Δούναβη: χρειάζονται περαιτέρω προσπάθειες στήριξης των κρατών μελών για την εξασφάλιση των στόχων της πολιτικής της ΕΕ για τα λύματα» και ειδική έκθεση αριθ. 23/2015 με τίτλο «Ποιότητα των υδάτων στη λεκάνη απορροής του Δούναβη: έχει επιτευχθεί πρόοδος στην εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, αλλά πρέπει να γίνουν περισσότερα» (http://eca.europa.eu).

Παρατηρήσεις

Υλοποίηση από τα κράτη μέλη μέτρων για τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα

18

Σύμφωνα με την οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική, τα κράτη μέλη έπρεπε μέχρι τον Δεκέμβριο του 2015 να είχαν καταρτίσει πρόγραμμα μέτρων. Η αξιολόγηση που διενήργησε η Επιτροπή επί των εκθέσεων που υποβάλλουν τα παράκτια κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας¹⁸ οδηγεί στο συμπέρασμα ότι μόνον ένα εξ αυτών (Φινλανδία) έχει καθορίσει προσδιορισμένους ποσοτικώς στόχους όσον αφορά τα φορτία θρεπτικών ουσιών, τα οποία συνιστούν την κύρια αιτία ευτροφισμού (βλέπε σημείο 6). Απουσία τέτοιων στόχων, η Επιτροπή θεωρεί καλή πρακτική τη χρησιμοποίηση των στόχων του σχεδίου δράσης για τη Βαλτική θάλασσα της HELCOM (βλέπε σημεία 7 και 8). Εξετάσαμε το τρέχον στάδιο εφαρμογής της εν λόγω σύμβασης, καθώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βάση για τα μελλοντικά προγράμματα μέτρων.

19

Το 2007, οι συμβαλλόμενες χώρες της HELCOM συμφώνησαν επί των εξής δύο κύριων μέσων για την καταπολέμηση του ευτροφισμού:

—Το σχέδιο δράσης για τη Βαλτική θάλασσα, το οποίο περιλαμβάνει πρόγραμμα μείωσης των θρεπτικών ουσιών βάσει του οποίου κατανέμονται σε κάθε χώρα συγκεκριμένοι στόχοι για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών, οι οποίοι ορίζονται σε επίπεδο υπολεκάνης σε σχέση με τις μέσες εισροές της περιόδου αναφοράς 1997-2003. Κάθε χώρα όφειλε να καταρτίσει μέχρι το τέλος του 2009 το δικό της σχέδιο μείωσης των θρεπτικών ουσιών, με την προοπτική να επιτύχει τους στόχους της έως το 2021. Τα αριθμητικά στοιχεία, τα οποία θεωρήθηκαν προσωρινά, προέκυψαν βάσει ενός επιστημονικού μοντέλου¹⁹.

—Η εφαρμογή πρακτικών που συνιστά η HELCOM για την προστασία των υδάτων από τη ρύπανση που προκαλείται από διάφορες δραστηριότητες, περιλαμβανομένων της συλλογής και επεξεργασίας λυμάτων, της χρήσης φωσφορικών ενώσεων σε απορρυπαντικά και της χρήσης λιπασμάτων στη γεωργία.

20

Το 2013, το πρόγραμμα για μείωση των θρεπτικών ουσιών του σχεδίου δράσης για τη Βαλτική θάλασσα αναθεωρήθηκε βάσει ενός νεότερου και πιο ολοκληρωμένου συνόλου στοιχείων και μιας βελτιωμένης προσέγγισης ανάπτυξης υποδειγμάτων²⁰. Οι συμβαλλόμενες χώρες συμφώνησαν να μειώσουν την ετήσια εισροή αζώτου στη θάλασσα κατά 13 % (118 134 τόνους/έτος) και την εισροή φωσφόρου κατά 41 % (15 178 τόνους/έτος), σε σύγκριση με τις εισροές της περιόδου αναφοράς (910 344 τόνους/έτος και 36 894 τόνους/έτος αντιστοίχως). Οι συμβαλλόμενες χώρες συμφώνησαν να συνεισφέρουν στην επίτευξη αυτού του στόχου μειώνοντας τις δικές τους ετήσιες εισροές αζώτου και φωσφόρου κατά 89 260 τόνους/έτος και 14 374 τόνους/έτος αντιστοίχως, ανά υπολεκάνη. Για το υπόλοιπο των απαραίτητων μειώσεων η ευθύνη βαραίνει τον ναυτιλιακό τομέα και μη συμβαλλόμενες χώρες²¹.

21

Ο βαθμός της προσπάθειας που απαιτείται να καταβληθεί από τις εκάστοτε χώρες εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη γεωγραφική θέση τους (από το εάν βρέχονται από υπολεκάνες της Βαλτικής θάλασσας που επηρεάζονται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό από τον ευτροφισμό) και τις μειώσεις που έχουν εφαρμόσει στο παρελθόν²². Αυτό σημαίνει ότι οι μειώσεις που όφειλαν να επιτύχουν η Δανία, η Φινλανδία και η Σουηδία ήταν περιορισμένες και επικεντρώνονταν σε σημαντικό βαθμό στις υπολεκάνες που είχαν περισσότερο ανάγκη από μειώσεις, ενώ απαιτούνταν σημαντικές μειώσεις από τη Λιθουανία, την Πολωνία και τη Ρωσία (βλέπε παράρτημα I).

22

Εξετάσαμε κατά πόσον τα κράτη μέλη:

—σημείωσαν πρόοδο ως προς τη μείωση των απορρίψεων θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα,

—ενέκριναν κατάλληλα σχέδια μείωσης των θρεπτικών ουσιών τα οποία περιλαμβάνουν αντίστοιχους δείκτες για την παρακολούθηση της επίτευξής τους,

—εφάρμοσαν τις συστάσεις HELCOM για τη μείωση θρεπτικών ουσιών,

—κατάρτισαν αξιόπιστα δεδομένα παρακολούθησης.

Περιορισμένη πρόοδος ως προς τη μείωση των απορρίψεων θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα

23

Από πρόσφατα στοιχεία σχετικά με τις συνολικές ετήσιες εκροές στη Βαλτική θάλασσα κατά τη διάρκεια της περιόδου 1995-2012²³ προκύπτει πτωτική τάση των εισροών σε άζωτο (9 %) και σε φώσφορο (14 %). Στα γραφήματα 2 και 3 παρουσιάζεται μια σύγκριση μεταξύ των εισροών αζώτου και φωσφόρου το 2012 και των αντίστοιχων εισροών την περίοδο αναφοράς για κάθε χώρα. Για τρεις χώρες η τάση φαίνεται πτωτική για αμφότερες τις θρεπτικές ουσίες (Δανία, Πολωνία και Σουηδία), ενώ στις περιπτώσεις δύο χωρών οι σχετικές εισροές σημείωσαν αύξηση (Λετονία και Ρωσία). Για τις άλλες χώρες, πτωτική τάση παρατηρήθηκε μόνο για μία από τις δύο θρεπτικές ουσίες. Στο παράρτημα II παρατίθενται λεπτομερή στοιχεία.

Γράφημα 2

Σύγκριση μεταξύ των εισροών αζώτου την περίοδο αναφοράς και το 2012

Γράφημα 3

Σύγκριση μεταξύ των εισροών φωσφόρου την περίοδο αναφοράς και το 2012

Πηγή: ΕΕΣ βάσει στοιχείων που παρουσιάστηκαν στην 48η Σύνοδο των επικεφαλής των αντιπροσωπειών της HELCOM, η οποία έλαβε χώρα στις 10.6.2015 και 11.6.2015 στο Τάλιν.

24

Ωστόσο, τα στοιχεία της HELCOM για το 2012 δείχνουν ότι καμία από τις συμβαλλόμενες χώρες δεν έχει μέχρι στιγμής προβεί στις απαιτούμενες μειώσεις σε όλες τις θαλάσσιες υπολεκάνες που πλήττονται ιδιαίτερα από ευτροφισμό (Κυρίως Βαλτική, Κόλπος της Φινλανδίας και Κόλπος της Ρίγας), ενώ μέρος των μειώσεων των εισροών θρεπτικών ουσιών αφορούν υπολεκάνες για τις οποίες δεν προβλέπονται υποχρεωτικές μειώσεις (Δανικά Στενά και Βοθνικός Κόλπος) (βλέπε παράρτημα III).

25

Σύμφωνα με την πλέον πρόσφατη ανάλυση της HELCOM, παρατηρήθηκε πτωτική τάση στα φορτία αζώτου και φωσφόρου από σημειακές πηγές ρύπανσης, ενώ οι εισροές αζώτου και φωσφόρου από γεωργικές δραστηριότητες είτε παρέμειναν σταθερές είτε αυξήθηκαν από το 1994 έως το 2008²⁴. Πιο πρόσφατες πληροφορίες που παρουσιάστηκαν στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο στην τελευταία έκθεση για την εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση (περίοδος 2008-2011)²⁵ καταδεικνύουν μείωση των θρεπτικών ουσιών στη γεωργική γη και ελαφρά μείωση στη συγκέντρωση νιτρικών ιόντων στα επιφανειακά ύδατα²⁶. Εντούτοις, η βελτίωση αυτή δεν φαίνεται να έχει ακόμη επηρεάσει τον ευτροφισμό των παράκτιων υδάτων ούτε έχει ακόμη συνεπιφέρει τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα. Πρέπει να σημειωθεί ότι ενδεχομένως να χρειαστούν αρκετά χρόνια μέχρις ότου η μειωμένη εφαρμογή θρεπτικών ουσιών στη γη να οδηγήσει σε μείωση της εισροής θρεπτικών ουσιών στη θάλασσα.

Τα σχέδια των κρατών μελών για μείωση των θρεπτικών ουσιών στερούνται φιλόδοξων στόχων και κατάλληλων δεικτών

26

Και στα τρία κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη, το σχέδιο μείωσης των θρεπτικών ουσιών αποτελούσε έγγραφο πολιτικής υψηλού επιπέδου που δεν έθετε προσδιορισμένους ποσοτικώς στόχους για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών, κατανεμημένους ανά είδος πηγής ρύπανσης, ανά δραστηριότητα και ανά γεωγραφική περιοχή. Τα υπόλοιπα πέντε κράτη μέλη υιοθέτησαν παρόμοια σχέδια μείωσης των θρεπτικών ουσιών. Η Πολωνία εξέφρασε επιφυλάξεις όσον αφορά τους στόχους μείωσης των θρεπτικών ουσιών που τέθηκαν συγκεκριμένα για αυτή και δεν έχει ακόμη εγκρίνει επισήμως κάποιο συγκεκριμένο σχέδιο²⁷.

27

Όλα τα κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας θεωρούν ως κύριο μέσο σχεδιασμού για την επίτευξη των στόχων μείωσης των θρεπτικών ουσιών της HELCOM το πρόγραμμα μέτρων που περιλαμβάνεται στα οικεία σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού τα οποία προβλέπονται στην οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα. Πράγματι, για την επίτευξη καλής κατάστασης των εσωτερικών υδάτων, συμμορφούμενης με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, απαιτούνται σημαντικές μειώσεις των φορτίων θρεπτικών ουσιών στους ποταμούς που απολήγουν στη Βαλτική θάλασσα, γεγονός που συμβάλλει ταυτόχρονα στην επίτευξη των στόχων για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών της HELCOM.

28

Για ορισμένα κράτη μέλη, η επίτευξη απλώς και μόνο της καλής κατάστασης που απαιτείται από την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα δεν αρκεί για την επίτευξη των στόχων της HELCOM σχετικά με τον φώσφορο. Στην περίπτωση της Πολωνίας, σύμφωνα με εμπειρογνώμονες και τις πολωνικές περιβαλλοντικές αρχές²⁸, για την επίτευξη των στόχων της HELCOM απαιτείται να μειωθεί η περιεκτικότητα των υδάτων των ποταμών Oder και Vistula σε φώσφορο σε 0,07-0,08 mg/l, το οποίο αποτελεί σε γενικές γραμμές το φυσικό επίπεδο. Αυτό σημαίνει ότι οι απορρίψεις φωσφόρου στους ποταμούς θα πρέπει είναι μηδενικές. Σύμφωνα με τις εθνικές αρχές, η ανάλυση αυτή ισχύει επίσης και για τη Γερμανία και τη Λιθουανία. Ως εκ τούτου, θα χρειαστεί να ενταθούν οι προσπάθειες για τη μείωση των φορτίων φωσφόρου στη θάλασσα προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι της HELCOM.

29

Όσον αφορά τα φορτία θρεπτικών ουσιών, τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 και τα αντίστοιχα προγράμματα μέτρων²⁹ που εξέτασε το Συνέδριο περιλαμβάνουν κατά κύριο λόγο βασικά μέτρα που αποσκοπούν στην εφαρμογή συγκεκριμένων οδηγιών της ΕΕ σε τομείς όπου δεν έχουν ακόμη εφαρμοστεί πλήρως. Κατά την ημερομηνία έγκρισης των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού, η Εσθονία, η Λετονία και η Πολωνία εξακολουθούσαν να μην έχουν εφαρμόσει πλήρως την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (έτυχαν εφαρμογής μιας μεταβατικής περιόδου, βλέπε σημείο 44). Τα εν λόγω σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού περιλαμβάνουν επίσης μέτρα για τον έλεγχο της διάχυτης ρύπανσης (βλέπε σημείο 10) τα οποία όμως προϋπήρχαν της έγκρισης των σχεδίων. Τέλος, περιλαμβάνουν συμπληρωματικά μέτρα, συγχρηματοδοτούμενα ως επί το πλείστον από την ΕΕ, τα οποία βαίνουν πέραν των απαιτήσεων των εν λόγω οδηγιών και αφορούν σχεδόν αποκλειστικά τη γεωργία.

30

Τα συγκεκριμένα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού εμφάνιζαν αρκετές αδυναμίες:

—Ελλιπή προσδιορισμό των πηγών ρύπανσης και κατηγοριοποίηση της κατάστασης των υδάτων. Ειδικότερα, ανεπαρκή ποσοτικό προσδιορισμό των εισροών θρεπτικών ουσιών σε επίπεδο υδατικού συστήματος ή υπολεκάνης ποταμού. Εξ αυτού συνάγεται ότι τα σχέδια δεν αποτελούν στερεή βάση για τον καθορισμό στόχων και τη στόχευση μέτρων.

—Αδυναμία συστηματικού καθορισμού διορθωτικών μέτρων σε επίπεδο υδατικού συστήματος ή υπολεκάνης, έλλειψη συγκεκριμένων στόχων όσον αφορά τις εκροές διάφορων μέτρων (αριθμός εκταρίων στα οποία θα πρέπει να εφαρμόζεται ένα μέτρο) και παντελής απουσία συνολικού εκτιμώμενου κόστους σε επίπεδο επιμέρους μέτρων. Τα εν λόγω δεδομένα είναι απαραίτητα προκειμένου να διασφαλιστεί η οικονομική αποδοτικότητα των μέτρων ως προς τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα και ως προς τη διαχείριση δημοσιονομικών πόρων, ιδίως των χρηματοδοτικών πόρων της ΕΕ.

—Έλλειψη στόχων και δεικτών όσον αφορά τη μείωση των θρεπτικών ουσιών που αναμένεται να επιτευχθεί στο πλαίσιο διάφορων μέτρων, οι οποίοι να διακρίνονται βάσει είδους πηγής ρύπανσης, τομέα δραστηριότητας και γεωγραφικής περιοχής (λεκάνες, υπολεκάνες και υδατικά συστήματα)³⁰.

Η Επιτροπή³¹ και το Συνέδριο³² έχουν ήδη τονίσει παρόμοιες αδυναμίες σε άλλα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού.

31

Επισημάναμε επίσης ότι, παρόλο που τα κράτη μέλη οφείλουν να αξιολογούν την πρόοδο που έχουν ήδη σημειώσει ως προς τη συμμόρφωση με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, βάσει του ποσοστού των υδατικών συστημάτων που βρίσκονται σε καλή κατάσταση σε κάθε λεκάνη απορροής ποταμού, δεν οφείλουν να ορίζουν τους σχετικούς στόχους, όπως η μείωση των φορτίων θρεπτικών ουσιών (ή άλλοι που δεν σχετίζονται με τον συγκεκριμένο έλεγχο, όπως η μείωση φορτίων συγκεκριμένων ρύπων). Ως εκ τούτου, δεν είναι δυνατό να αξιολογηθεί ο βαθμός στον οποίο τα μέτρα των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού συμβάλλουν στη μείωση των θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα.

Τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις έχουν ενσωματώσει εν μέρει μόνον τις συστάσεις της HELCOM στα σχέδια ή στο νομικό πλαίσιό τους

32

Όσον αφορά την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, η HELCOM έχει διατυπώσει συστάσεις προς τις συμβαλλόμενες χώρες, οι οποίες βαίνουν πέραν των απαιτήσεων των οδηγιών της ΕΕ. Οι σημαντικότερες παρουσιάζονται στο πλαίσιο 1.

Πλαίσιο 1

Συστάσεις της HELCOM στον τομέα της επεξεργασίας λυμάτων οι οποίες βαίνουν πέραν των προβλεπόμενων στις οδηγίες της ΕΕ απαιτήσεων

Η σύσταση 28E/5 (του 2007) προτείνει καλές πρακτικές για:

οτην ανάπτυξη και τη διατήρηση συστημάτων αποχέτευσης, και

οτην επεξεργασία του φωσφόρου στα αστικά λύματα αναλόγως του μεγέθους του σταθμού επεξεργασίας. Παραδείγματος χάριν, συνιστά ως μέγιστο όριο την τιμή των 0,5mg/l για τις εκροές που απορρίπτονται από τους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων άνω των 10 000 μονάδων ι.π., ενώ το προβλεπόμενο στην οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων όριο είναι 1 mg/l.

Η σύσταση 28E/7 (του 2007) προτείνει πρότυπα για τη χρήση πολυφωσφορικών ενώσεων σε απορρυπαντικά, τα οποία θα καθιερωθούν σταδιακά από τις συμβαλλόμενες χώρες βάσει των εθνικών χρονοδιαγραμμάτων τους. Οι συμβαλλόμενες χώρες πρέπει:

ονα περιορίσουν την περιεκτικότητα των απορρυπαντικών πλυντηρίων ρούχων σε ολικό φώσφορο,

ονα διερευνήσουν τις δυνατότητες υποκατάστασης των πολυφωσφορικών ενώσεων στα απορρυπαντικά πλυντηρίων πιάτων.

33

Κανένα από τα τρία κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη δεν είχε ενσωματώσει τις εν λόγω συστάσεις της HELCOM στο νομικό του πλαίσιο. Ειδικότερα, κανένα από αυτά δεν είχε καθιερώσει υποχρεωτικά όρια για την περιεκτικότητα φωσφόρου στα απορρυπαντικά πλυντηρίων ρούχων πριν από την καταληκτική ημερομηνία που ίσχυε για όλα τα κράτη μέλη (30 Ιουνίου 2013)³³. Επιπλέον, κανένα από αυτά δεν είχε ακόμη επιβάλει όρια για τα απορρυπαντικά πλυντηρίων πιάτων (σύσταση 28E/7).

34

Στη Φινλανδία, η επιβολή των ορίων για τον φώσφορο στους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων βασίζεται ως επί το πλείστον σε ένα σύστημα έκδοσης περιβαλλοντικών αδειών. Αναλόγως της οικολογικής κατάστασης του υδατικού συστήματος υποδοχής, οι άδειες αυτές ενδέχεται να περιλαμβάνουν απαιτήσεις αυστηρότερες από τις προβλεπόμενες στην οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων όσον αφορά τις συγκεντρώσεις αζώτου και φωσφόρου στις εκροές από τους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων, οι οποίες ενδέχεται να βαίνουν και πέραν των συστάσεων της HELCOM³⁴. Στη Λετονία και την Πολωνία, η σύσταση της HELCOM δεν περιλαμβάνεται στις περιβαλλοντικές άδειες που εκδίδονται για τους φορείς εκμετάλλευσης σταθμών επεξεργασίας. Εντούτοις, και στις δύο χώρες, κατά τη διάρκεια του ελέγχου εντοπίστηκαν σταθμοί οι οποίοι εφάρμοζαν συστάσεις της HELCOM (ένας επί συνόλου τριών στη Λετονία και τέσσερις επί συνόλου επτά στην Πολωνία).

35

Όσον αφορά τη γεωργία, η HELCOM έχει συστήσει την εφαρμογή ορίου στη γεωργική γη της τάξης των 25 κιλών/εκτάριο/έτος για τον φώσφορο από την κοπριά (σύσταση της 28E/4 της HELCOM του 2007). Εντούτοις, σε κανένα από τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη δεν επιβάλλεται τέτοιο όριο χρήσης του φωσφόρου στα λιπάσματα, ούτε βάσει νομοθεσίας ούτε βάσει των ελάχιστων απαιτήσεων για λιπάσματα και φυτοφάρμακα³⁵ που προβλέπονται σε ορισμένα μέτρα αγροτικής ανάπτυξης ούτε βάσει των μέτρων για τον έλεγχο της διάχυτης ρύπανσης που περιλαμβάνονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού (βλέπε σημείο 29). Μεταξύ των λοιπών κρατών μελών που περιβάλλουν τη Βαλτική θάλασσα, μόνο η Εσθονία, η Σουηδία και η Γερμανία έχουν θεσπίσει νόμους που περιορίζουν τη χρήση φωσφόρου στα λιπάσματα, οι οποίοι δεν είναι εντούτοις όσο αυστηροί προτείνουν οι συστάσεις της HELCOM³⁶.

36

Τα τρία κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη αιτιολογούν τη μη εφαρμογή της σύστασης αυτής προβάλλοντας ως επιχείρημα είτε ότι τα εδάφη τους δεν διαθέτουν μεγάλες ποσότητες φωσφόρου είτε ότι η μέση εφαρμογή φωσφόρου στη γεωργική γη κυμαίνεται σε χαμηλά επίπεδα. Παρ’ όλα αυτά, διαπιστώσαμε ότι, όπως προκύπτει από στοιχεία σχετικά με τη χρήση του φωσφόρου, σε ορισμένες περιοχές οι ποσότητες που εφαρμόζονται μπορεί να υπερβαίνουν την ποσότητα που συνιστά η HELCOM, ορισμένα εδάφη είναι πλούσια σε φώσφορο και υπάρχουν σημαντικές απορροές φωσφόρου³⁷. Η σύσταση 28E/4 της HELCOM αναφέρεται επίσης σε περιβαλλοντικές άδειες για γεωργικές εκμεταλλεύσεις με άνω των 40 000 μονάδων πουλερικών, 2 000 χοίρων, 750 χοιρομητέρων ή 400 βοοειδών. Σε όλα τα κράτη μέλη που περιβάλλουν τη Βαλτική θάλασσα απαιτείται η κατοχή περιβαλλοντικής άδειας για τη λειτουργία γεωργικών εκμεταλλεύσεων με χοίρους και πουλερικά, δεδομένου ότι πρόκειται για απαίτηση που προβλέπεται και στην οδηγία της ΕΕ σχετικά με την ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχο της ρύπανσης³⁸, ενώ η Πολωνία δεν προβλέπει τέτοια απαίτηση για εκμεταλλεύσεις εκτροφής βοοειδών με άνω των 400 μονάδων ζωικού κεφαλαίου. Ωστόσο, στη Φινλανδία και τη Λετονία τέτοια άδεια απαιτείται για όλες τις κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις με αριθμό ζώων πολύ χαμηλότερο από τα κατώτερα όρια που συνιστά η HELCOM.

Δεν είναι εγγυημένη η αξιοπιστία των δεδομένων παρακολούθησης που αφορούν τις εισροές θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα

37

Τα φορτία θρεπτικών ουσιών που απορρίπτονται στη Βαλτική θάλασσα διαμέσου ποταμών, ρευμάτων και απευθείας απορρίψεων παρακολουθούνται και κοινοποιούνται κάθε χρόνο στην HELCOM από τις εθνικές αρχές κάθε συμβαλλόμενης χώρας. Σύμφωνα με τυποποιημένη μεθοδολογία που έχει εκπονήσει η HELCOM, πραγματοποιούνται μετρήσεις στις εκβολές των ποταμών που απολήγουν στη Βαλτική θάλασσα. Τα εν λόγω ετήσια δεδομένα δείχνουν τη συνολική ρύπανση των υδάτων που καταλήγουν στη θάλασσα, ανεξαρτήτως είδους πηγής ρύπανσης και χώρας προέλευσης του φορτίου. Οι διασυνοριακές ροές αζώτου και φωσφόρου που προέρχονται από κάθε χώρα χωριστά καταγράφονται ανά εξαετία.

38

Οι εισροές αζώτου βάσει πηγής ρύπανσης και τομέα δραστηριότητας καταγράφονται επίσης ανά εξαετία³⁹. Τα δεδομένα αυτά είναι ιδιαίτερα χρήσιμα για την αξιολόγηση τάσεων που παρατηρούνται στις εισροές θρεπτικών ουσιών που οφείλονται σε διαφορετικούς τομείς δραστηριότητας, και είναι καθοριστικής σημασίας για τον καθορισμό οικονομικά αποδοτικών μέτρων που πρέπει να εφαρμόζονται σε κάθε τομέα.

39

Ο έλεγχος κατέδειξε ότι, για τους σκοπούς επίτευξης των στόχων της HELCOM, πραγματοποιούνται εκτιμήσεις της διάχυτης ρύπανσης βάσει μιας κοινής μεθοδολογίας σε επίπεδο χώρας αλλά όχι σε χαμηλότερα επίπεδα όπως αυτό μιας λεκάνης απορροής ποταμού, υπολεκάνης ή υδατικού συστήματος. Διαπιστώσαμε επίσης ότι τα αριθμητικά στοιχεία της HELCOM δεν συνάδουν με τις εκτιμήσεις που πραγματοποιεί κάθε κράτος μέλος κατά την κατάρτιση του οικείου σχεδίου διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού δυνάμει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, δεδομένου ότι χρησιμοποιούνται διαφορετικές μεθοδολογίες.

40

Παραδείγματος χάριν, τα αριθμητικά στοιχεία που αφορούν τη διάχυτη ρύπανση στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού στη Λετονία είναι μικρότερα από τα αντίστοιχα αριθμητικά στοιχεία που περιλαμβάνονται στη βάση δεδομένων της HELCOM και τα οποία αναφέρονται στο ίδιο έτος. Η συγκεκριμένη ασυνέπεια επηρεάζει επίσης τις τιμές των αριθμητικών στοιχείων της διασυνοριακής ρύπανσης. Επιπλέον, τα δεδομένα παρακολούθησης των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού δείχνουν βελτίωση όσον αφορά τη συγκέντρωση θρεπτικών ουσιών στα επιφανειακά ύδατα κατά την περίοδο 2006-2013, ενώ τα δεδομένα της HELCOM δείχνουν ανοδική τάση στα φορτία θρεπτικών ουσιών που προέρχονται από τη συγκεκριμένη χώρα στη Βαλτική θάλασσα. Στην περίπτωση της Πολωνίας, η αξιολόγηση που διενεργήθηκε στο πλαίσιο των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού επί της κατάστασης των παράκτιων και μεταβατικών υδάτων την περίοδο 2010-2013 δεν κατέδειξε βελτίωση όσον αφορά τις συγκεντρώσεις θρεπτικών ουσιών, ενώ από τα δεδομένα που υπέβαλε η HELCOM προκύπτει διαρκής μείωση του φορτίου θρεπτικών ουσιών.

41

Ένεκα των συγκεκριμένων προφανών ασυνεπειών, εγείρονται ερωτήματα σχετικά με την αξιοπιστία των στοιχείων παρακολούθησης, ιδίως όσον αφορά τα στοιχεία που καλύπτουν τη διασυνοριακή και τη διάχυτη ρύπανση. Το φαινόμενο αυτό έχει επίσης παρατηρηθεί από ομάδα εμπειρογνωμόνων της HELCOM, η οποία απηύθυνε έκκληση στα κράτη μέλη να παράσχουν πληροφορίες σχετικά με τις προσδοκώμενες μειώσεις των φορτίων θρεπτικών ουσιών που θα επιφέρει η εκ μέρους τους εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα⁴⁰.

Αποτελεσματικότητα των δράσεων για τη μείωση της ρύπανσης με θρεπτικές ουσίες από αστικά λύματα

42

Τα αστικά λύματα αντιστοιχούν στο 90 % περίπου του συνόλου των σημειακών πηγών ρύπανσης. Μέρος της συγκεκριμένης ρύπανσης προέρχεται από τη Ρωσία και τη Λευκορωσία, οι οποίες δεν υπόκεινται στο δίκαιο της ΕΕ.

43

Στα κράτη μέλη, η οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων ορίζει ότι όλοι οι οικισμοί⁴¹ με ι.π.⁴² άνω των 2 000 μονάδων πρέπει να διαθέτουν δίκτυα αποχέτευσης αστικών λυμάτων ή, στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η εγκατάσταση των δικτύων αυτών δεν δικαιολογείται, να χρησιμοποιούν μεμονωμένα συστήματα ή άλλα κατάλληλα συστήματα που εξασφαλίζουν το ίδιο επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος (άρθρο 3). Τα λύματα πρέπει να υποβάλλονται, πριν την απόρριψή τους σε υδατικό σύστημα, σε δευτεροβάθμια επεξεργασία με την οποία μειώνεται η συγκέντρωση της οργανικής ρύπανσης⁴³ κάτω από ένα ορισμένο όριο (άρθρο 4). Επιπλέον, σε ευαίσθητες περιοχές, τα λύματα πρέπει να υποβάλλονται σε αυστηρότερη επεξεργασία. Όταν μια περιοχή χαρακτηρίζεται ευαίσθητη είτε επειδή έχει υποστεί ευτροφισμό είτε επειδή απειλείται από ευτροφισμό, τα κράτη μέλη έχουν να επιλέξουν μεταξύ δύο εναλλακτικών δυνατοτήτων: πρώτον, να επιτύχουν συγκεντρώσεις που δεν υπερβαίνουν τα όρια που τίθενται στην οδηγία για το άζωτο ή/και τον φώσφορο στις εκροές που απορρίπτονται από τους σταθμούς επεξεργασίας σε οικισμούς με ι.π. άνω των 10 000 μονάδων (άρθρο 5, παράγραφοι 2 και 3) ή, δεύτερον, να μειώσουν την ποσότητα αζώτου ή/και φωσφόρου στο συνολικό φορτίο που εισέρχεται σε όλους τους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων στην ευαίσθητη περιοχή κατά ορισμένο ποσοστό (άρθρο 5, παράγραφος 4).

44

Για τα κράτη μέλη γύρω από τη Βαλτική θάλασσα που προσχώρησαν στην ΕΕ το 2004 (Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία και Πολωνία) προβλέφθηκε μεταβατική περίοδος για τη συμμόρφωσή τους με την οδηγία. Έως το τέλος του 2012 (ήτοι το έτος στο οποίο χρονολογούνται τα πλέον πρόσφατα στοιχεία που έχουν υποβληθεί σχετικά με τη συμμόρφωση), η μεταβατική περίοδος είχε ήδη λήξει για τη Λιθουανία και την Εσθονία, ενώ η Λετονία και η Πολωνία δεν υπείχαν ακόμη πλήρη υποχρέωση συμμόρφωσης με την οδηγία, δεδομένου ότι η δική τους μεταβατική περίοδος λήγει στις 31 Δεκεμβρίου του 2015.

45

Εξετάσαμε κατά πόσον:

—τα κράτη μέλη συμμορφώθηκαν με την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων,

—είναι αποτελεσματικοί και βιώσιμοι οι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων που συγχρηματοδοτήθηκαν από την ΕΕ,

—η Επιτροπή έχει λάβει τα απαραίτητα μέτρα για να διασφαλίσει ότι τα κράτη μέλη συμμορφώνονται με την οδηγία,

—η στήριξη της ΕΕ προς τη Ρωσία και τη Λευκορωσία οδήγησε σε σημαντική μείωση των θρεπτικών ουσιών από τα λύματα.

Τα περισσότερα κράτη μέλη δεν έχουν ακόμη συμμορφωθεί με την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων

Τα κράτη μέλη που όφειλαν να έχουν συμμορφωθεί με την οδηγία πριν από το 2012

46

Στον πίνακα 1 παρουσιάζεται το επίπεδο συμμόρφωσης στο τέλος του 2012 των κρατών μελών για τα οποία είχε παρέλθει η τελική προθεσμία για εκπλήρωση των απαιτήσεων της δευτεροβάθμιας επεξεργασίας και της αυστηρότερης επεξεργασίας. Η Γερμανία και η Φινλανδία έφθασαν πολύ κοντά στην πλήρη συμμόρφωση με τα άρθρα 4 και 5 της οδηγίας όσον αφορά τις απαιτήσεις περί δευτεροβάθμιας και αυστηρότερης επεξεργασίας.

Πίνακας 1

Σημαντικά στοιχεία σχετικά με τη συμμόρφωση με την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων όσον αφορά την επεξεργασία λυμάτων

| DK | DE | EE | LT | FI | SE
Συνολικό φορτίο στο κράτος μέλος (ι.π.) | 11 607 945 | 112 878 422 | 1 642 766 | 2 757 900 | 5 239 700 | 12 672 633
Δευτεροβάθμια επεξεργασία¹
Συνολικό φορτίο για το οποίο πρέπει να συμμορφώνεται η επεξεργασία (ι.π.) | 11 232 613 | 112 672 240 | 1 579 138 | 2 757 900 | 5 070 800 | 12 404 389
Συνολικό φορτίο για το οποίο συμμορφώνεται η επεξεργασία (ι.π.) | 11 153 597 | 112 561 974 | 1 510 498 | 2 757 900 | 5 054 100 | 12 095 484
% του συνολικού φορτίου για το οποίο συμμορφώνεται η επεξεργασία | 99,3 % | 99,9 % | 95,7 % | 100,0 % | 99,7 % | 97,5 %
Αυστηρότερη επεξεργασία²
Συνολικό φορτίο για το οποίο πρέπει να συμμορφώνεται η εν λόγω επεξεργασία (ι.π.) | 10 358 176 | Συμμορφώνεται, σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 4³ | 1 466 475 | 2 582 700 | 4 583 900 | 11 657 155
Συνολικό φορτίο για το οποίο συμμορφώνεται η επεξεργασία (ι.π.) | 10 235 632 | 1 310 525 | 2 497 700 | 4 567 200 | 10 366 880
% του συνολικού φορτίου για το οποίο συμμορφώνεται η επεξεργασία | 98,8 % | 89,4 % | 96,7 % | 99,6 % | 88,9 %

1Δεν εφαρμόζεται δευτεροβάθμια επεξεργασία σε οικισμούς < 10 000 μονάδων ι.π. που απορρίπτουν απευθείας στην ακτή.

2Όλα τα κράτη μέλη πλην της Γερμανίας εφαρμόζουν αυστηρότερη επεξεργασία σε επίπεδο οικισμού σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 2. Στην περίπτωση αυτή δεν εφαρμόζεται αυστηρότερη επεξεργασία σε οικισμούς < 10 000 μονάδων ι.π. ή σε οικισμούς ευρισκόμενους εκτός των ευαίσθητων περιοχών.

3Η Γερμανία εφαρμόζει αυστηρότερη επεξεργασία δυνάμει του άρθρου 5, παράγραφος 4, πράγμα που σημαίνει ότι το συνολικό φορτίο της χώρας που εισέρχεται σε σταθμούς επεξεργασίας υδάτων πρέπει να υφίσταται μείωση των θρεπτικών ουσιών κατά 75 %. Το 2012 η Γερμανία είχε πετύχει μείωση 82% του συνολικού φορτίου αζώτου και 90 % του συνολικού φορτίου φωσφόρου που εισέρχεται στους σταθμούς επεξεργασίας λυμάτων.

Πηγή: Στοιχεία της Επιτροπής ως είχαν τον Δεκέμβριο του 2012.

47

Όσον αφορά την απαίτηση για συλλογή των λυμάτων, η Επιτροπή θεωρεί ότι όλα τα κράτη μέλη συμμορφώνονται, ανεξαρτήτως του ποσοστού των λυμάτων που υποβάλλεται σε επεξεργασία από μεμονωμένο ή άλλο κατάλληλο σύστημα. Το υψηλότερο σχετικό ποσοστό παρατηρείται στη Λιθουανία και την Εσθονία, ανερχόμενο στο 10,2 % και στο 3,6 % αντιστοίχως του φορτίου λυμάτων από οικισμούς άνω των 2 000 μονάδων ι.π.

48

Οι προϋποθέσεις που πρέπει να τηρούν τα εν λόγω συστήματα δυνάμει της οδηγίας δεν ορίζονται με σαφήνεια: πρέπει να επιτύχουν το ίδιο επίπεδο περιβαλλοντικής προστασίας με τα κεντρικά συστήματα συλλογής. Μόλις πρόσφατα ζήτησε η Επιτροπή από τα κράτη μέλη να της παράσχουν διευκρινίσεις σχετικά με τα μεμονωμένα συστήματά τους. Το Συνέδριο έχει ήδη αναφερθεί στο συγκεκριμένο ζήτημα⁴⁴.

49

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η συμμόρφωση με την απαίτηση της συλλογής επιτυγχάνεται όταν το 98 % του φορτίου κάθε οικισμού συλλέγεται από κεντρικά δίκτυα αποχέτευσης ή υποβάλλεται σε επεξεργασία από μεμονωμένα ή άλλα κατάλληλα συστήματα και το εναπομένον 2 % είναι κάτω των 2 000 μονάδων ι.π. Στην πράξη, στο πλαίσιο της έγκρισης των επιχειρησιακών προγραμμάτων της περιόδου 2014-2020, η Επιτροπή ενθάρρυνε την επίτευξη του ποσοστού αυτού επενδύοντας σε κεντρικά συστήματα συλλογής.

Τα κράτη μέλη που πρέπει να ολοκληρώσουν την εφαρμογή της οδηγίας έως το τέλος του 2015

50

Τα δύο κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις, τα οποία διένυαν ακόμη τη μεταβατική περίοδο ως προς τη συμμόρφωση, είτε δεν είχαν επιτύχει τους ενδιάμεσους στόχους τους (Λετονία) είτε δεν είχαν ακόμη κοινοποιήσει ολοκληρωμένα και αξιόπιστα στοιχεία (Πολωνία).

51

Στην περίπτωση της Πολωνίας, η συμμόρφωση με την οδηγία δεν πρόκειται να επιτευχθεί το 2015. Προβλέψεις για αυστηρότερη επεξεργασία είχαν γίνει μόνο σε σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων με δυναμικότητα άνω των 15 000 μονάδων ι.π., δεδομένου ότι το κράτος μέλος είχε αποφασίσει να εφαρμόσει τη δεύτερη επιλογή που προβλέπεται στην οδηγία, ήτοι την επίτευξη μέσης μείωσης κατά 75 % του αζώτου και του φωσφόρου επί του συνολικού φορτίου που εισέρχεται σε όλους τους σταθμούς επεξεργασίας των αστικών λυμάτων στην ευαίσθητη περιοχή (βλέπε σημείο 43). Ωστόσο, η απόφαση αυτή δεν ήταν η ενδεδειγμένη, διότι η συνθήκη προσχώρησης της Πολωνίας προβλέπει μεταβατική περίοδο για την επίτευξη της συμμόρφωσης μόνο ως προς την πρώτη επιλογή (μείωση των θρεπτικών ουσιών στα κανονικά επίπεδα σε όλους τους οικισμούς άνω των 10 000 μονάδων ι.π.) και όχι ως προς τη δεύτερη. Η Επιτροπή ασχολήθηκε με το συγκεκριμένο πρόβλημα μόλις το 2010 (βλέπε σημεία 59 και 60).

52

Βάσει στοιχείων που διαβίβασαν οι πολωνικές αρχές, έως το τέλος του 2015, η Πολωνία θα έχει υπερβεί τον προϋπολογισμό της για τη συλλογή λυμάτων κατά 95 % και τον προϋπολογισμό της για τους σταθμούς επεξεργασίας λυμάτων κατά 79 %, οι οποίοι συγχρηματοδοτούνται κυρίως από την ΕΕ. Εντούτοις, παρά τη σημαντική επένδυση, η χώρα απέχει πολύ από την επίτευξη της συμμόρφωσης. Οι πολωνικές εθνικές αρχές προβλέπουν ότι 1 029 από τους 1 559 οικισμούς, οι οποίοι αντιστοιχούν στο 63 % του φορτίου ρύπανσης από λύματα της χώρας, δεν θα έχουν συμμορφωθεί έως το τέλος του 2015. Μεταξύ των λόγων στους οποίους οφείλονται οι σημαντικές καθυστερήσεις, συγκαταλέγονται η εσφαλμένη εφαρμογή της συνθήκης προσχώρησης και ο ανακριβής και μεταβαλλόμενος ορισμός των οικισμών⁴⁵.

53

Στην περίπτωση της Λετονίας, η συμμόρφωση θα μπορούσε να επιτευχθεί έως το τέλος του 2015. Εντούτοις, σύμφωνα με τις προσδοκίες των αρχών, το 2020, ήτοι πέντε χρόνια μετά την επέκταση του δικτύου, προβλέπεται ότι θα καλύπτεται το 93 % του πληθυσμού, αλλά θα είναι συνδεδεμένο μόνο το 85 %. Το 2014, η λετονική κυβέρνηση υπέβαλε πρόταση νόμου με τον οποίο θα προωθούνταν η σύνδεση των νοικοκυριών με το δίκτυο αποχέτευσης δίνοντας στους δήμους τη δυνατότητα να παρέχουν επιχορηγήσεις σε κατοίκους που επιθυμούσαν να συνδεθούν στο δίκτυο.

54

Τέλος, σε μικρό αριθμό μεγάλων πόλεων στην Πολωνία και τη Λετονία, πραγματοποιήθηκαν συγχρηματοδοτούμενες από την ΕΕ επενδύσεις σε τεχνολογίες επεξεργασίας λυμάτων που βαίνουν πέραν των απαιτήσεων της οδηγίας σχετικά με την απομάκρυνση του φωσφόρου (βλέπε σημείο 34). Τα λετονικά σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού για μικρότερες πόλεις⁴⁶ πρότειναν επίσης επενδύσεις αυτού του είδους σε περιοχές όπου τα υδατικά συστήματα δεν μπορούν να επιτύχουν καλή κατάσταση των υδάτων. Παρ’ όλα αυτά, οι επενδύσεις αυτές δεν είχαν πραγματοποιηθεί κατά τον χρόνο διενέργειας του ελέγχου. Στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού της Πολωνίας δεν προβλέπονταν τέτοιες επενδύσεις.

Οι συγχρηματοδοτούμενοι από την ΕΕ σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων είναι αποτελεσματικοί, χωρίς όμως να είναι εγγυημένη η βιωσιμότητά τους

55

Στο τέλος του 2013, και οι δέκα σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων που εξετάστηκαν (τρεις στη Λετονία και επτά στην Πολωνία) πληρούσαν τα πρότυπα τις ΕΕ όσον αφορά τις εκροές τους, πλην ενός στη Λετονία που προβλεπόταν να έχει συμμορφωθεί πριν από τη λήξη της τελικής προθεσμίας για το κράτος μέλος, ήτοι έως το τέλος του Δεκεμβρίου 2015. Ένας σταθμός στη Λετονία και τέσσερις στην Πολωνία συμμορφώνονταν επίσης με τις αυστηρότερες συστάσεις της HELCOM όσον αφορά τον φώσφορο (βλέπε σύσταση 28E/5 στο πλαίσιο 1).

56

Όσον αφορά τη δυναμικότητα επεξεργασίας των σταθμών στους οποίους πραγματοποιήθηκε επίσκεψη, ένας σταθμός στη Λετονία (Ogre) κρίθηκε υπερμεγέθης, δεδομένου ότι η επεξεργασία οργανικών φορτίων αντιστοιχούσε μόλις στο 29 % της δυναμικότητάς του. Επισημάναμε επίσης ότι η απαιτούμενη δυναμικότητα τεσσάρων πολωνικών σταθμών (Βαρσοβία, Łódź, Szczecin και Gdynia) θα μπορούσε να είναι μικρότερη, αν ληφθεί υπόψη ότι σε επεξεργασία υποβάλλονταν και καθαρά ύδατα από διηθήσεις υπόγειων υδάτων, τα οποία αντιστοιχούσαν σε ποσοστό μεταξύ 21 % και 26 % του συνολικού όγκου. Διατυπώσαμε παρόμοιες παρατηρήσεις στην προσφάτως δημοσιευθείσα έκθεσή μας για τη λεκάνη απορροής του Δούναβη⁴⁷.

57

Τα τιμολόγια ύδρευσης και αποχέτευσης στους οικείους οικισμούς καθορίζονται από τους δήμους, σύμφωνα με εθνικούς κανόνες, και υπόκεινται σε έγκριση από την εθνική ρυθμιστική αρχή. Στο πλαίσιο του ελέγχου μας διαπιστώσαμε ότι οι προβλεπόμενες τιμές δεν καλύπτουν μέρος του κόστους απόσβεσης των στοιχείων του ενεργητικού στη Λετονία. Η ίδια αδυναμία διαπιστώθηκε σε έναν από τους επτά σταθμούς επεξεργασίας στους οποίους πραγματοποιήθηκε επίσκεψη στην Πολωνία. Επομένως, στις περιπτώσεις αυτές, τα έσοδα που προκύπτουν δεν επαρκούν για την αντικατάσταση στοιχείων ενεργητικού στο τέλος του κύκλου ζωής τους. Η εν λόγω αδυναμία μπορεί επίσης να οφείλεται στην υποχρησιμοποίηση των σταθμών επεξεργασίας. Σε όλους τους οικισμούς που εξετάστηκαν, η τιμή χρέωσης των υπηρεσιών ύδρευσης και αποχέτευσης υπολείπεται του κοινώς αποδεκτού ποσοστού προσιτότητας (4 % του εισοδήματος ενός νοικοκυριού, όπως αναφέρεται στις κατευθυντήριες οδηγίες της Επιτροπής⁴⁸). Το Συνέδριο έχει επαναλάβει παρόμοιες παρατηρήσεις και στο παρελθόν⁴⁹.

Η Επιτροπή δεν παρακολούθησε την εκ μέρους των κρατών μελών εφαρμογή της οδηγίας σε εύθετο χρόνο

58

Σε πρώτη φάση, η παρακολούθηση εκ μέρους της Επιτροπής συνίσταται στο να ελέγχει κατά πόσον οι διατάξεις της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων έχουν ενσωματωθεί ορθώς στα οικεία νομικά πλαίσια των κρατών μελών. Αυτό γίνεται με την εκπόνηση μελετών συμμόρφωσης. Οι έλεγχοι αυτοί άρχισαν να διενεργούνται αμέσως μετά την έγκριση της οδηγίας και αποτέλεσαν τη βάση για την άσκηση προσφυγής κατά της Δανίας, της Γερμανίας και της Σουηδίας. Όσον αφορά τα κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας που προσχώρησαν στην Ένωση το 2004, οι έλεγχοι δεν οδήγησαν στην άσκηση προσφυγών.

59

Στην περίπτωση της Πολωνίας, η έκθεση συμμόρφωσης του 2005 δεν ήγειρε κανένα νομικό ζήτημα, αλλά ανέφερε ρητά ότι η Πολωνία έχει εφαρμόσει την εναλλακτική διαδικασία επεξεργασίας που προβλέπεται στο άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 91/271. Ως εκ τούτου, οι μεταβατικές διατάξεις της συνθήκης προσχώρησης ισχύουν για την απαίτηση για τη μείωση του συνολικού αζώτου και του συνολικού φωσφόρου κατά 75 %. Ωστόσο, όπως εξηγείται στο σημείο 51, η συνθήκη προσχώρησης προβλέπει για την Πολωνία μεταβατική περίοδο μόνο για την εφαρμογή του άρθρου 5, παράγραφοι 2 και 3 (πρώτη επιλογή της αυστηρότερης επεξεργασίας), και όχι για την εφαρμογή του άρθρου 5, παράγραφος 4 (δεύτερη επιλογή).

60

Η Επιτροπή ασχολήθηκε με το ζήτημα αυτό μόλις το 2010, όταν χρειάστηκε να εγκρίνει αιτήσεις έργων για υποδομές επεξεργασίας αστικών λυμάτων που δεν ήταν συνεπείς με τη συνθήκη προσχώρησης της χώρας. Θεωρούμε ότι η Επιτροπή δεν έδρασε εγκαίρως.

61

Τον Ιανουάριο του 2012, η Επιτροπή έθεσε στο κράτος μέλος ως προϋπόθεση για τη συγχρηματοδότηση της ΕΕ να αποδείξει ότι όλα τα έργα που αφορούσαν οικισμούς άνω των 10 000 μονάδων ι.π. συμμορφώνονταν με τις απαιτήσεις του άρθρου 5, παράγραφοι 2 και 3, της οδηγίας. Κατά συνέπεια, η Πολωνία έπρεπε να τροποποιήσει το σχέδιο εφαρμογής της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων ώστε να περιλαμβάνει πρόσθετες επενδύσεις προκειμένου να συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις, παρότι δεν πρόκειται να τηρήσει την προθεσμία που έχει συμφωνήσει στη συνθήκη προσχώρησης.

62

Σε δεύτερη φάση, η Επιτροπή παρακολουθεί συνεχώς την πρόοδο των εθνικών σχεδίων εφαρμογής της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων βάσει των στοιχείων που υποβάλλουν τα κράτη μέλη ανά διετία (άρθρο 17). Σύμφωνα με την Επιτροπή, τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν δεν αρκούσαν προκειμένου να καταστεί δυνατή η αποτελεσματική παρακολούθηση. Για τον λόγο αυτό η Επιτροπή εισήγαγε νέα μορφή υποβολής εκθέσεων το 2014⁵⁰. Ωστόσο, οι σχετικές δράσεις της Επιτροπής δεν αρκούν για να ξεπεραστούν οι τρέχουσες αδυναμίες. Παραδείγματος χάριν, δεν ζητεί την υποβολή πληροφοριακών στοιχείων σχετικά με τις εκροές και τα αποτελέσματα που αναμένεται να επιτευχθούν με τις προτεινόμενες επενδύσεις, εκπεφρασμένα σε χιλιόμετρα αγωγών αποχέτευσης ή σε ποσοστό του φορτίου λυμάτων ενός οικισμού που πρέπει να συλλέγεται.

63

Η Επιτροπή ζητεί επίσης πληροφορίες από τα κράτη μέλη σχετικά με τη συμμόρφωσή τους όσον αφορά τη συλλογή και την επεξεργασία λυμάτων (άρθρο 15, παράγραφος 4), η οποία μπορεί να οδηγήσει στην ανταλλαγή πληροφοριών στο πλαίσιο της διαδικασίας «EU Pilot»⁵¹ και στη συνέχεια στη δικαστική οδό εάν επιβεβαιωθεί η ύπαρξη παράβασης. Εντούτοις, η Επιτροπή δεν έδρασε εγκαίρως εν προκειμένω. Κίνησε τη διαδικασία «EU Pilot» για την ανταλλαγή πληροφοριακών στοιχείων με τα κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας πολύ μετά τη λήξη των προθεσμιών που προβλέπονταν στις συνθήκες προσχώρησης (στην περίπτωση της Λιθουανίας, στα τέλη του 2014 για οικισμούς για τους οποίους η προθεσμία έληγε το 2008, στην περίπτωση της Λετονίας, στα τέλη του 2014 για οικισμούς για τους οποίους η προθεσμία έληγε το 2010). Κίνησε επίσης διαδικασίες επί παραβάσει κατά της Σουηδίας και της Φινλανδίας το 2002, επειδή οι συγκεκριμένες χώρες επέλεξαν να μειώσουν μόνο τον φώσφορο (και όχι το άζωτο) σε ορισμένες παράκτιες και ηπειρωτικές περιοχές. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης απεφάνθη υπέρ της Φινλανδίας, ενώ η Σουηδία υποχρεώθηκε να μειώσει το άζωτο στα λύματα που απέρριπταν 36 οικισμοί⁵². Σύμφωνα με πληροφοριακά στοιχεία που έχει στη διάθεσή της η Επιτροπή, 8 εξ αυτών των οικισμών δεν είχαν ακόμη συμμορφωθεί έως το 2015.

64

Τέλος, διαπιστώσαμε ότι η επιλογή της εφαρμογής ή μη της αυστηρότερης επεξεργασίας δημιουργεί μια κατάσταση όπου τα κράτη μέλη μπορούν να συμμορφώνονται με την οδηγία επιτρέποντας παράλληλα σε οικισμούς να εφαρμόζουν διαφορετικά επίπεδα μείωσης των θρεπτικών ουσιών. Διαπιστώσαμε ότι η συγκέντρωση θρεπτικών ουσιών στις εκροές που απορρίπτουν 28 σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων που περιβάλλουν τη Βαλτική θάλασσα διέφερε σημαντικά (βλέπε παράρτημα IV). Λαμβανομένων υπόψη των σταθμών επεξεργασίας αστικών λυμάτων που συμμορφώθηκαν με την οδηγία το 2013, η συγκέντρωση αζώτου ποικίλλει από 16,4 mg/l στο Espoo έως 3,7 mg/l στο Ελσίνκι. Η συγκέντρωση σε φώσφορο κυμαίνεται από 0,9 mg/l στη Ρίγα έως 0,1 mg/l στη Στοκχόλμη.

Η στήριξη της ΕΕ στη Ρωσία και τη Λευκορωσία είναι δυνητικά οικονομικά αποδοτική, αλλά είναι πολύ περιορισμένη σε σύγκριση με τις ανάγκες, ενώ η υλοποίηση των έργων είναι χρονοβόρα

65

Η χρηματοδότηση της ΕΕ για έργα που σχετίζονται με λύματα στη Ρωσία και τη Λευκορωσία είναι περιορισμένη. Την περίοδο 2001-2014, το ταμείο στήριξης της περιβαλλοντικής εταιρικής σχέσης της βόρειας διάστασης, μια διεθνής πρωτοβουλία για την αντιμετώπιση περιβαλλοντικών προβλημάτων με διασυνοριακό αντίκτυπο στη βόρεια Ευρώπη, διέθεσε 177 εκατομμύρια ευρώ σε περιβαλλοντικά έργα στη Ρωσία και τη Λευκορωσία στο πλαίσιο της μη πυρηνικής πτυχής της. Η εισφορά της ΕΕ ανήλθε σε 44 εκατομμύρια. Κατά τον χρόνο διενέργειας του ελέγχου, η εταιρική σχέση είχε εγκρίνει 18 έργα με αντικείμενο τη συλλογή και την επεξεργασία των λυμάτων και την υδροδότηση, 15 στη Ρωσία και τρία στη Λευκορωσία, τα οποία αντιστοιχούσαν στο 71 % των επιχορηγήσεων της εταιρικής σχέσης.

66

Σύμφωνα με αξιολόγηση που παρουσίασε στη Συνέλευση των χρηματοδοτών τον Δεκέμβριο του 2013 η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης (ΕΤΑΑ) (η οποία διαχειριζόταν το ταμείο της εταιρικής σχέσης) εκτιμάται ότι τα εγκρινόμενα από την εταιρική σχέση έργα μπορούσαν να επιτύχουν μείωση του αζώτου άνω των 7 600 τ/έτος και του φωσφόρου άνω των 2 300 τ/έτος. Πρόκειται για περίπου το 7 % και το 27 % των εισροών της Ρωσίας και το 9 % και 21 % των εισροών της Λευκορωσίας, συμβάλλοντας επομένως αισθητά στην επίτευξη της απαιτούμενης μείωσης των θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα. Εντούτοις, στη Συνέλευση δεν έχουν παρουσιαστεί στοιχεία παρακολούθησης σχετικά με τις επιτευχθείσες μειώσεις.

67

Δεδομένου ότι η εισφορά της ΕΕ στο ταμείο είναι σχετικά μικρή και το μερίδιο που συγχρηματοδοτείται από τις αρχές των αποδεκτριών χωρών είναι σημαντικό, η μόχλευση που προκαλεί η χρηματοδότηση της ΕΕ είναι υψηλή: για κάθε 2 ευρώ εισφοράς της ΕΕ, αντλούνται 98 ευρώ από άλλες πηγές. Η αξιολόγηση της ΕΤΑΑ αναφέρει κόστος ύψους 462 000 ευρώ για τη μείωση ενός τόνου φορτίου φωσφόρου μέσω των έργων της εταιρικής σχέσης για την επεξεργασία λυμάτων στη Ρωσία και τη Λευκορωσία, περί το ένα πέμπτο του κόστους στη Φινλανδία, τη Σουηδία ή τη Γερμανία.

68

Από την πλευρά της Ρωσίας, η μείωση των θρεπτικών ουσιών επιτεύχθηκε κυρίως μέσω της επέκτασης και της αναβάθμισης του συστήματος συλλογής και επεξεργασίας λυμάτων της Αγίας Πετρούπολης. Από πρόσφατα στοιχεία που αντλήθηκαν από τον φορέα εκμετάλλευσης του συστήματος προκύπτει ότι 11 από τους 12 σταθμούς επεξεργασίας συμμορφώνονται με το πρότυπο της HELCOM σχετικά με τη συγκέντρωση φωσφόρου (βλέπε πλαίσιο 1) και οκτώ σταθμοί συμμορφώνονται με τα πρότυπα της HELCOM σχετικά με τη συγκέντρωση αζώτου.

69

Εντούτοις, η υλοποίηση των έργων είναι χρονοβόρα. Οι μακροχρόνιες διαπραγματεύσεις δανειοδότησης, οι αλλαγές στην περιβαλλοντική νομοθεσία και τα χρονοδιαγράμματα για την ανάθεση του έργου έχουν ως αποτέλεσμα τα έργα να ολοκληρώνονται αρκετά χρόνια μετά την έγκρισή τους. Στις 31 Οκτωβρίου 2014 είχαν ολοκληρωθεί μόνον 4 από τα 18 έργα σχετικά με υποδομές για λύματα, τα οποία αντιστοιχούν στο ήμισυ των προσδοκώμενων αποτελεσμάτων στη Ρωσία. Σημαντικές καθυστερήσεις έχουν επηρεάσει την πρόοδο του έργου «Δημοτικό επενδυτικό πρόγραμμα για το περιβάλλον στην περιφέρεια Λένινγκραντ», το οποίο εγκρίθηκε το 2002 και του έργου «Υπηρεσίες υδάτων και περιβάλλοντος του Καλίνινγκραντ» το οποίο εγκρίθηκε το 2005, τα οποία δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί. Το τελευταίο δε έργο έχει μεγάλη σημασία για τη Βαλτική θάλασσα, καθώς το φορτίο από την πόλη του Καλίνινγκραντ είναι το δεύτερο μεγαλύτερο έπειτα από εκείνο της Αγίας Πετρούπολης. Στη Λευκορωσία δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί κανένα έργο. Ως εκ τούτου, μένει να γίνουν πολλά προκειμένου να επιτευχθούν οι απαραίτητες μειώσεις θρεπτικών ουσιών από τις χώρες αυτές.

Αποτελεσματικότητα των δράσεων για τη μείωση της προερχόμενης από τη γεωργία ρύπανσης των υδάτων από θρεπτικές ουσίες

70

Η γεωργία αποτελεί την κύρια πηγή διάχυτης ρύπανσης των υδάτων από θρεπτικές ουσίες (βλέπε σημείο 4) και, επί του παρόντος, την κύρια πηγή του συνόλου της ρύπανσης από θρεπτικές ουσίες, ιδίως σε χώρες στις οποίες η ρύπανση από αστικά λύματα έχει μειωθεί ήδη σημαντικά. Παραδείγματος χάριν, η γεωργία αντιστοιχεί περίπου στα δύο τρία του υδατοφερόμενου φορτίου αζώτου στη Φινλανδία αλλά μόνο στο ένα τρίτο στην Πολωνία.

71

Η ΕΕ ενέκρινε τη οδηγία για τη νιτρορύπανση το 1991 με στόχο την προστασία των υδάτων από τη ρύπανση που προκαλείται από νιτρικά ιόντα γεωργικής προέλευσης σε περιοχές των οποίων τα ύδατα καταλήγουν σε υδατικά συστήματα που υφίστανται ήδη ρύπανση ή που ενδέχεται να την υποστούν, τις αποκαλούμενες «ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες» στις οποίες πρέπει να εφαρμόζονται προγράμματα δράσης για τη νιτρορύπανση. Τα κράτη μέλη δύνανται επίσης να εφαρμόσουν τις απαιτήσεις της οδηγίας σε όλη την επικράτειά τους εάν το αποφασίσουν.

72

Το 2005 θεσπίστηκε μηχανισμός πολλαπλής συμμόρφωσης ο οποίος συνδέει τις ενισχύσεις που λαμβάνουν οι γεωργοί με τη συμμόρφωσή τους, μεταξύ άλλων, με περιβαλλοντικές απαιτήσεις. Οι εν λόγω απαιτήσεις πολλαπλής συμμόρφωσης πρέπει να εξακριβώνονται σε συστηματική βάση, όπως ορίζεται σε κανονισμούς της ΕΕ.

73

Σύμφωνα με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, όταν τα βασικά μέτρα [ η εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση και άλλα μέτρα για τον έλεγχο της διάχυτης ρύπανσης (βλέπε σημείο 29)] δεν επαρκούν για την επίτευξη καλής κατάστασης των υδάτων, όπως συμβαίνει στην περιοχή της Βαλτικής θάλασσας, πρέπει να εφαρμόζονται συμπληρωματικά μέτρα στις λεκάνες απορροής υδατικών συστημάτων που δεν έχουν κατορθώσει να επιτύχουν καλή κατάσταση των υδάτων τους. Τα συμπληρωματικά αυτά μέτρα πρέπει να περιλαμβάνονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού. Για τα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις, τα μέτρα αυτά αντιστοιχούν ως επί το πλείστον στα μέτρα που περιλαμβάνονται στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης που συγχρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης.

74

Εξετάσαμε κατά πόσον:

—τα κράτη μέλη εκπλήρωσαν αποτελεσματικά τις απαιτήσεις της οδηγίας για τη νιτρορύπανση και η παρακολούθηση από μέρους της Επιτροπής ήταν η ενδεδειγμένη,

—ο μηχανισμός πολλαπλής συμμόρφωσης συμβάλλει αποτελεσματικά στην προστασία των υδάτων,

—τα συγχρηματοδοτούμενα από την ΕΕ μέτρα αγροτικής ανάπτυξης που αποσκοπούσαν στην προστασία των υδάτων συμβάλλουν αποτελεσματικά στη μείωση των θρεπτικών ουσιών.

Η οδηγία για τη νιτρορύπανση δεν εφαρμόζεται αποτελεσματικά, παρά τη σχετικά επιτυχή παρακολούθηση εκ μέρους της Επιτροπής

Αδυναμίες στον ορισμό ευπρόσβλητων ζωνών

75

Οι ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες πρέπει να περιλαμβάνουν όλες τις περιοχές ξηράς των οποίων τα ύδατα καταλήγουν σε ύδατα που έχουν ρυπανθεί (ήτοι ευτροφικά ύδατα, ύδατα με συγκέντρωση νιτρικών ιόντων άνω των 50 mg/l) ή διατρέχουν κίνδυνο ρύπανσης, και οι οποίες συμβάλλουν στη νιτρορύπανση. Τα κράτη μέλη οφείλουν να καταρτίζουν προγράμματα δράσης για τις εν λόγω ζώνες. Η Γερμανία, η Δανία, η Φινλανδία και η Λιθουανία δεν έχουν ορίσει συγκεκριμένες ζώνες, δεδομένου ότι έχουν επιλέξει να εφαρμόζουν τα προγράμματα δράσης τους στο σύνολο της επικράτειάς τους. Τα υπόλοιπα τέσσερα κράτη μέλη, ιδίως η Πολωνία, αν και τα ύδατά τους καταλήγουν σχεδόν καθ’ ολοκληρία στη Βαλτική θάλασσα, έχουν ορίσει μικρό μόνο μέρος των εδαφών τους ως ευπρόσβλητες ζώνες (Εσθονία 7 %, Λετονία 13 %, Πολωνία 4,5 % και Σουηδία 22 %). Η Επιτροπή έχει αμφισβητήσει την επάρκεια του ορισμού ευπρόσβλητων ζωνών σε αυτές τις χώρες, φθάνοντας μάλιστα στο σημείο να προσφύγει κατά της Πολωνίας ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (βλέπε σημείο 82).

76

Η εφαρμογή ενός προγράμματος δράσης σε όλη την επικράτεια, όπως συμβαίνει στη Φινλανδία, διευκολύνει την αποδοχή των κανόνων, οι οποίοι είναι οι ίδιοι για το σύνολο των γεωργών. Εντούτοις, στις περιοχές εκτακτικής γεωργίας όπου η διασπορά λιπασμάτων είναι περιορισμένη, η κατάσταση των υδατικών συστημάτων υποδοχής καλή και ο κίνδυνος ρύπανσης χαμηλός, ορισμένες απαιτήσεις του προγράμματος δράσης είναι περιττές και το διοικητικό κόστος και το κόστος επιθεωρήσεων αυξημένα. Από την άλλη πλευρά, σε περιοχές εντατικής γεωργίας και κτηνοτροφίας, οι απαιτήσεις μπορεί να μην επαρκούν για την επίτευξη των αναγκαίων για την επίτευξη της καλής κατάστασης των υδάτων της ενδοχώρας και της Βαλτικής θάλασσας μειώσεων θρεπτικών ουσιών. Παραδείγματος χάριν, παρά την επί μία εικοσαετία εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, σημαντικό μέρος των υδατικών συστημάτων στη Νότια Φινλανδία βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Επίσης, η Φινλανδία δεν έχει μειώσει πρόσφατα τις εισροές της σε άζωτο στη Βαλτική θάλασσα (βλέπε γράφημα 2).

77

Είναι μακρύς ο δρόμος που απομένει μέχρι την επίτευξη των στόχων για μείωση των εισροών φωσφόρου (βλέπε παράρτημα III). Επιπλέον, η οδηγία για τη νιτρορύπανση εστιάζει στα νιτρικά ιόντα και δεν επιβάλλει όρια στους τρόπους εφαρμογής του φωσφόρου⁵³. Ως εκ τούτου, στις περιπτώσεις που ο ευτροφισμός οφείλεται στον φώσφορο, δεν είναι δεδομένο ότι η εφαρμογή ενός προγράμματος δράσης για την νιτρορύπανση θα λύσει το πρόβλημα και ενδεχομένως τα κράτη μέλη να χρειάζεται να λάβουν συμπληρωματικά μέτρα. Στα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις δεν προβλέπονταν περιορισμοί ως προς τη διασπορά φωσφόρου στο έδαφος (βλέπε σημείο 35).

Διαφοροποιήσεις στο περιεχόμενο των προγραμμάτων δράσης για τη νιτρορύπανση

78

Η οδηγία περιλαμβάνει τόσο υποχρεωτικούς όσο και προαιρετικούς όρους με τους οποίους καλούνται να συμμορφώνονται οι γεωργοί. Εντούτοις, ορίζει συγκεκριμένα όρια για μικρό μόνον αριθμό υποχρεωτικών απαιτήσεων, που εφαρμόζονται εξίσου από όλα τα κράτη μέλη⁵⁴. Όσον αφορά άλλες υποχρεωτικές απαιτήσεις, οι ακριβείς κανόνες καθορίζονται από τα κράτη μέλη στα δικά τους προγράμματα δράσης για τη νιτρορύπανση. Στα τρία κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη, οι κανόνες αυτοί διέφεραν ως προς τον βαθμό δεσμευτικότητάς τους και ήταν λιγότεροι αυστηροί από εκείνους που περιλαμβάνονταν σε μελέτη που εκπονήθηκε για λογαριασμό της Επιτροπής, όπως φαίνεται στον πίνακα 2.

79

Η οδηγία επιβάλλει ένα συγκεκριμένο όριο στη χρήση αζώτου κοπριάς, αλλά όχι στη διασπορά αζώτου από ορυκτά λιπάσματα, η οποία έχει αυξηθεί⁵⁵. Θεσπίζει επίσης μια γενική απαίτηση, βάσει της οποίας τα κράτη μέλη πρέπει να προβλέπουν όρια για τη συνολική ποσότητα των αζωτούχων λιπασμάτων που μπορούν να εφαρμόζονται. Η αποτελεσματικότητα μιας τέτοιας απαίτησης διασφαλίζεται με τον καλύτερο τρόπο όταν τα σχέδια λίπανσης καταρτίζονται από ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες και εγκρίνονται από τις αρμόδιες αρχές. Εντούτοις, στο πλαίσιο της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, η κατάρτιση σχεδίων λίπανσης και η τήρηση σχετικών αρχείων δεν επιβάλλονται υποχρεωτικά στους γεωργούς. Το πρόγραμμα δράσης της Φινλανδίας δεν απαιτεί από τους γεωργούς να εφαρμόζουν σχέδια λίπανσης και στην Πολωνία απαιτείται η τήρηση αρχείων λίπανσης καθώς και η κατάρτιση σχεδίων λίπανσης από γεωργικές εκμεταλλεύσεις άνω των 100 εκταρίων, οι οποίες αντιπροσωπεύουν το 1 % του συνολικού αριθμού των γεωργικών εκμεταλλεύσεων της χώρας. Στις δύο αυτές χώρες, οι απαιτήσεις δεν είναι υποχρεωτικές, αλλά εφαρμόζονται προαιρετικά από γεωργούς ως προϋποθέσεις για την είσπραξη γεωργοπεριβαλλοντικών ενισχύσεων⁵⁶. Η Λετονία απαιτεί τόσο την κατάρτιση σχεδίων λίπανσης όσο και την τήρηση αρχείων λίπανσης για τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις άνω των 20 εκταρίων (ή των 3 εκταρίων στην περίπτωση των εκμεταλλεύσεων κηπευτικών), που αντιστοιχούν στο 85 % της γεωργικής γης σε ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες.

80

Επιπλέον, η εφαρμογή ορισμένων απαιτήσεων, η οποία είναι δύσκολο να εξακριβωθεί δεδομένου ότι για να τηρηθούν οι απαιτήσεις αυτές απαιτείται η αποχή από τη λίπανση σε συγκεκριμένες ημερομηνίες ή σε συγκεκριμένες λωρίδες γης (βλέπε III.1.1, II.A.2 και II.A.4 στον πίνακα 2), θα διασφαλιζόταν καλύτερα εάν προβλεπόταν η υποχρεωτική χρήση αρχείων λίπανσης. Απουσία τέτοιων αρχείων, είναι πολύ δύσκολο να αποδειχθεί με βεβαιότητα τυχόν παράβαση (και να επιβληθούν κυρώσεις), εκτός εάν ο γεωργός συλληφθεί επ’ αυτοφώρω.

Πίνακας 2

Απαιτήσεις των προγραμμάτων δράσης για τη νιτρορύπανση που βρίσκονταν σε ισχύ στα τέλη του 2014

Αναφορά σε παραρτήματα της οδηγίας για τη νιτρορύπανση
Υποχρεωτικές απαιτήσεις

Λιπάσματα
Κοπριά

III 1.1
Περίοδος απαγόρευσης
III 1.3
Όριο εφαρμογής στη γη (κιλά/εκτάρια/έτος)
II.A.2
Πολύ επικλινές έδαφος
II.A.4
Απόσταση από τα υδατορεύματα
III 1.2
Χωρητικότητα δεξαμενών αποθήκευσης κοπριάς

ΛΕΤΟΝΙΑ
(σε ευπρόσβλητες από τη νιτρορύπανση ζώνες)
4,5 μήνες για κοπριά
5 μήνες για ορυκτά λιπάσματα
Πατάτες < 150
Χορτολιβαδικές εκτάσεις από 50 έως 190
Εαρινά σιτηρά και ελαιούχοι σπόροι από 110 έως 200
Απαγορεύονται όλα τα λιπάσματα σε εδάφη με κλίση > 17,6 % (10°)
50 m εάν η κλίση > 10°
10 m από περιοχές με προστατευόμενα ύδατα
6 μήνες παραγωγής στερεής κοπριάς
7 μήνες παραγωγής υγρής κοπριάς

ΠΟΛΩΝΙΑ
(σε ευπρόσβλητες από τη νιτρορύπανση ζώνες)
Από 3,5 έως 4,5 μήνες στερεή κοπριά
6,5 μήνες υγρή κοπριά και ορυκτά λιπάσματα
Πατάτες από 100 έως 200
Χορτολιβαδικές εκτάσεις και ενσιρώμενη ζωοτροφή από 260 έως 300
Εαρινά σιτηρά και ελαιούχοι σπόροι από 100 έως 240
Απαγορεύονται ορισμένα λιπάσματα σε εδάφη με κλίση > 10 %
Από 5 έως 20 m
6 μήνες παραγωγής κοπριάς

ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ
(όλη η χώρα)
6 μήνες
Πατάτες < 130
Χορτολιβαδικές εκτάσεις, ενσιρώμενη ζωοτροφή < 250
Εαρινά σιτηρά και ελαιούχοι σπόροι < 170
Απαγορεύεται η κοπριά σε εδάφη με κλίση > 10 %
5 m
10 m εάν η κλίση > 2 %
12 μήνες παραγωγής κοπριάς

Μελέτη εκπονηθείσα για λογαριασμό της Επιτροπής
Φινλανδία 8 μήνες
Λετονία και Πολωνία 7 μήνες
(2 μήνες λιγότερο για στερεή κοπριά εφόσον δεν υπάρχει συγκεκριμένος κίνδυνος)
Πατάτες < 130 στη Φινλανδία
< 90 στη Λετονία και την Πολωνία
Απαγορεύονται όλα τα λιπάσματα σε εδάφη με κλίση > 8 % και μήκος 100 m
25 m κατά μήκος υδατορευμάτων σε περιοχές με υδατικά συστήματα ευάλωτα στον ευτροφισμό
50 m σε περίπτωση επικλινούς εδάφους
3 έως 10 m κατά μήκος τάφρων και μικρών ρευμάτων
Φινλανδία 9 μήνες παραγωγής κοπριάς
Λετονία και Πολωνία 8 μήνες

Χορτολιβαδικές εκτάσεις και ενσιρωμένος αραβόσιτος < 90 και < 210 στη Φινλανδία
< 100 και < 250 στη Λετονία και την Πολωνία

Εαρινά σιτηρά και ελαιούχοι σπόροι < 70 στη Φινλανδία
< 60-80 στη Λετονία και την Πολωνία

Ίσο ή αυστηρότερο από την κανονική τιμή της μελέτης

Προσεγγίζει την κανονική τιμή της μελέτης

Αρκετά χαμηλότερο από την κανονική τιμή της μελέτης

Σημαντικό χαμηλότερο από την κανονική τιμή της μελέτης

Πηγή: ΕΕΣ.

Μελέτη που εκπονήθηκε για λογαριασμό της Επιτροπής, «Recommendations for establishing Action Programmes under Directive 91/676/EEC concerning the protection of waters against pollution caused by nitrates from agricultural sources» (Συστάσεις για την κατάρτιση προγραμμάτων δράσης στο πλαίσιο της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης), (DLO-Alterra Wageningen UR, DLO-Plant research International Wageningen UR, NEIKER Tecnalia, Derio, Ισπανία, Institute of Technology and Life Sciences (ITP), Βαρσοβία, Πολωνία, Swedish Institute of Agricultural and Environmental Engineering (JTI), Uppsala)), Δεκέμβριος 2011.

Η παρακολούθηση της Επιτροπής έχει υπάρξει σχετικά επιτυχής αλλά χρονοβόρα

81

Η Επιτροπή θα έπρεπε να έχει διασφαλίσει την ορθή εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση από τα κράτη μέλη⁵⁷. Εντούτοις, εναπόκειται στα κράτη μέλη να εγκρίνουν τον χαρακτηρισμό των ευπρόσβλητων από νιτρορύπανση ζωνών ή των προγραμμάτων δράσης κατά της νιτρορύπανσης. Κάθε τέσσερα χρόνια, τα κράτη οφείλουν να υποβάλλουν στην Επιτροπή έκθεση («έκθεση του άρθρου 10») η οποία περιλαμβάνει την αιτιολόγηση των ευπρόσβλητων από τη νιτρορύπανση ζωνών που έχουν ορίσει, τα αποτελέσματα της παρακολούθησης της νιτρορύπανσης των υδάτων και σύνοψη των οικείων προγραμμάτων δράσης τους. Όταν η Επιτροπή θεωρεί ότι η οδηγία δεν έχει εφαρμοστεί ορθώς, ο μόνος δεσμευτικός μηχανισμός που έχει στη διάθεσή της είναι η δικαστική οδός.

82

Από το 2010 και εξής, η Επιτροπή βρίσκεται σε διάλογο με όλα τα κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας, γεγονός που έχει συμβάλει στην πραγματοποίηση αλλαγών στη νομοθεσία για τα λιπάσματα εν γένει. Τα πλέον πρόσφατα νέα προγράμματα δράσης, που ενισχύουν ορισμένες απαιτήσεις, εγκρίθηκαν στη Φινλανδία και τη Λετονία στα τέλη του 2014. Το 2008, η Επιτροπή ζήτησε από την Πολωνία να επεκτείνει τις ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες της και να βελτιώσει τα προγράμματα δράσης της. Τέλος, κατόπιν απόφασης του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (C-356/13) το 2014, η Πολωνία κίνησε νομοθετικές διαδικασίες για να επανακαθορίσει τις ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες της και να τροποποιήσει τους νόμους για τα λιπάσματα και τα προγράμματα δράσης για το 2016.

83

Η διαδικασία παρακολούθησης της Επιτροπής είναι χρονοβόρα, κάτι που εξηγείται εν μέρει από το γεγονός ότι οι απαιτήσεις της Επιτροπής διατυπώνονται κατά γενικό τρόπο και για την εφαρμογή τους χρειάζεται η θέσπιση λεπτομερών κανόνων στα κράτη μέλη. Η Επιτροπή χρειάζεται επίσης επιστημονική εμπειρογνωσία για να αξιολογήσει κατά πόσον οι κανόνες των κρατών μελών είναι αρκετά αυστηροί για να διασφαλίσουν το επιδιωκόμενο μέσω της οδηγίας επίπεδο προστασίας των υδάτων. Σε συνέχεια της προαναφερθείσας στον πίνακα 2 μελέτης και βάσει συμπληρωματικών επιστημονικών αποδείξεων, η Επιτροπή έχει εντείνει τις δράσεις της, ενώ τα κράτη μέλη έχουν κατά καιρούς αμφισβητήσει τις συστάσεις της συγκεκριμένης μελέτης. Κατά τον χρόνο διενέργειας του ελέγχου, βρισκόταν σε εξέλιξη διάλογος μεταξύ Εσθονίας και Σουηδίας ενώ είχε κινηθεί διαδικασία επί παραβάσει εις βάρος της Εσθονίας. Όσον αφορά τη Λετονία, η Επιτροπή δέχθηκε, αντί της επέκτασης των ευπρόσβλητων από νιτρορύπανση ζωνών, η Λετονία να επιβάλει σειρά κανόνων σχετικά με τη χρήση νιτρικών ιόντων εκτός των ζωνών αυτών. Ωστόσο οι δύο αυτές επιλογές ενδέχεται να μην είναι εξίσου αποτελεσματικές, καθώς, ενώ οι απαιτήσεις που εφαρμόζονται στις ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες επιβάλλονται μέσω ενός μηχανισμού της ΕΕ οι απαιτήσεις που επιβάλλονται εκτός των ζωνών αυτών δεν καλύπτονται πάντα από παρεμφερή ελεγκτικό μηχανισμό (βλέπε σημείο 85).

Ο μηχανισμός πολλαπλής συμμόρφωσης συμβάλλει στην ενίσχυση της εφαρμογής της οδηγίας για τη νιτρορύπανση και άλλων απαιτήσεων σχετικά με τη λίπανση, χωρίς όμως να είναι πλήρως αποτελεσματικός

Δεν εμπίπτουν όλες οι απαιτήσεις που αφορούν τη χρήση των λιπασμάτων στο πεδίο της πολλαπλής συμμόρφωσης

84

Η οδηγία για τη νιτρορύπανση δεν περιλαμβάνει ειδικές διατάξεις σχετικά με την επιβολή των απαιτήσεών της. Από τη θέσπιση του συστήματος πολλαπλής συμμόρφωσης και εξής, οι απαιτήσεις που εφαρμόζονται στις ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες πρέπει να ελέγχονται στο πλαίσιο της πολλαπλής συμμόρφωσης. Αυτό σημαίνει ότι σε περίπτωση μη τήρησης των απαιτήσεων, μπορούν να επιβληθούν κυρώσεις στον γεωργό. Ωστόσο, μολονότι η τομεακή νομοθεσία και οι μηχανισμοί επιβολής της ισχύουν για όλους τους γεωργούς, οι κυρώσεις στο πλαίσιο της πολλαπλής συμμόρφωσης μπορούν να επιβληθούν μόνον εις βάρος των δικαιούχων ενισχύσεων της ΚΓΠ.

85

Επιπλέον, τα κράτη μέλη πρέπει να ορίζουν πρότυπα, γνωστά και ως πρότυπα ΚΓΠΚ, για ζητήματα που καθορίζονται στη νομοθεσία της ΕΕ ούτως ώστε να διατηρείται η γη σε καλή γεωργική και περιβαλλοντική κατάσταση. Το πρότυπο ΚΓΠΚ που αφορά την ποιότητα των υδάτων, στο πλαίσιο του οποίου πρέπει να καθορίζονται απαιτήσεις λίπανσης, είναι το πρότυπο ΚΓΠΚ για τη δημιουργία ζωνών ανάσχεσης κατά μήκος των υδατορευμάτων⁵⁸.

86

Εντούτοις, τα πρότυπα ΚΓΠΚ δεν καλύπτουν όλες τις εθνικές απαιτήσεις που αφορούν τη χρήση λιπασμάτων εκτός των ευπρόσβλητων από τη νιτρορύπανση ζωνών και, ως εκ τούτου, δεν εντάσσονται στο σύνολό τους στο πεδίο εφαρμογής της πολλαπλής συμμόρφωσης⁵⁹. Οι απαιτήσεις που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της πολλαπλής συμμόρφωσης ελέγχονται από τις εθνικές αρχές περιβαλλοντικής προστασίας και μπορεί να οδηγήσουν στην επιβολή κυρώσεων κατ’ εφαρμογή εθνικών διατάξεων. Εντούτοις, οι έλεγχοι αυτοί έπασχαν από αδυναμίες στις διαδικασίες που ακολουθούνται για την επιλογή του δείγματος του ελέγχου (Πολωνία) και από το γεγονός ότι δεν ελέγχονταν όλες οι εφαρμοστέες απαιτήσεις (Λετονία). Στη δεύτερη μάλιστα χώρα, οι πρόσθετοι έλεγχοι κάλυπταν μόνο απαιτήσεις που αφορούν την αποθήκευση και τη διαχείριση της κοπριάς.

87

Επιπλέον, στο πλαίσιο του ελέγχου μας διαπιστώσαμε ότι το πρότυπο ΚΓΠΚ για τις ζώνες ανάσχεσης δεν ήταν ιδιαίτερα απαιτητικό (βλέπε πλαίσιο 2).

Πλαίσιο 2

Παραδείγματα απαιτήσεων που προβλέπονται στο πλαίσιο του προτύπου ΚΓΠΚ για τη δημιουργία ζωνών ανάσχεσης κατά μήκος υδατορευμάτων

Το πρότυπο ΚΓΠΚ, το οποίο ισχύει για όλους τους γεωργούς από το 2013, έπρεπε να ανταποκρίνεται τουλάχιστον στις απαιτήσεις που ισχύουν για τους γεωργούς στις ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες. Στον πίνακα 2 (απαίτηση II.A.4) διακρίνεται ήδη η μεγάλη ποικιλία στον καθορισμό των απαιτήσεων.

Στη Φινλανδία, το πρότυπο ΚΓΠΚ καθόριζε επιπλέον ότι η καλλιέργεια δεν επιτρέπεται στη ζώνη σε απόσταση έως και 0,60 μέτρων από το όριο του υδατορεύματος. Η Λετονία και η Πολωνία δεν αξιοποίησαν την ευκαιρία που παρέχει το πρότυπο ΚΓΠΚ για να επιβάλουν τη δημιουργία ζωνών ακαλλιέργητης γης.

Οι έλεγχοι πολλαπλής συμμόρφωσης καταδεικνύουν σημαντικό ποσοστό μη συμμόρφωσης με τις απαιτήσεις για προστασία των υδάτων από τις εισροές θρεπτικών ουσιών

88

Και στα τρία κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη, δεν είχαν συνεκτιμηθεί κατά την επιλογή των δειγμάτων οι κίνδυνοι που συνδέονται ειδικά με τα φορτία θρεπτικών ουσιών (βλέπε πίνακα 3).

Πίνακας 3

Σχετικοί με το φορτίο θρεπτικών ουσιών δείκτες που συνεκτιμούνται κατά την επιλογή του δείγματος για ελέγχους πολλαπλής συμμόρφωσης

Γεωργικές εκμεταλλεύσεις που εγκυμονούν υψηλότερο κίνδυνο όσον αφορά την ρύπανση των υδάτων από θρεπτικές ουσίες | LV | PL | FI
Βρίσκονται κοντά σε υδατορεύματα | ΟΧΙ | ΝΑΙ | ΟΧΙ
Βρίσκονται σε επικλινές έδαφος | ΟΧΙ | ΝΑΙ | ΟΧΙ
Έχουν υψηλή πυκνότητα ζωικού κεφαλαίου > 1,7 μονάδες ζωικού κεφαλαίου / εκτάριο | ΟΧΙ | ΟΧΙ | ΟΧΙ

Πηγή: ΕΕΣ.

89

Οι οδηγίες επιθεώρησης στα κράτη μέλη δεν είναι πάντοτε επαρκώς λεπτομερείς ούτως ώστε να αποφεύγεται η εσφαλμένη εκτέλεση ορισμένων ελέγχων καθοριστικής σημασίας. Παραδείγματος χάριν, στο πλαίσιο του ελέγχου διαπιστώθηκε ότι οι οδηγίες δεν απαιτούσαν να επαληθεύεται η αξιοπιστία των αρχείων σχετικά με τα λιπάσματα μέσω της αντιπαραβολής με τιμολόγια (Πολωνία) και με τα αποθέματα λιπασμάτων (Πολωνία και Λετονία). Η χρονική περίοδος διενέργειας των επιθεωρήσεων (κυρίως από Ιούλιο έως Οκτώβριο) δεν ενδείκνυται για τον έλεγχο των απαιτήσεων που αφορούν τους χειμερινούς μήνες. Το Συνέδριο έχει ήδη επισημάνει το εν λόγω πρόβλημα⁶⁰.

90

Στις τρεις χώρες στις οποίες πραγματοποιήθηκε επίσκεψη παρατηρείται υψηλό ποσοστό μη συμμόρφωσης όσον αφορά την εκ μέρους τους τήρηση των απαιτήσεων στις ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες, το οποίο κυμαίνεται μεταξύ 17 % και 32 % των γεωργών που ελέγχθηκαν το 2013. Στην πλειονότητα τους οι περιπτώσεις μη συμμόρφωσης αφορούσαν εγκαταστάσεις αποθήκευσης κοπριάς οι οποίες είτε δεν υπήρχαν είτε δεν ήταν κατάλληλες, καθώς και προβλήματα ως προς την ανάλυση της περιεκτικότητας της κοπριάς σε άζωτο (Φινλανδία), τη μη συμμόρφωση με το όριο της χρήσης αζώτου κοπριάς (Πολωνία), ακατάλληλα σχέδια λίπανσης και έλλειψη αρχείων για τα λιπάσματα (Λετονία). Εξ αυτού συνάγεται ότι το σύστημα ελέγχου έχει περιορισμένο αποτρεπτικό αποτέλεσμα, όπως έχει ήδη επισημάνει το Συνέδριο σε προηγούμενες εκθέσεις του⁶¹.

Τα συγχρηματοδοτηθέντα από την ΕΕ μέτρα αγροτικής ανάπτυξης κατά την περίοδο 2007-2013 είχαν μικρό αντίκτυπο στη μείωση της ρύπανσης των υδατικών συστημάτων από θρεπτικές ουσίες στα κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις

91

Τα συμπληρωματικά μέτρα που προβλέπονταν στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 αποσκοπούσαν στη μείωση της προερχόμενης από τη γεωργία ρύπανσης από θρεπτικές ουσίες και ο χαρακτήρας τους ταυτιζόταν σε μεγάλο βαθμό με εκείνο των μέτρων που προβλέπονταν στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης της περιόδου 2007-2013, ήτοι επενδύσεις σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις σχετικά με την αποθήκευση κοπριάς και μέτρα για τη βελτίωση του περιβάλλοντος και της υπαίθρου⁶². Εντούτοις, στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης, τα μέτρα αυτά αποσκοπούν στην επίτευξη πολλαπλών περιβαλλοντικών στόχων και, γενικά, όλοι οι γεωργοί μπορούν να τα εφαρμόζουν σε εθελοντική βάση, ανεξαρτήτως της τοποθεσίας της γεωργικής εκμετάλλευσης, ενώ στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού τα μέτρα αυτά παρουσιάζονται ως μείζον εργαλείο για τη βελτίωση της κατάστασης των υδάτων και εφαρμόζονται σε συγκεκριμένες περιοχές.

92

Επιπλέον, κατά τον χρόνο έγκρισης των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού⁶³, σημαντικό μερίδιο των κονδυλίων αγροτικής ανάπτυξης είχε ήδη δεσμευθεί, συγκεκριμένα για γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα, όχι όμως απαραιτήτως για τις περιοχές που προσδιορίζονταν στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού. Για την υλοποίηση των καθεστώτων αυτών στις προσδιορισθείσες περιοχές, χρειαζόταν καλύτερος συντονισμός μεταξύ των αρχών που είναι αρμόδιες για την αγροτική ανάπτυξη και εκείνων για την ύδρευση ή/και πρόσθετα κονδύλια, πράγμα που συνέβη σε ελάχιστες περιπτώσεις⁶⁴.

Οι επενδύσεις που συγχρηματοδοτούνται με κεφάλαια της ΕΕ έχουν βοηθήσει τους γεωργούς να διαχειρίζονται καλύτερα την κοπριά αλλά δεν έχουν αντιμετωπίσει παρά μόνο μερικώς το πρόβλημα των πλέον ρυπαινουσών γεωργικών εκμεταλλεύσεων

93

Ένα σημαντικό πρόβλημα που αναγνωρίστηκε και αφορούσε το σύνολο σχεδόν των γεωργικών εκμεταλλεύσεων σε ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες στην Πολωνία ήταν η έλλειψη κατάλληλων εγκαταστάσεων αποθήκευσης κοπριάς. Εξίσου σημαντικό θεωρήθηκε το πρόβλημα αυτό και στη Λετονία. Το ζήτημα αυτό αντιμετωπίστηκε με διαφορετικό βαθμό επιτυχίας στο πρώτο πολωνικό και λετονικό πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης (2004-2006)⁶⁵. Επιπλέον, τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του 2009 καταρτίστηκαν βάσει της παραδοχής ότι η βελτίωση των εγκαταστάσεων αποθήκευσης κοπριάς σε ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες και σε ορισμένες λεκάνες απορροής υδατικών συστημάτων εξακολουθούσε να είναι απαραίτητη. Τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού στη Φινλανδία περιλαμβάνουν επίσης το μέτρο αυτό.

94

Παρ’ όλα αυτά, κατά την υλοποίηση των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξής τους της περιόδου 2007-2013, κανένα από τα τρία κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκε επίσκεψη δεν είχε κατανείμει κατά προτεραιότητα επιχορηγήσεις για τη βελτίωση των εγκαταστάσεων αποθήκευσης κοπριάς στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις που βρίσκονταν σε ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες ή που συνιστούσαν υψηλό κίνδυνο για την προστασία των υδάτων, όπως αυτές με υψηλή πυκνότητα ζωικού κεφαλαίου και εκείνες που βρίσκονται σε λεκάνες υδατικών συστημάτων με ύδατα σε κακή κατάσταση.

Αρκετοί είναι οι παράγοντες που έχουν περιορίσει την αποτελεσματικότητα των μέτρων αγροτικής ανάπτυξης που αποσκοπούν στην προστασία των υδάτων

95

Όσον αφορά τον στόχο για τη μείωση της ρύπανσης των υδάτων από θρεπτικές ουσίες, τα πιο συναφή γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα δεν ήταν στοχευμένα από γεωγραφικής άποψης στις προβληματικές περιοχές που προσδιορίζονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού. Πρόκειται συχνά για περιοχές εντατικής γεωργίας ή/και ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες, καθώς και για περιοχές που υπόκεινται σε διάβρωση, στις οποίες παρατηρούνται σημαντικές απορροές θρεπτικών ουσιών προς τα ύδατα. Ακόμη και όταν ορισμένα γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα και μέτρα δάσωσης ήταν καλά στοχευμένα, δεν προσέλκυσαν τους γεωργούς παρά μόνο σε μικρό βαθμό. Παραδείγματος χάριν, στη Φινλανδία, τα καθεστώτα «δημιουργία ζωνών ανάσχεσης (παρόχθιες ζώνες)» και «αποδοτική μείωση του φορτίου θρεπτικών ουσιών (φώσφορος)» πέτυχαν το 57 % και το 15 % των αντίστοιχων στόχων τους (αριθμός εκταρίων). Στη Λετονία, το καθεστώς «καλάμια τη χειμερινή περίοδο» είχε ποσοστό επιτυχίας που προσέγγιζε το 59 % και στην Πολωνία, το μέτρο «δάσωσης» πέτυχε ποσοστό 50 %. Σύμφωνα με τις εθνικές αρχές, τα χαμηλά αυτά ποσοστά οφείλονταν στην πολυπλοκότητα των μέτρων και στα χαμηλά ποσά επιδότησης, ιδίως για εκμεταλλεύσεις εντατικής παραγωγής οι οποίες βρίσκονται, συνήθως, σε τέτοιες περιοχές.

96

Κατά συνέπεια, στα ελεγχθέντα κράτη μέλη τα πλέον συναφή γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα δεν εφαρμόζονται επαρκώς σε περιοχές που εκτίθενται σε κίνδυνο ρύπανσης από θρεπτικές ουσίες. Παραδείγματος χάριν, στη Λετονία και την Πολωνία, η πλειονότητα των εκτάσεων που αφορά η «βιολογική γεωργία», η «προστασία του εδάφους και των υδάτων» και οι «χορτολιβαδικές ζώνες ανάσχεσης» είναι γεωργικές εκτάσεις που βρίσκονται εκτός των ευπρόσβλητων από νιτρορύπανση ζωνών (βλέπε πίνακα 4).

Πίνακας 4

Εφαρμογή γεωργοπεριβαλλοντικών καθεστώτων συναφών με την προστασία των υδάτων σε ευπρόσβλητες από τη νιτρορύπανση ζώνες

| % περιοχής που λαμβάνει στήριξη το οποίο εμπίπτει σε ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση περιοχές
Γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα σχετικά με την προστασία των υδάτων | LV | PL
Βιολογική γεωργία | 5,2 | 1,6
Ολοκληρωμένη/βιώσιμη γεωργία | 28,8 | 11,6
Προστασία του εδάφους και των υδάτων | 10,9 | 7,5
Χορτολιβαδικές ζώνες ανάσχεσης | 0,0 | 2,4

Σημείωση: Η Φινλανδία δεν περιλαμβάνεται στον πίνακα καθώς το σύνολο της χώρας έχει οριστεί ως ευπρόσβλητη στη νιτρορύπανση ζώνη.

Πηγή: ΕΕΣ.

97

Επιπλέον, ορισμένες απαιτήσεις των γεωργοπεριβαλλοντικών καθεστώτων δεν ήταν αρκετά δεσμευτικές, ενώ, σε ορισμένες περιπτώσεις, ήταν ελαφρώς μόνον αυστηρότερες από τις βασικές απαιτήσεις, ήτοι τις απαιτήσεις πολλαπλής συμμόρφωσης και τις ελάχιστες απαιτήσεις για λιπάσματα και φυτοφάρμακα⁶⁶. Παραδείγματος χάριν, στην Πολωνία, το γεωργοπεριβαλλοντικό καθεστώς για τη δημιουργία ζώνης ακαλλιέργητης γης που περιλαμβάνει αγρωστώδη και αυτόχθονη θαμνώδη βλάστηση κατά μήκος υδατορευμάτων προϋποθέτει την ύπαρξη διαστήματος 5 μέτρων, ενώ το απαιτούμενο ελάχιστο πλάτος είναι πολύ μεγαλύτερο σε άλλα κράτη μέλη, π.χ. 15 μέτρα. Στη Φινλανδία, οι απαιτήσεις που αφορούν τα σχέδια λίπανσης και την κάλυψη του εδάφους με βλάστηση τον χειμώνα θα μπορούσαν να έχουν περιληφθεί στις βασικές απαιτήσεις. Αυτό έχει γίνει στη Λετονία (βλέπε σημείο 79) για δύο απαιτήσεις και στην Πολωνία μόνο για τη δεύτερη (βλέπε σημείο 86 και υποσημείωση 59).

98

Από τον έλεγχο προκύπτει επίσης ότι κανένα από τα κράτη μέλη που βρέχονται από τη Βαλτική θάλασσα δεν συμπεριέλαβε το μέτρο «Ενισχύσεις που έχουν σχέση με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα» στο πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης για τις περιόδους 2007-2013 και 2014-2020 (εκτός από τη Δανία στο πρόγραμμα της περιόδου 2007-2013). Αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι με το μέτρο αυτό στηρίζονται μόνο δράσεις που βαίνουν πέραν των βασικών απαιτήσεων με τις οποίες οι γεωργοί οφείλουν να συμμορφώνονται στις περιοχές που προσδιορίζονται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού. Τα μέτρα αυτά δεν περιλαμβάνονταν στα πρώτα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής στην πλειονότητα των κρατών μελών της Βαλτικής θάλασσας.

99

Αφενός, οι πλέον ρυπαίνουσες γεωργικές εκμεταλλεύσεις δεν εφαρμόζουν σε ικανοποιητικό βαθμό τα γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα, επειδή προσφέρουν περιορισμένες ενισχύσεις αντιστάθμισης και, αφετέρου, τα κράτη μέλη δεν επιβάλλουν στις εν λόγω γεωργικές εκμεταλλεύσεις τις κυρώσεις που προβλέπονται για τους σκοπούς της προστασίας των υδάτων. Στην ειδική έκθεση αριθ. 23/2015 (σημεία 154 έως 161) αναλύεται η δυσκολία εφαρμογής στην πράξη της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» στον τομέα της γεωργίας.

Την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, υπάρχουν εργαλεία διαθέσιμα για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των μέτρων αγροτικής ανάπτυξης για την προστασία των υδάτων, τα οποία όμως δεν έχουν ακόμη αξιοποιηθεί πλήρως

100

Ο κανονισμός αριθ. 1305/2013⁶⁷ προβλέπει ότι τα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης πρέπει να δίνουν προτεραιότητα στην προστασία των υδάτων και θεσπίζει εκ των προτέρων αιρεσιμότητες που πρέπει να εκπληρωθούν, οι οποίες αφορούν την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και της περιβαλλοντικής νομοθεσίας που ισχύει για τον τομέα της γεωργίας.

101

Κατά την αξιολόγηση των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης της περιόδου 2014-2020 που διενήργησε προτού τα εγκρίνει, η Επιτροπή επέμεινε ότι τα κράτη μέλη πρέπει να στοχεύουν τα μέτρα καταλλήλως στις περιοχές με τις μεγαλύτερες ανάγκες. Ζήτησε επίσης μεγαλύτερη συνέπεια μεταξύ των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού (σχέδια έτοιμα για έγκριση έως το τέλος του 2015) και των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης, ιδίως όσον αφορά τη γεωγραφική στόχευση⁶⁸. Τέλος, ζήτησε από τα κράτη μέλη να θεσπίσουν αυστηρότερες βασικές απαιτήσεις καθώς και επιτακτικότερες απαιτήσεις ειδικά για τα γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα, καθώς και να μεριμνούν για την αποφυγή αλληλεπικαλύψεων μεταξύ των μέτρων αγροτικής ανάπτυξης και των προσφάτως θεσπισθεισών πρακτικών πράσινης εστίασης⁶⁹. Στην πράξη, η συζήτηση με την Επιτροπή οδήγησε σε ορισμένες βελτιώσεις στα μέτρα που προβλέπονται στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης που αποσκοπούν στην προστασία της ποιότητας των υδάτων⁷⁰.

102

Ωστόσο, αποτέλεσμα αυτού ήταν ορισμένα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης για την περίοδο 2014-2020 να εγκριθούν μόνον εν μέρει ή υπό όρους, επειδή τα κράτη μέλη βρίσκονταν ακόμη σε διαδικασία κατάρτισης των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού για το 2015, τροποποίησης της νομοθεσίας σχετικά με τις βασικές απαιτήσεις ή καθιέρωσης πρακτικών οικολογικής εστίασης. Αυτό συνεπάγεται σημαντικές καθυστερήσεις στην υλοποίηση ορισμένων μέτρων.

Η προστιθέμενη αξία της EUSBSR όσον αφορά τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών στη συγκεκριμένη περιοχή

103

Η στρατηγική της ΕΕ για την περιοχή της Βαλτικής θάλασσας (EUSBSR) δρομολογήθηκε το 2009 ως πρωτοπόρος διαδικασία για την εφαρμογή της μακροπεριφερειακής προσέγγισης⁷¹ ως προς την περιφερειακή ανάπτυξη και τη δημιουργία, μεταξύ άλλων, συνδέσμων μεταξύ περιβαλλοντικών και γεωργικών αρχών. Ο υποστόχος της στρατηγικής της ΕΕ για την περιοχή της Βαλτικής θάλασσας με τίτλο «Καθαρά ύδατα στη Βαλτική Θάλασσα» ενσωμάτωσε τους στόχους για τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών του σχεδίου δράσης για τη Βαλτική θάλασσα της HELCOM. Ως εκ τούτου, η προστιθέμενη αξία που μπορεί να προσφέρει στον τομέα αυτό συνίσταται στη στήριξη και την επιτάχυνση της υλοποίησης του σχεδίου δράσης για τη Βαλτική θάλασσα της HELCOM μέσω της καθιέρωσης μιας νέας διακυβέρνησης, συνδέοντας διάφορους τομείς πολιτικής και πόρους, επιζητώντας τη συμμετοχή ευρέος φάσματος ενδιαφερομένων (από τον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα, την κοινωνία των πολιτών) και ενισχύοντας τη διεθνή συνεργασία⁷².

104

Εξετάσαμε κατά πόσον:

—η EUSBSR έχει αξιοσημείωτο αντίκτυπο στον τομέα της μείωσης του φορτίου των θρεπτικών ουσιών,

—αναπτύχθηκαν καινοτόμα έργα και διαδόθηκαν οι εξ αυτών εκπορευόμενες βέλτιστες πρακτικές,

—η Επιτροπή ενήργησε κατά τρόπον ώστε να διασφαλίσει ότι τα επιχειρησιακά προγράμματα και τα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης είναι ευθυγραμμισμένα με τον στόχο για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών της EUSBSR.

Το δίκτυο διακυβέρνησης είναι σύνθετο και η προστιθέμενη αξία δύσκολο να αξιολογηθεί

105

Η EUSBSR βασίζεται στην αρχή των τριών όχι: «όχι» σε νέα νομοθεσία, «όχι» σε νέα χρηματοδότηση και «όχι» σε νέους θεσμούς. Μολονότι δεν υπήρχε η πρόθεση για δημιουργία νέων θεσμών, στην πράξη η EUSBSR συνίσταται σε ένα μεγάλο δίκτυο ομάδων και παραγόντων, οι οποίοι έρχονται να προστεθούν στους πολυάριθμους παράγοντες που δραστηριοποιούνται ήδη στην περιοχή της Βαλτικής θάλασσας. Εντούτοις, στην πράξη είναι δύσκολο να αξιολογηθεί η προστιθέμενη αξία που προσφέρει η EUSBSR στις δράσεις των κρατών μελών για μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών, καθώς δεν υπάρχει πλαίσιο παρακολούθησης προκειμένου να γίνεται διάκριση μεταξύ των αποτελεσμάτων της στρατηγικής και εκείνων των ήδη υφιστάμενων δράσεων.

Τα εμβληματικά έργα συντελούν στη διάδοση καλών πρακτικών, μένει όμως να αποδειχθεί ο αντίκτυπός τους στη μείωση των θρεπτικών ουσιών

106

Ήταν αναμενόμενο διάφοροι ενδιαφερόμενοι φορείς, όπως αρχές κρατών μελών, επιχειρηματικοί εταίροι, πανεπιστήμια, ΜΚΟ, να αναπτύξουν καινοτόμα έργα χρησιμοποιώντας και εξελίσσοντας περαιτέρω βέλτιστες πρακτικές. Τα σημαντικότερα εμβληματικά έργα της EUSBSR, οι στόχοι τους, το κόστος και οι πηγές χρηματοδότησής τους παρουσιάζονται στο παράρτημα V.

107

Τα εμβληματικά έργα «Baltic Manure» και «Baltic Deal» έχουν συμβάλει στη διάδοση καλών πρακτικών στον τομέα της γεωργίας. Εντούτοις, είναι πολύ λίγες οι άμεσες επενδύσεις που γίνονται σε ορισμένα εμβληματικά έργα όσον αφορά τη μείωση των φορτίων θρεπτικών ουσιών. Άλλα έργα που δεν έχουν αναγνωριστεί ως εμβληματικά έργα είναι εξίσου σημαντικά στον τομέα της μείωσης των θρεπτικών ουσιών, όπως τα έργα «Baltic Compass» και «Baltic Compact», τα οποία έχουν ως αντικείμενο τη γεωργική ρύπανση και το έργο «PURE» το οποίο έχει ως αντικείμενο την επεξεργασία του φωσφόρου των αστικών λυμάτων.

108

Η συμβολή των εμβληματικών έργων και άλλων έργων που συγχρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα της περιοχής της Βαλτικής θάλασσας στη μείωση των θρεπτικών ουσιών δεν είναι εύκολο να μετρηθεί. Στην πλειονότητά τους τα εμβληματικά έργα δεν παράγουν αυτά καθαυτά άμεσα απτά αποτελέσματα δεδομένου ότι συχνά λειτουργούν ως πιλοτικό σχέδιο για τη μετέπειτα ανάπτυξη ευρύτερων δράσεων σε έναν δεδομένο τομέα. Σε ορισμένες περιπτώσεις είναι εν μέρει περιττά, στο μέτρο που τα αποτελέσματα επιτυγχάνονται μέσω άλλων χρηματοδοτούμενων από την ΕΕ ερευνητικών έργων και αξιολογήσεων που έχουν ήδη διενεργηθεί από την Επιτροπή.

Τα επιχειρησιακά προγράμματα πρέπει να λαμβάνουν σε μεγαλύτερο βαθμό υπόψη την EUSBSR

109

Μία από τις τρεις αρχές της EUSBSR είναι το «όχι» σε νέα χρηματοδότηση. Αντ’ αυτού, επομένως, τόσο η χρηματοδότηση της ΕΕ στον τομέα της συνοχής όσο και η εθνική χρηματοδότηση πρέπει να είναι καλύτερα στοχευμένες προκειμένου να στηρίξουν τους μακροπεριφερειακούς στόχους και να αξιοποιηθούν με αποδοτικότερο τρόπο. Λόγω του ότι η EUSBSR καταρτίστηκε το 2009, εν μέσω της περιόδου προγραμματισμού 2007-2013, τα περιθώρια που είχε η μακροπεριφερειακή στρατηγική να επηρεάσει τον τρόπο κατανομής των πόρων μεταξύ των προτεραιοτήτων των επιχειρησιακών προγραμμάτων ήταν εξ αρχής περιορισμένα.

110

Την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, τα περιθώρια της EUSBSR να ασκήσει επιρροή στην πολιτική συνοχής και τον σχεδιασμό της αγροτικής ανάπτυξης έχουν διευρυνθεί⁷³. Από τον έλεγχο προκύπτει ότι τα έγγραφα προγραμματισμού της περιόδου 2014-2020 (συμφωνίες εταιρικής σχέσης και επιχειρησιακά προγράμματα) αξιολογήθηκαν με δομημένο και τυποποιημένο τρόπο από την Επιτροπή, η οποία έδωσε ιδιαίτερη προσοχή στις συνδέσεις μεταξύ της EUSBSR και των προτεραιοτήτων των προγραμμάτων, καθώς και στους μηχανισμούς συντονισμού μεταξύ των δομών για διαχείριση των πόρων της ΕΕ και της EUSBSR.

111

Εντούτοις, σε σχέση με τον υποστόχο «Καθαρά ύδατα στη Βαλτική θάλασσα», διαπιστώσαμε επίσης ότι η EUSBSR επηρέασε ελάχιστα τις προτεραιότητες των κρατών μελών⁷⁴. Για παράδειγμα, τα σουηδικά και φινλανδικά επιχειρησιακά προγράμματα δεν περιλαμβάνουν σχεδόν καμία αναφορά στον συγκεκριμένο υποστόχο της EUSBSR και τα αντίστοιχα μέτρα στη Λετονία και την Πολωνία σχετίζονται με υποδομές λυμάτων που απαιτούνται ούτως ή άλλως προκειμένου να εξασφαλίζεται η συμμόρφωση με τις οδηγίες της ΕΕ, ανεξαρτήτως της ύπαρξης της EUSBSR. Τα κράτη μέλη δεν έχουν μεγάλο περιθώριο να αυξήσουν τα κονδύλια της ΕΕ που διατίθενται για την προστασία των υδάτων κατά την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020 επειδή το 50 % των πόρων του ΕΤΠΑ στις περιφέρειες σύγκλισης και το 80 % στις άλλες περιφέρειες προορίζονται μόνο για τρεις θεματικούς στόχους. Η περιβαλλοντική προστασία δεν συγκαταλέγεται μεταξύ αυτών των τριών στόχων.

112

Κατόπιν των συστάσεων της Επιτροπής, τρία από τα τέσσερα εθνικά επιχειρησιακά προγράμματα που εξετάστηκαν έδωσαν ιδιαίτερη προτεραιότητα σε έργα που σχετίζονταν με την EUSBSR⁷⁵. Εντούτοις, σε κανένα από αυτά τα έργα δεν προτείνονται στόχοι ή δείκτες για τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών, δυσχεραίνοντας κατ’ αυτό τον τρόπο την αξιολόγηση της συμβολής τους στον υποστόχο της EUSBSR για καθαρά ύδατα. Και τα τέσσερα επιχειρησιακά προγράμματα έχουν ενσωματώσει τις εθνικές δομές της EUSBSR στις οικείες επιτροπές παρακολούθησης.

18SWD(2014) 49 τελικό της 20ής Φεβρουαρίου 2014 το οποίο συνοδεύει την έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με τίτλο «Πρώτη φάση εφαρμογής της οδηγίας πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική (2008/56/ΕΚ) – Η αξιολόγηση και η καθοδήγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής».

19Το μοντέλο SANBALT αναπτύχθηκε από το ερευνητικό πρόγραμμα MARE στη Σουηδία (Καθηγητής Wulff κ.ά. του Baltic Nest Institute, 2007).

20Δήλωση της υπουργικής συνόδου της HELCOM, Κοπεγχάγη, Οκτώβριος 2013.

21Οι μη συμβαλλόμενες χώρες με σημαντικές εισροές θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα είναι η Λευκορωσία, η Τσεχική Δημοκρατία και η Ουκρανία. Οι αναμενόμενες από τις χώρες αυτές μειώσεις απορρέουν από το πρωτόκολλο του Γκέτεμποργκ.

22Δήλωση υπουργικής συνόδου της HELCOM του 2013, «Summary report on the development of revised Maximum Allowable Inputs and updated Country Allocated Reduction Targets of BSAP» (Συγκεφαλαιωτική έκθεση σχετικά με τις εξελίξεις κατόπιν των αναθεωρημένων μέγιστων επιτρεπόμενων εισροών και των επικαιροποιημένων κατανεμημένων ανά χώρα στόχων μείωσης του σχεδίου δράσης για τη Βαλτική θάλασσα).

23Στοιχεία που παρουσιάστηκαν στην 48η Σύνοδο των επικεφαλής των αντιπροσωπειών της HELCOM στις 10.6.2015 και 11.6.2015, στο Τάλιν. Ο διαχειριστής των δεδομένων θεωρεί ότι τα δεδομένα που αφορούν τις εισροές θρεπτικών ουσιών του 2012 περιβάλλονται από αβεβαιότητα (τιμή δοκιμής).

24HELCOM, πέμπτη απογραφή του φορτίου ρύπανσης στη Βαλτική θάλασσα [Fifth Baltic Sea Pollution Load Compilation (PLC-5) – 2011].

25COM(2013) 683 τελικό της 4ης Οκτωβρίου 2013 «Έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για την εφαρμογή της οδηγίας 91/676/ΕΟΚ του Συμβουλίου, για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης, βασισμένη στις εκθέσεις που υπέβαλαν τα κράτη μέλη για την περίοδο 2008-2011».

26Η περιεκτικότητα των γεωργικών γαιών σε θρεπτικές ουσίες έχει μειωθεί σε όλα τα κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας πλην της Γερμανίας και της Πολωνίας. Η συγκέντρωση νιτρικών ιόντων στα επιφανειακά ύδατα έχει μειωθεί ή είναι σταθερή σε όλα τα κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας, πλην της Λετονίας, παρότι από πιο πρόσφατα στοιχεία προκύπτει μείωση και για το συγκεκριμένο κράτος μέλος.

27Το εθνικό πρόγραμμα υλοποίησης για το σχέδιο δράσης για τη Βαλτική θάλασσα καταρτίστηκε από την Ανώτατη Επιθεώρηση για την περιβαλλοντική προστασία το 2010 και επικαιροποιήθηκε το 2013. Ωστόσο, δεν έχει ακόμη εγκριθεί από την πολωνική κυβέρνηση.

28Οι ποταμοί Oder και Vistula αποτελούν μέρος της λεκάνης απορροής της Βαλτικής θάλασσας και οι λεκάνες τους αντιστοιχούν περίπου στο 93 % της πολωνικής επικράτειας. Η γνωμοδότηση είναι αποτέλεσμα μελέτης εκπονηθείσας το 2012 κατ’ αίτημα της Ανώτατης Επιθεώρησης περιβαλλοντικής προστασίας, με τίτλο «Επαλήθευση των κατώτατων ορίων για την αξιολόγηση της οικολογικής κατάστασης των ποταμών και των λιμών όσον αφορά τα φυσικοχημικά στοιχεία λαμβανομένων υπόψη των ιδιαζόντων χαρακτηριστικών συγκεκριμένων ειδών υδάτων», σ. 180 (Garcia et al, 2012).

29Για τους ποταμούς Kymijoki-Suomenlahti, δυτική περιοχή λεκάνης απορροής (Φινλανδία), Daugava, Lielupe, Venta και Gauja (Λετονία) και Vistula και Oder (Πολωνία) που απολήγουν στις θαλάσσιες υπολεκάνες του Κόλπου της Φινλανδίας, του Κόλπου της Ρίγας και της κυρίως Βαλτικής.

30Στόχοι και δείκτες για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών καθορίστηκαν στη Δανία, σε ένα από τα ομόσπονδα κράτη (Länder) στη Γερμανία που βρέχονται από τη Βαλτική θάλασσα και σε ένα σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού στη Φινλανδία. Στη Λετονία, όλα τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού αναφέρουν την προσδοκώμενη μείωση θρεπτικών ουσιών από τα αστικά λύματα.

31SWD(2012) 379 τελικό της 14ης Νοεμβρίου 2012 που συνοδεύει την έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα (2000/60/ΕΚ) — Σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού.

32Ειδική έκθεση αριθ. 4/2014 και ειδική έκθεση αριθ. 23/2015 του Συνεδρίου.

33Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 259/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 14ης Μαρτίου 2012, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 648/2004 όσον αφορά τη χρήση των φωσφορικών αλάτων και άλλων φωσφορικών ενώσεων σε απορρυπαντικά πλυντηρίων ρούχων και αυτόματων πλυντηρίων πιάτων που προορίζονται για τον καταναλωτή (ΕΕ L 94 της 30.3.2012, σ. 16).

34Σε όλες τις περιβαλλοντικές άδειες των σταθμών επεξεργασίας για οικισμούς μεταξύ 160 και 16 900 μονάδων ι.π. που εκδόθηκαν το 2014 στη Νότια και Νοτιοδυτική Φινλανδία, τα όρια που καθορίζονται για τον φώσφορο είναι τουλάχιστον εξίσου αυστηρά με εκείνα της σύστασης 28E/5 της HELCOM.

35Απαιτήσεις που προσδιορίζονται στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης και πρέπει να τηρούνται (πλέον των υποχρεωτικών προτύπων πολλαπλής συμμόρφωσης) από τους γεωργούς που επωφελούνται από γεωργοπεριβαλλοντικές ενισχύσεις.

36F. Amery (ILVO) και O.F. Schoumans (Alterra Wageningen UR) «Agricultural Phosphorus legislation in Europe» (Η νομοθεσία στην Ευρώπη για τη χρήση φώσφορου στη γεωργία), Απρίλιος 2014.

37Στη Φινλανδία, η μέση ποσότητα φωσφόρου που εφαρμόζεται είναι περίπου 10 κιλά/εκτάριο/έτος, παρότι σε ορισμένες περιοχές υπερβαίνει τα 25 κιλά/εκτάριο/έτος [Πηγή: «Report on the implementation of HELCOM Recommendations within the competence of HELCOM LAND adopted since HELCOM BSAP (2007)» (Έκθεση σχετικά με την υλοποίηση των συστάσεων της HELCOM εντός της δικαιοδοσίας της HELCOM LAND, όπως εγκρίθηκαν μετά την υιοθέτηση του σχεδίου δράσης για τη Βαλτική Θάλασσα της HELCOM (2007)), σελίδα 10]. Στην Πολωνία, η χρήση ορυκτών φωσφορούχων λιπασμάτων σημειώνει ανοδική πορεία, και σταθεροποιείται περίπου στα 25 κιλά/εκτάριο/έτος [Πηγή: «Report on the state of the environment in Poland in 2008» (Έκθεση σχετικά με την κατάσταση του περιβάλλοντος στην Πολωνία το 2008), GIOS 2010] Τουλάχιστον το 20 % της γεωργικής έκτασης που χρησιμοποιήθηκε περιλάμβανε εδάφη με υψηλή έως πολύ υψηλή περιεκτικότητα σε φώσφορο [πηγή: «Monitoring of the chemistry of Polish arable soils» (Παρακολούθηση της χημικής σύστασης των καλλιεργήσιμων γαιών της Πολωνίας), Περιφερειακός αγροχημικός σταθμός του Lublin, 2005].

38Οδηγία 2008/1/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Ιανουαρίου 2008, σχετικά με την ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχο της ρύπανσης (ΕΕ L 24 της 29.1.2008, σ. 8), η οποία αντικαταστάθηκε από την οδηγία 2010/75/EΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Νοεμβρίου 2010, περί βιομηχανικών εκπομπών (ολοκληρωμένη πρόληψη και έλεγχος της ρύπανσης) (ΕΕ L 334 της 17.12.2010, σ. 17).

39Η συγκεκριμένη λεπτομερής αξιολόγηση των διαφορετικών πηγών ρύπανσης είναι γνωστή ως «προσέγγιση αναλογικής κατανομής της πηγής» (Συνολικές απογραφές του ρυπαντικού φορτίου των υδάτων —Comprehensive Waterborne Pollution Load Compilations-PLC) και προσδιορίζει ποσοτικώς τις υδατοφερόμενες απορρίψεις από σημειακές πηγές (οικισμούς, βιομηχανίες και ιχθυοτροφεία) και από πηγές διάχυτης ρύπανσης (γεωργία, διαχειριζόμενη δασοκομία, ατμοσφαιρική εναπόθεση, διασκορπισμένες κατοικίες και όμβρια ύδατα) καθώς και την απώλεια φυσικού υποβάθρου σε εσωτερικά επιφανειακά ύδατα.

40LOAD 7-2014, 3-2. Πρακτικά της συνεδρίασης της ομάδας εμπειρογνωμόνων σχετικά με την παρακολούθηση της εθνικής προόδου ως προς την επίτευξη των στόχων περί μείωσης των θρεπτικών ουσιών του σχεδίου δράσης για τη Βαλτική θάλασσα (Ρίγα, Λετονία, 12 έως 14 Μαρτίου 2014). Στη συνεδρίαση αναγνωρίστηκε η σημασία της ενημέρωσης σχετικά με τις προσδοκώμενες μειώσεις των θρεπτικών ουσιών όχι μόνο για τους σκοπούς παρακολούθησης του σχεδίου δράσης για τη Βαλτική θάλασσα αλλά και για τη διασφάλιση βελτιωμένων συνεργιών μεταξύ της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική.

41Περιοχή στην οποία ο πληθυσμός ή/και οι οικονομικές δραστηριότητες είναι επαρκώς συγκεντρωμένα ώστε τα αστικά λύματα να μπορούν να συλλέγονται και να διοχετεύονται σε σταθμό επεξεργασίας αστικών λυμάτων ή σε τελικό σημείο απόρριψης.

42Ισοδύναμος πληθυσμός: Ποσοτική έκφραση του ρυπαντικού φορτίου των λυμάτων ως ο «ισοδύναμος» αριθμός ανθρώπων, οι οποίοι θα μπορούσαν να παραγάγουν λύματα του αυτού μεγέθους. Μία μονάδα ι.π. αντιστοιχεί στο ρυπαντικό φορτίο των λυμάτων που προέρχονται από έναν κάτοικο.

43Βιοχημικώς απαιτούμενο οξυγόνο (BOD₅), χημικώς απαιτούμενο οξυγόνο (COD) και συνολικά αιωρούμενα στερεά σωματίδια (TSS).

44Ειδική έκθεση αριθ. 2/2015 του Συνεδρίου.

452002: 1 378 οικισμοί και 41 εκατομμύρια μονάδες ι.π. 2006: ο αριθμός των οικισμών και το φορτίο αυξήθηκαν κατά 26 % και 12 % αντίστοιχα. 2013: τα αριθμητικά στοιχεία μειώθηκαν κατά 10 % και 16 % αντίστοιχα σε σχέση με το 2006.

46Επενδύσεις στην επεξεργασία λυμάτων σε 15 πόλεις με πάνω από 10 000 κατοίκους (λεκάνη απορροής Daugava και Gauja) και σε αρκετούς οικισμούς με λιγότερους από 2 000 κατοίκους.

47Βλέπε ειδική έκθεση αριθ. 2/2015, σημεία 65 έως 67.

48Η νέα περίοδος προγραμματισμού 2007-2013 — Κατευθυντήριες οδηγίες σχετικά με τη μεθοδολογία πραγματοποίησης αναλύσεων κόστους-οφέλους — έγγραφο εργασίας αριθ. 4, 8/2006.

49Ειδική έκθεση αριθ. 2/2015 του Συνεδρίου.

50Εκτελεστική απόφαση 2014/431/ΕΕ της Επιτροπής, της 26ης Ιουνίου 2014,σχετικά με τη μορφή των πινάκων των εκθέσεων για τα εθνικά προγράμματα, όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας 91/271/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ L 197 της 27.6.2008, σ. 77).

51Η διαδικασία «EU Pilot» αποτελεί μια πρώτη απόπειρα επίλυσης προβλημάτων, προκειμένου να αποφεύγεται, ει δυνατόν, η κίνηση επίσημων διαδικασιών επί παραβάσει.

52Υπόθεση C-438/07 — παραρτήματα 2 και 3 των υπομνημάτων αντίκρουσης της Σουηδίας που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

53Το συγκεκριμένο πρόβλημα διευθετείται με έμμεσο μόνον τρόπο στο πλαίσιο της οδηγίας υπό την απαίτηση για «περιορισμό της ποσότητας λιπάσματος που επιτρέπεται να διασπείρεται στο έδαφος» επειδή, κατά κανόνα, τα νιτρικά ιόντα και ο φώσφορος είναι από κοινού παρόντα (μαζί με άλλες θρεπτικές ουσίες) στα λιπάσματα. Εντούτοις, η εν λόγω απαίτηση δεν εγγυάται τον περιορισμό της χρήσης του φωσφόρου, δεδομένου ότι οι διάφορες θρεπτικές ουσίες απαντούν σε διαφορετικές ποσότητες στα εμπορικά λιπάσματα.

54Παράρτημα III.2, όριο των 170 κιλών/εκτάριο/έτος επί της διασποράς αζώτου κοπριάς και παράρτημα II.A.3, απαγόρευση της διασποράς λιπασμάτων σε εδάφη κεκορεσμένα με νερό, πλημμυρισμένα, παγωμένα ή σκεπασμένα με χιόνι.

55Σύμφωνα με την Eurostat, από το 2004 έως το 2012, η συνολική διασπορά αζώτου από ορυκτά λιπάσματα έχει αυξηθεί με μέσο ετήσιο ρυθμό άνω του 4 % στην Εσθονία, τη Λετονία και τη Λιθουανία και λιγότερο στην Πολωνία και τη Σουηδία, ενώ έχει μειωθεί με μέσο ετήσιο ρυθμό 1 % στη Γερμανία, τη Φινλανδία και τη Δανία.

56Στη Φινλανδία, αυτό αντιπροσωπεύει περίπου το 90 % των φινλανδών γεωργών και το 97 % της καλλιεργήσιμης γης. Στην Πολωνία, αρχεία πρέπει να τηρούν οι γεωργοί που εισπράττουν γεωργοπεριβαλλοντικές πληρωμές, αλλά σχέδια λίπανσης οφείλουν να καταρτίζουν μόνον οι γεωργοί που λαμβάνουν ενισχύσεις στο πλαίσιο γεωργοπεριβαλλοντικών καθεστώτων όπως η «βιολογική γεωργία» και η «βιώσιμη γεωργία», τα οποία αντιστοιχούν στο 12 % της καλλιεργήσιμης γης.

57Σύμφωνα με το άρθρο 258 της Συνθήκης της Λισαβόνας, η Επιτροπή μεριμνά για την εφαρμογή της Συνθήκης, καθώς και των διατάξεων που θεσπίζονται δυνάμει αυτής από τα όργανα.

58Επιτρέπονται η καλλιέργεια και η βόσκηση υπό περιορισμούς όπως αυτοί που αφορούν τη λίπανση.

59Ενδεικτικά παραδείγματα εθνικών απαιτήσεων για τη χρήση λιπασμάτων εκτός των ευπρόσβλητων από νιτρορύπανση ζωνών είναι η περίοδος απαγόρευσης της διασποράς λιπασμάτων (Πολωνία), το όριο των 170 κιλών αζώτου κοπριάς ανά εκτάριο, η απαγόρευση διασποράς λιπασμάτων σε εδάφη κεκορεσμένα με νερό, πλημμυρισμένα, παγωμένα ή σκεπασμένα με χιόνι και εφαρμογής λιπασμάτων σε πολύ επικλινή εδάφη (Πολωνία και Λετονία).

60Σημείο 69 της ειδικής έκθεσης αριθ. 8/2008 με τίτλο «Είναι αποτελεσματική ως πολιτική η πολλαπλή συμμόρφωση;» και σημείο 136 της ειδικής έκθεσης αριθ. 23/2015.

61Ειδικές εκθέσεις αριθ. 8/2008, 4/2014 και 23/2015.

62Άρθρο 36 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005.

63Τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού που εγκρίθηκαν το 2009 καλύπτουν την περίοδο 2010-2015 ενώ τα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης που εγκρίθηκαν το 2006 καλύπτουν την περίοδο 2007-2013.

64Στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού στη Λετονία προτείνονταν δύο μέτρα («χορτολιβαδικές ζώνες ανάσχεσης» και «κατάρτιση σχεδίων λίπανσης») προς χρηματοδότηση με εθνικούς πόρους, τα οποία, ωστόσο, είτε διέθεταν περιορισμένο πεδίο εφαρμογής είτε δεν είχαν εφαρμοσθεί.

65Στη Λετονία οι επενδύσεις σε εγκαταστάσεις αποθήκευσης κοπριάς καλύπτουν το 50 % των γεωργικών εκμεταλλεύσεων που διαθέτουν το 80 % των μονάδων ζωικού κεφαλαίου σε ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες. Η επιτυχία της στήριξης σε εγκαταστάσεις αποθήκευσης κοπριάς ήταν πολύ περιορισμένη στην Πολωνία.

66Οι ελάχιστες απαιτήσεις που αφορούν τα λιπάσματα και τα φυτοφάρμακα πρέπει να ορίζονται από τα κράτη μέλη και εφαρμόζονται για ορισμένα μέτρα που προβλέπονται στα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης. Στα τρία κράτη μέλη στα οποία πραγματοποιήθηκαν επισκέψεις, οι εν λόγω απαιτήσεις δεν βαίνουν πέραν των απαιτήσεων πολλαπλής συμμόρφωσης που αφορούν τα λιπάσματα και δεν περιλαμβάνουν όρια για τη χρήση φωσφόρου, με την εξαίρεση της Φινλανδίας, στην οποία το όριο είναι εντούτοις κάπως πιο χαλαρό.

67Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1305/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου.

68Παραδείγματος χάριν, στο λετονικό πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης, η Επιτροπή ζήτησε την επιβολή μέτρων μετριασμού σε κάθε συγχρηματοδοτούμενη επένδυση στην αποστράγγιση γεωργικής και δασικής γης, όπως ορίζεται στα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού.

69Οι γεωργοί που δικαιούνται ενίσχυση βάσει έκτασης πρέπει να εφαρμόζουν στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις τους ένα σύνολο πρακτικών «οικολογικής εστίασης» που ωφελούν το περιβάλλον και την κλιματική αλλαγή. Οι πρακτικές αυτές λαμβάνουν τη μορφή διαφοροποίησης των καλλιεργειών, διατήρησης μόνιμων βοσκοτόπων και αφιέρωσης του πέντε τοις εκατό της καλλιεργήσιμης έκτασης σε οικολογικά επωφελή στοιχεία. Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1307/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί θεσπίσεως κανόνων για άμεσες ενισχύσεις στους γεωργούς βάσει καθεστώτων στήριξης στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 637/2008 και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 73/2009 του Συμβουλίου (ΕΕ L 347 της 20.12.2013, σ. 608).

70Στο φινλανδικό πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης, η γεωγραφική στόχευση έχει βελτιωθεί μέσω διάφορων μηχανισμών. Στο πολωνικό πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης, η απαίτηση για κατάρτιση σχεδίου λίπανσης έχει επεκταθεί σε διάφορα γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα. Στο λετονικό πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης, οι απαιτήσεις των καθεστώτων «καλάμια» και «ολοκληρωμένη καλλιέργεια οπωροκηπευτικών» έχουν καταστεί αυστηρότερες από το προηγούμενο πρόγραμμα.

71Ως «μακροπεριφερειακή στρατηγική» νοείται ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο που εγκρίνεται από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο προκειμένου να επιλυθούν κοινά προβλήματα που εμφανίζονται σε σχέση με μία ορισμένη γεωγραφική περιοχή και αφορούν κράτη μέλη και τρίτες χώρες που βρίσκονται στην ίδια γεωγραφική περιοχή, που κατά συνέπεια ωφελούνται από την ενισχυμένη συνεργασία, η οποία συμβάλλει στην επίτευξη της οικονομικής, κοινωνικής και εδαφικής συνοχής (πηγή: InfoRegio).

72SWD(2013) 233 τελικό της 27ης Ιουνίου 2013 που συνοδεύει την έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την προστιθέμενη αξία των μακροπεριφερειακών στρατηγικών. Επίσης COM(2014) 284 τελικό της 20ής Ιουνίου 2014 με τίτλο «έκθεση της Επιτροπής σχετικά με τη διακυβέρνηση των μακροπεριφερειακών στρατηγικών».

73Βλέπε κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 1303/2013, άρθρο 15 (περιεχόμενο της συμφωνίας εταιρικής σχέσης), άρθρο 96, παράγραφος 3, στοιχείο δ) (απαίτηση να διευκρινίζονται στα επιχειρησιακά προγράμματα οι ρυθμίσεις για διαπεριφερειακές και διακρατικές δράσεις) και άρθρο 70, παράγραφος 2 (άδεια συγχρηματοδότησης πράξεων που πραγματοποιούνται σε διαφορετικές κατηγορίες περιφερειών).

74Εξετάστηκαν συμφωνίες εταιρικής σχέσης και επιχειρησιακά προγράμματα στη Σουηδία, τη Φινλανδία, τη Λετονία και την Πολωνία.

75Πρόκειται για κάτι που καθορίζεται ρητά στο πολωνικό εθνικό επιχειρησιακό πρόγραμμα «Υποδομές και περιβάλλον» και στα σουηδικά επιχειρησιακά προγράμματα και ορίζεται σε γενικές γραμμές στο φινλανδικό εθνικό επιχειρησιακό πρόγραμμα.

Συμπεράσματα και συστάσεις

113

Η πρόοδος που έχουν επιτύχει τα κράτη μέλη στο πλαίσιο υλοποίησης δράσεων της ΕΕ ως προς τη μείωση των θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα είναι περιορισμένη. Οι επενδύσεις σε υποδομές λυμάτων έχουν αποφέρει μόνον εν μέρει αποτελέσματα, τα γεωργικά μέτρα δεν είναι ανάλογα προς την πίεση που ασκείται και είναι ανεπαρκώς στοχευμένα, ενώ δεν είναι εύκολο να αξιολογηθεί η προστιθέμενη αξία της στρατηγικής της ΕΕ για τη Βαλτική θάλασσα.

Τα σχέδια των κρατών μελών στερούνται φιλόδοξων στόχων και κατάλληλων δεικτών, και η πρόοδος που έχει σημειωθεί ως προς τη μείωση των θρεπτικών ουσιών είναι περιορισμένη

114

Μέχρι το τέλος του 2012, είχε σημειωθεί περιορισμένη πρόοδος όσον αφορά τη μείωση των θρεπτικών ουσιών προκειμένου να καταπολεμηθεί ο ευτροφισμός στη Βαλτική θάλασσα. Το φορτίο θρεπτικών ουσιών που προέρχεται από αστικούς οικισμούς έχει μειωθεί ενώ το φορτίο που προέρχεται από τη γεωργία παραμένει σταθερό ή και σημειώνει αύξηση (βλέπε σημείο 25).

115

Τα σχέδια μείωσης των θρεπτικών ουσιών των κρατών μελών για την επίτευξη των στόχων της HELCOM έχουν περιοριστεί στην εφαρμογή των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού που καταρτίστηκαν δυνάμει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. Η πρακτική αυτή δεν αρκεί πάντοτε για την επίτευξη των αναγκαίων μειώσεων των θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα. Επιπλέον, τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού δεν είναι επαρκή, δεδομένου ότι τα περισσότερα από τα μέτρα που περιλαμβάνουν αφορούν κυρίως την εφαρμογή οδηγιών της ΕΕ επί συγκεκριμένων θεμάτων (βλέπε σημεία 26 έως 30).

116

Οι στόχοι των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού στο πλαίσιο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα εκφράζονται μέσω ενός δείκτη αντικτύπου, ήτοι του ποσοστού υδάτων που βρίσκονται σε καλή κατάσταση, χωρίς όμως το ποσοστό αυτό να αναλύεται σε επιμέρους στόχους, όπως η ετήσια ποσότητα του φορτίου θρεπτικών ουσιών. Το ίδιο πρόβλημα επισημάνθηκε στα προπαρασκευαστικά έγγραφα για τα προγράμματα μέτρων που καταρτίζονται σύμφωνα με την οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική. Οι συστάσεις της HELCOM, οι οποίες βαίνουν πέραν των προτύπων που τίθενται στις οδηγίες της ΕΕ για συγκεκριμένες δραστηριότητες, εφαρμόζονται μόνον εν μέρει (βλέπε σημεία 31 έως 36).

117

Η αξιοπιστία των δεδομένων παρακολούθησης σχετικά με τις εισροές θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα δεν διασφαλίζεται. Αυτό ισχύει ιδίως στην περίπτωση των δεδομένων για τη διασυνοριακή και τη διάχυτη ρύπανση, τα οποία έχουν μεγάλη σημασία για τη δίκαιη κατανομή των στόχων για τη μείωση ανά χώρα, καθώς και για τη θέσπιση κατάλληλων μέτρων (βλέπε σημεία 37 έως 41).

Σύσταση 1

Η Επιτροπή πρέπει:

α)να ζητεί από τα κράτη μέλη να ορίζουν προγράμματα μέτρων που παρέχουν τη δυνατότητα επίτευξης μετρήσιμων επιμέρους στόχων για μείωση του φορτίου θρεπτικών ουσιών, προκειμένου να επιτύχουν τους στόχους της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική και της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα·

β)να απαιτήσει από τα κράτη μέλη να αξιολογούν και να παρακολουθούν κατά τρόπο αξιόπιστο και διαρκή τα φορτία θρεπτικών ουσιών στις λεκάνες απορροής των ποταμών τους, καθώς και τις εισροές θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα.

Τα κράτη μέλη πρέπει:

γ)να συλλέγουν πληροφορίες σχετικά με την οικονομική αποδοτικότητα των μέτρων μείωσης του φορτίου θρεπτικών ουσιών προκειμένου να έχουν στη διάθεσή τους άρτια αναλυτικά στοιχεία ενόψει της κατάρτισης προγραμμάτων μέτρων στο μέλλον.

Οι δράσεις για τη μείωση της ρύπανσης από θρεπτικές ουσίες προερχόμενες από αστικά λύματα είναι εν μέρει αποτελεσματικές

118

Από τα κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας που όφειλαν να είχαν συμμορφωθεί με την οδηγία έως το 2012, αρκετά δεν εκπλήρωσαν την υποχρέωσή τους. Μόνον η Γερμανία και η Φινλανδία έφθασαν πολύ κοντά στην πλήρη συμμόρφωση με τα άρθρα 4 και 5 της οδηγίας που θέτουν απαιτήσεις για δευτεροβάθμια και αυστηρότερη επεξεργασία. Όσον αφορά τα κράτη μέλη που πρέπει να ολοκληρώσουν την εφαρμογή της οδηγίας έως το τέλος του 2015, στην Πολωνία η συμμόρφωση με την οδηγία δεν θα επιτευχθεί, παρά τις σημαντικές, συγχρηματοδοτούμενες από την ΕΕ επενδύσεις, και το ποσοστό της μη σύνδεσης με συστήματα συλλογής εξακολουθεί να είναι υψηλό (βλέπε σημεία 46 έως 54).

119

Οι σταθμοί επεξεργασίας λυμάτων στους οποίους πραγματοποιήθηκε επίσκεψη είναι αποτελεσματικοί και συμμορφώνονται με την οδηγία για την επεξεργασία των λυμάτων. Ωστόσο, λίγοι μόνο εξ αυτών συμμορφώνονται με την αυστηρότερη σύσταση της HELCOM σχετικά με τον φώσφορο. Η οικονομική βιωσιμότητά τους δεν είναι πάντοτε εγγυημένη (βλέπε σημεία 55 έως 57).

120

Η Επιτροπή δεν παρακολουθούσε σε εύθετο χρόνο τη συμμόρφωση των κρατών μελών με τις διατάξεις των οικείων συνθηκών προσχώρησης. Δεν παρακολουθεί αρκετά στενά την υλοποίηση των εν λόγω σχεδίων, επειδή το έργο της βασίζεται σε ελλιπή στοιχεία. Η Επιτροπή αναλαμβάνει καθυστερημένα δράση τόσο όσον αφορά τον εντοπισμό των παραβάσεων όσο και όσον αφορά την προσφυγή στη δικαιοσύνη για υποθέσεις μη συμμόρφωσης σε κράτη μέλη (βλέπε σημεία 58 έως 64).

121

Η στήριξη της ΕΕ για υποδομές συλλογής και επεξεργασίας λυμάτων στη Ρωσία και τη Λευκορωσία οδηγεί ενδεχομένως σε οικονομικά αποδοτική μείωση των θρεπτικών ουσιών από τις απορρίψεις λυμάτων. Εντούτοις, η υλοποίησή της είναι χρονοβόρα και η εμβέλειά της πολύ περιορισμένη σε σύγκριση με τις ανάγκες. Ιδιαίτερο είναι το πρόβλημα της ρύπανσης από την περιοχή του Καλίνινγκραντ στη Ρωσία (βλέπε σημεία 65 έως 69).

Σύσταση 2

Η Επιτροπή πρέπει:

α)να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να θεσπίζουν και να επιβάλλουν νομικές υποχρεώσεις για τη σύνδεση των νοικοκυριών στα υφιστάμενα δίκτυα αποχέτευσης·

β)να απαιτεί από τα κράτη μέλη να εφαρμόζουν μια βιώσιμη τιμολογιακή πολιτική για τα λύματα η οποία να καθιστά δυνατή την ορθή συντήρηση και ανανέωση των στοιχείων ενεργητικού· η εν λόγω πολιτική πρέπει να λαμβάνει υπόψη την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» καθώς και την οικονομική προσιτότητα των υπηρεσιών ύδρευσης·

γ)να μειώσει τον χρόνο που απαιτείται για την αξιολόγηση της συμμόρφωσης με την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων·

δ)να συνεχίσει να προωθεί έργα που αποσκοπούν στη μείωση των φορτίων θρεπτικών ουσιών που εισρέουν στη Βαλτική θάλασσα από τη Ρωσία και τη Λευκορωσία εστιάζοντας πιο επισταμένως στις κύριες εστίες ρύπανσης που έχουν προσδιοριστεί από την HELCOM (όπως η περιοχή του Καλίνινγκραντ).

Τα κράτη μέλη οφείλουν:

ε)να σχεδιάσουν και να κατασκευάσουν τις υποδομές τους για την επεξεργασία των λυμάτων όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερα και, εάν είναι απαραίτητο, να εξετάσουν το ενδεχόμενο να χορηγήσουν οικονομική στήριξη σε νοικοκυριά που δεν θα είχαν διαφορετικά την οικονομική δυνατότητα να συνδεθούν σε δίκτυο αποχέτευσης·

στ)να ορίσουν πρότυπα όσον αφορά τις συγκεντρώσεις θρεπτικών ουσιών στις εκροές αυστηρότερα από εκείνα που προβλέπει η οδηγία για την επεξεργασία αστικών λυμάτων, για τις περιοχές των οποίων τα ύδατα καταλήγουν σε υδατικά συστήματα που δεν έχουν καταφέρει να επιτύχουν συνθήκες θρεπτικών ουσιών που να συνάδουν με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα και την καλή κατάσταση που προβλέπει η οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική.

Απροθυμία των κρατών μελών να κάνουν πλήρη χρήση των δυνατών δράσεων στον τομέα της γεωργίας και έλλειψη στόχευσης στις περιοχές που την έχουν ανάγκη

122

Σε ορισμένα κράτη μέλη η γεωγραφική έκταση που καλύπτεται από τα υποχρεωτικά μέτρα της οδηγίας για τη νιτρορύπανση δεν είναι επαρκής. Τα προγράμματα δράσης ποικίλλουν ως προς την αυστηρότητά τους και δεν είναι πάντοτε τόσο αυστηρά όσο προτείνεται από την Επιτροπή. Η οδηγία δεν απαιτεί ρητώς από τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις να καταρτίζουν σχέδια λίπανσης ούτε να τηρούν αρχεία των χρησιμοποιούμενων λιπασμάτων. Αμφότερες οι ανωτέρω πρακτικές θα βοηθούσαν στην υλοποίηση και τον έλεγχο αρκετών απαιτήσεων της οδηγίας για τη νιτρορύπανση. Η Επιτροπή έχει παράσχει καθοδήγηση σε κράτη μέλη και παρακολουθεί επί μονίμου βάσεως τη συνέχεια που δίδεται όσον αφορά την εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση. Αυτό έχει επιφέρει βελτιώσεις στον σχεδιασμό των ευπρόσβλητων από τη νιτρορύπανση ζωνών και των προγραμμάτων δράσης, αλλά η διαδικασία είναι χρονοβόρα (βλέπε σημεία 75 έως 83).

123

Ο μηχανισμός πολλαπλής συμμόρφωσης βοηθά να ενισχυθούν οι απαιτήσεις σχετικά με τις θρεπτικές ουσίες και άλλες απαιτήσεις λίπανσης, αλλά δεν είναι πλήρως αποτελεσματικός επειδή ορισμένες απαιτήσεις δεν είναι αρκούντως δεσμευτικές. Το σύστημα ελέγχων και επιβολής κυρώσεων πολλαπλής συμμόρφωσης περιέχει αδυναμίες όσον αφορά τη επιλογή του δείγματος και τις οδηγίες. Είναι υψηλό το ποσοστό της μη συμμόρφωσης όσον αφορά την εφαρμογή των απαιτήσεων στις ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες, το οποίο σημαίνει ότι τα συστήματα ελέγχου έχουν προς το παρόν περιορισμένο αποτρεπτικό αποτέλεσμα. Υπάρχουν αδυναμίες στους εθνικούς ελέγχους σχετικά με τις απαιτήσεις που δεν εμπίπτουν στο πεδίο της πολλαπλής συμμόρφωσης (βλέπε σημεία 84 έως 90).

124

Τα συγχρηματοδοτηθέντα από την ΕΕ μέτρα αγροτικής ανάπτυξης έχουν μικρό αντίκτυπο στη μείωση της ρύπανσης των υδατικών συστημάτων από θρεπτικές ουσίες. Μέχρι τώρα, οι επενδύσεις που πραγματοποιούνται με σκοπό να βελτιώσουν οι γεωργοί την ικανότητα αποθήκευσης και τη διαχείριση της κοπριάς στοχεύουν μόνον εν μέρει τις ενδιαφερόμενες γεωργικές εκμεταλλεύσεις. Τα γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα δεν στοχεύονται από γεωγραφικής άποψης σε περιοχές όπου τα υδατικά συστήματα αδυνατούν να επιτύχουν καλή κατάσταση. Το ειδικό μέτρο που αφορά την υλοποίηση δράσεων σε σχέση με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα εφαρμόζεται σπανίως. Η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» δεν εφαρμόζεται επαρκώς στη γεωργική πρακτική (βλέπε σημεία 91 έως 99).

125

Η Επιτροπή έχει αξιοποιήσει την ευκαιρία που παρέχεται με τα νέα εργαλεία που εφαρμόζονται για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, απαιτώντας αυστηρότερες βασικές απαιτήσεις και απαιτητικότερα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα. Ζήτησε επίσης να βελτιωθεί η γεωγραφική στόχευση των μέτρων αγροτικής ανάπτυξης καθώς και να ενισχυθεί η συνέπεια μεταξύ των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης και των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού. Οι συζητήσεις με τα κράτη μέλη έχουν οδηγήσει σε βελτιώσεις. Ωστόσο, αρκετά μέτρα θα χρειαστεί να ανασχεδιαστούν μετά την έγκριση του συνόλου των συναφών εθνικών νομοθετημάτων και εγγράφων προγραμματισμού. Αυτό πρόκειται να καθυστερήσει περαιτέρω την υλοποίηση ορισμένων μέτρων και να αυξήσει τον διοικητικό φόρτο των προγραμμάτων (βλέπε σημεία 100 έως 102).

Σύσταση 3

Η Επιτροπή πρέπει:

α)να ζητήσει από τα κράτη μέλη να ορίσουν κατάλληλες ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες· για τον σκοπό αυτό, τα κράτη μέλη θα πρέπει να συμβουλευτούν τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα προκειμένου να ενημερωθούν για τις πιέσεις που ασκεί η προερχόμενη από τη γεωργία ρύπανση από θρεπτικές ουσίες.

Τα κράτη μέλη οφείλουν:

β)να καθορίσουν κατάλληλα όρια για τη χρήση του φωσφόρου στη γεωργία στις περιπτώσεις που θέτει σε κίνδυνο την καλή κατάσταση των υδάτων·

γ)να ορίσουν τους κανόνες των προγραμμάτων δράσης για τη νιτρορύπανση βασιζόμενα στα πλέον πρόσφατα επιστημονικά στοιχεία·

δ)να θεσπίσουν υποχρεωτικές δράσεις οι οποίες να βαίνουν πέραν των ισχυουσών απαιτήσεων για τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις που προκαλούν ρύπανση σε λεκάνες απορροής που καταλήγουν σε ευτροφικά ύδατα·

ε)να εφαρμόζουν τα πλέον συναφή γεωργοπεριβαλλοντικά καθεστώτα για τη μείωση της ρύπανσης των υδάτων από θρεπτικές ουσίες και να στοχεύουν τα καθεστώτα αυτά και τα μέτρα δάσωσης στις περιοχές με τον μεγαλύτερο αντίκτυπο στη μείωση του φορτίου θρεπτικών ουσιών.

Δεν είναι εύκολο να αξιολογηθεί κατά πόσον η μακροπεριφερειακή στρατηγική της ΕΕ για την περιοχή της Βαλτικής θάλασσας προσέφερε προστιθέμενη αξία στη μείωση των θρεπτικών ουσιών

126

Η δομή διακυβέρνησης της στρατηγικής για την περιοχή της Βαλτικής είναι σύνθετη και προσθέτει νέα επίπεδα στους υφιστάμενους περιφερειακούς θεσμούς διακυβέρνησης. Είναι δύσκολο να αξιολογηθεί ο αντίκτυπος της EUSBSR στις δράσεις που αναλαμβάνουν τα κράτη μέλη για τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα (βλέπε σημείο 105).

127

Τα εμβληματικά έργα που διεξάγονται με τη συνεργασία αρκετών χωρών τόσο της ΕΕ όσο και τρίτων αποσκοπούν στην ανάπτυξη βέλτιστων πρακτικών που θα εφαρμόζονται ευρέως. Εντούτοις, ορισμένες φορές τα αποτελέσματα των έργων αυτών δεν προσθέτουν κάτι νέο και ο αντίκτυπός τους στην πράξη είναι σχετικά περιορισμένος (βλέπε σημεία 106 και 108).

128

Επιπλέον, μετριότατο ήταν και το προσδοκώμενο αποτέλεσμα της ευθυγράμμισης των προτεραιοτήτων των συγχρηματοδοτούμενων από την ΕΕ προγραμμάτων με τον υποστόχο «Καθαρά ύδατα στη Βαλτική θάλασσα» (βλέπε σημεία 109 έως 112).

Η παρούσα έκθεση εγκρίθηκε από το Τμήμα ΙI, του οποίου προεδρεύει ο κ. Henri GRETHEN, Μέλος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, στο Λουξεμβούργο, κατά τη συνεδρίασή του της 27ης Ιανουαρίου 2016.

Για το Ελεγκτικό Συνέδριο

Vítor Manuel da SILVA CALDEIRA
Πρόεδρος

Παραρτήματα

Παράρτημα I

Στόχοι μείωσης των εισροών θρεπτικών ουσιών

Χώρα | Μέση εισροή αζώτου την περίοδο 1997-2003 | Μέση εισροή φωσφόρου την περίοδο 1997-2003 | Στόχος μείωσης N για το 2021 | Στόχος μείωσης P για το 2021 | Μείωση % N | Μείωση % P
| τόνοι/έτος | τόνοι/έτος | τόνοι/έτος | τόνοι/έτος |  |
Δανία | 70 490 | 1 928 | 2 890 | 38 | 4 | 2
Εσθονία | 27 684 | 804 | 1 800 | 320 | 7 | 40
Φινλανδία | 88 005 | 3 609 | 3 030 | 356 | 3 | 10
Γερμανία | 65 672 | 627 | 7 670 | 170 | 12 | 27
Λετονία | 61 164 | 829 | 1 670 | 220 | 3 | 27
Λιθουανία | 48 689 | 2 463 | 8 970 | 1 470 | 18 | 60
Πολωνία | 212 412 | 11 787 | 43 610 | 7 480 | 21 | 63
Ρωσία | 87 122 | 7 142 | 10 380 | 3 790 | 12 | 53
Σουηδία | 130 279 | 3 639 | 9 240 | 530 | 7 | 15
Εισροές θρεπτικών ουσιών από χώρες της HELCOM | 791 517 | 32 828 | 89 260 | 14 374 | 11 | 44
Εισροές θρεπτικών ουσιών από μη συμβαλλόμενες χώρες¹ | 21 421 | 1 979 |  |  |  |
Φορτίο θρεπτικών ουσιών που καταλήγει στη Βαλτική θάλασσα μέσω χωρών της HELCOM | 812 938 | 34 807 |  |  |  |
Θρεπτικές ουσίες από άλλες πηγές² | 97 405 | 2 087 |  |  |  |
Σύνολο για τη Βαλτική θάλασσα | 910 343 | 36 894 | 118 134 | 15 178 | 13 | 41

1Διασυνοριακές ποτάμιες εισροές θρεπτικών ουσιών από την Τσεχική Δημοκρατία, την Ουκρανία και τη Λευκορωσία.

2Εισροές από τη ναυτιλία και την ατμοσφαιρική ρύπανση προερχόμενες από όλες τις χώρες της ΕΕ που δεν περιλαμβάνονται στη λεκάνη απορροής της Βαλτικής θάλασσας.

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει στοιχείων από τη «Summary report on the development of revised Maximum Allowable Inputs (MAI) and updated Country Allocated Reduction Targets (CART) of the Baltic Sea Action Plan» (Συγκεφαλαιωτική έκθεση σχετικά με τις εξελίξεις κατόπιν των αναθεωρημένων μέγιστων επιτρεπόμενων εισροών και των επικαιροποιημένων κατανεμημένων ανά χώρα στόχων μείωσης του σχεδίου δράσης για τη Βαλτική θάλασσα) της υπουργικής συνόδου της HELCOM του 2013.

Παράρτημα II

Τάση στις εισροές αζώτου και φωσφόρου στη Βαλτική θάλασσα ανά χώρα

(τόνοι/έτος)
| DE | DK | EE | FI | LT | LV | PL | RU | SE
N | Εισροές 1997-2003 | 65 672 | 70 490 | 27 684 | 88 005 | 48 689 | 61 164 | 212 412 | 87 122 | 130 279
Εισροές 2012 περιλαμβανομένης της αβεβαιότητας (τιμή δοκιμής) | 55 963 | 52 535 | 28 378 | 94 688 | 55 502 | 70 388 | 191 602 | 91 757 | 116 723
| DE | DK | EE | FI | LT | LV | PL | RU | SE
P | Εισροές 1997-2003 | 627 | 1 928 | 804 | 3 609 | 2 463 | 829 | 11 787 | 7 142 | 3 639
Εισροές 2012 περιλαμβανομένης της αβεβαιότητας (τιμή δοκιμής) | 630 | 1 663 | 782 | 3 608 | 1 929 | 1 242 | 9 680 | 7 230 | 3 509

Πηγή: Προκαταρκτική αξιολόγηση για την παρακολούθηση της προόδου προς τους στόχους μείωσης των θρεπτικών ουσιών σε κάθε χώρα (CART) οι οποίοι εγκρίθηκαν από την υπουργική διακήρυξη της HELCOM στην Κοπεγχάγη.

Svendsen, L.M., Gustafsson, B., Pyhälä, M. 2015. «Αξιολόγηση της εκπλήρωσης των στόχων για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών του καθεστώτος μείωσης των θρεπτικών ουσιών της HELCOM». Στο διαδίκτυο: http://helcom.fi/baltic-sea-action-plan/progress-towards-reduction-targets/key-message

Παράρτημα ΙΙΙ

Επίτευξη ανώτατων ορίων εισροών ανά υπολεκάνη

(τόνοι/έτος)
| Βοθνικός Κόλπος | Βοθνική θάλασσα | Κυρίως Βαλτική | Κόλπος της Φινλανδίας | Κόλπος της Ρίγας | Δανικά στενά | Kattegat | Σύνολο
Ανώτατο όριο εισροής αζώτου σύμφωνα και με τον στόχο μείωσης της HELCOM | 57 622 | 79 372 | 325 000 | 101 800 | 88 418 | 65 998 | 74 001 | 792 211
Εισροές 2012 περιλαμβανομένης της αβεβαιότητας (τιμή δοκιμής) | 60 484 | 74 794 | 375 760 | 119 687 | 97 106 | 51 495 | 65 801 | 845 127
Επιπλέον μείωση |  | 4 578 |  |  |  | 14 503 | 8 200 | 27 281
Εναπομένουσα μείωση για την επίτευξη των στόχων της HELCOM για το 2021 | 2 862 |  | 50 760 | 17 887 | 8 688 |  |  | 80 197
Ανώτατο όριο εισροής φωσφόρου σύμφωνα και με τον στόχο μείωσης της HELCOM | 2 675 | 2 773 | 7 360 | 3 600 | 2 020 | 1 601 | 1 687 | 21 716
Εισροές 2012 περιλαμβανομένης της αβεβαιότητας (τιμή δοκιμής) | 2 787 | 2 490 | 15 145 | 7 536 | 2 775 | 1 418 | 1 591 | 33 742
Επιπλέον μείωση |  | 283 |  |  |  | 183 | 96 | 562
Εναπομένουσα μείωση για την επίτευξη των στόχων της HELCOM για το 2021 | 112 |  | 7 785 | 3 936 | 755 |  |  | 12 588

Πηγή: Προκαταρκτική αξιολόγηση για την παρακολούθηση της προόδου προς τους στόχους μείωσης των θρεπτικών ουσιών σε κάθε χώρα (CART) οι οποίοι εγκρίθηκαν από την υπουργική διακήρυξη της HELCOM στην Κοπεγχάγη.

Svendsen, L.M., Gustafsson, B., Pyhälä, M. 2015. «Αξιολόγηση της εκπλήρωσης των στόχων για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών του καθεστώτος μείωσης των θρεπτικών ουσιών της HELCOM». Στο διαδίκτυο: http://helcom.fi/baltic-sea-action-plan/progress-towards-reduction-targets/key-message

Παράρτημα IV

Συγκέντρωση θρεπτικών ουσιών στις εκροές των σταθμών επεξεργασίας λυμάτων στις κύριες πόλεις των κρατών μελών της ΕΕ που περιβάλλουν τη Βαλτική θάλασσα (2013)

Πηγή: ΕΕΣ, βάσει στοιχείων από το τέλος του 2013 που διαβίβασαν τα κράτη μέλη. Οι τιμές για την Κοπεγχάγη και τη Στοκχόλμη προέρχονται από τις μέσες τιμές δύο σταθμών επεξεργασίας λυμάτων σε καθεμία από αυτές τις πόλεις.

Παράρτημα V

Εμβληματικά και άλλα έργα με σημασία για την εφαρμογή της EUSBSR

(σε εκατομμύρια ευρώ)

Εμβληματικά έργα της EUSBSR με αντικείμενο τον ευτροφισμό

Τομέας προτεραιότητας AGRI
Πηγή και ύψος χρηματοδότησης

BALTIC MANURE
Σκοπός του συγκεκριμένου έργου είναι η ανάπτυξη τεχνογνωσίας σε σχέση με καινοτόμες λύσεις διαχείρισης της κοπριάς, όπως η παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας και οργανικών λιπασμάτων.
Επιχειρησιακό πρόγραμμα Περιοχή της Βαλτικής θάλασσας (BSR)
Σύνολο: 3,7
ΕΤΠΑ: 2,8

Ανακύκλωση φωσφόρου
Σκοπός του συγκεκριμένου έργου είναι η ανάκτηση του φωσφόρου από τις κύριες πηγές του στην περιοχή της Βαλτικής θάλασσας, όπως η κοπριά, η ιλύς καθαρισμού λυμάτων και τα πτώματα και η παραγωγή ανακυκλωμένων λιπασμάτων. Αποσκοπεί επίσης στην ανάπτυξη στρατηγικών λίπανσης ειδικών για κάθε εγκατάσταση, προκειμένου να καταστεί η περιοχή της Βαλτικής θάλασσας η πρώτη αυτοσυντηρούμενη περιοχή από άποψη εισροής ανόργανων φωσφορούχων λιπασμάτων.

Τομέας προτεραιότητας NUTRI
Χρηματοδότηση

Αφαίρεση φωσφορικών ενώσεων από τα απορρυπαντικά
Σκοπός του συγκεκριμένου έργου ήταν να στηρίξει τα κράτη της Βαλτικής θάλασσας να εφαρμόσουν τη σύσταση 28E/7 της HELCOM (ήτοι την κατάρτιση εθνικής νομοθεσίας για τον περιορισμό της χρήσης φωσφορικών ενώσεων στα απορρυπαντικά πλυντηρίων ρούχων και αυτόματων πλυντηρίων πιάτων) καταρτίζοντας πληροφοριακό υλικό για τους ιθύνοντες για τη χάραξη της πολιτικής. Το 2011 εγκρίθηκε η απαγόρευση των φωσφορικών ενώσεων στα απορρυπαντικά πλυντηρίων ρούχων σε όλη την ΕΕ.
Ο μικρός προϋπολογισμός του έργου χρηματοδοτήθηκε από τη σουηδική χημική υπηρεσία.

PRESTO
Σκοπός του έργου είναι η μείωση του φορτίου θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα μέσω προγραμμάτων εκπαίδευσης του τεχνικού προσωπικού, σχεδιαστών και ακαδημαϊκών εκπαιδευτών που ασχολούνται με την επεξεργασία λυμάτων, καθώς και μέσω τεχνικών μελετών και επενδύσεων σε επιλεγμένους σταθμούς λυμάτων της Λευκορωσίας (Baranovichi, Grodno, Molodechno και Vitebsk).
Επιχειρησιακό πρόγραμμα περιοχή της Βαλτικής θάλασσας
Σύνολο: 4,6
ΕΤΠΑ: 1,1
ΕΜΓΕΣ: 2,8

BALTIC DEAL
Σκοπός του έργου ήταν να καταπολεμήσει τις απορροές και διαρροές θρεπτικών ουσιών από γεωργικές εκμεταλλεύσεις: πρώτες ξεκίνησαν το έργο πέντε ομοσπονδίες γεωργών σε εθελοντική βάση.
Επιχειρησιακό πρόγραμμα περιοχή της Βαλτικής θάλασσας
Σύνολο: 3,8
ΕΤΠΑ: 3,0

Αξιολόγηση του περιφερειακού φορτίου ρύπανσης από θρεπτικές ουσίες και προσδιορισμός έργων προτεραιότητας για τη μείωση εισροών θρεπτικών ουσιών από τη Λευκορωσία στη Βαλτική θάλασσα
Σκοπός του συγκεκριμένου έργου είναι να προσδιορίσει επενδύσεις προτεραιότητας και να αναπτύξει τοπικές ικανότητες για τη μείωση των εισροών θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα στο πλαίσιο της περιβαλλοντικής εταιρικής σχέσης της βόρειας διάστασης, με ιδιαίτερη εστίαση στη γεωργία, τα αστικά λύματα και τη βιομηχανία, περιλαμβανομένων της παραγωγής και της χρήσης απορρυπαντικών που περιέχουν φώσφορο.
Χρηματοδοτούμενο από το ταμείο του σχεδίου δράσης για τη Βαλτική, υπό τη διαχείριση της NIB/NEFCO, με επενδυτές τη Σουηδία και τη Φινλανδία: 0,25

Οριζόντια δράση «Γείτονες»

Βιώσιμη από οικονομική και περιβαλλοντική άποψη περιοχή της λίμνης Peipsi
Σκοπός του συγκεκριμένου έργου είναι να βελτιωθεί η περιβαλλοντική κατάσταση της λεκάνης απορροής της λίμνης Peipsi μέσω της ανακαίνισης υφιστάμενων εγκαταστάσεων επεξεργασίας λυμάτων στο Pskov Oblast και της δημιουργίας νέων υποδομών σε μικρά λιμάνια στην εσθονική πλευρά της λίμνης Peipsi.
ΕΠ Εσθονία-Λετονία-Ρωσία

Έργα του ΕΠ της περιοχής της Βαλτικής θάλασσας (πέραν των εμβληματικών) με αντικείμενο τον ευτροφισμό

(σε εκατομμύρια ευρώ)

Έργα του ΕΠ της περιοχής της Βαλτικής θάλασσας (πέραν των εμβληματικών) με αντικείμενο τον ευτροφισμό
Πηγή και ύψος χρηματοδότησης (ΕΠ της περιοχής της Βαλτικής θάλασσας)

Baltic Compass
Στο συγκεκριμένο έργο προβλέπεται η συνεργασία με τους τομείς της γεωργίας και του περιβάλλοντος για την αντιμετώπιση της ανάγκης για μια διεθνική προσέγγιση με σκοπό τη μείωση του ευτροφισμού στη Βαλτική θάλασσα.
Σύνολο: 6,6
ΕΤΠΑ: 4,6
ΕΜΓΕΣ: 0,5

Baltic Compact
Το συγκεκριμένο έργο ασχολείται με γεωργοπεριβαλλοντικές δράσεις.
Σύνολο: 1,9
ΕΤΠΑ: 1,5

BERAS (Baltic Ecological Recycling Agriculture and Society, Οικολογική Ανακύκλωση στη Γεωργία και την Κοινωνία της Βαλτικής)
Σκοπός του συγκεκριμένου έργου είναι η μείωση του ευτροφισμού, η κατάργηση της χρήσης φυτοφαρμάκων και η μείωση της επιρροής του τομέα των τροφίμων στην παγκόσμια θέρμανση.
Σύνολο: 4,4
ΕΤΠΑ: 3,4
ΕΜΓΕΣ: 0,05

Waterpraxis
Σκοπός του συγκεκριμένου έργου είναι η βελτίωση της κατάστασης της Βαλτικής θάλασσας μέσω της υποστήριξης της υλοποίησης των σχεδίων διαχείρισης της λεκάνης απορροής στην περιοχή.
Σύνολο: 2,0
ΕΤΠΑ: 1,5

PURE (Project on urban reduction of eutrophication, Έργο για τη μείωση του ευτροφισμού σε αστικά κέντρα)
Σκοπός του έργου είναι η προετοιμασία και η υλοποίηση επενδύσεων σε δήμους μέσω διακρατικής συνεργασίας.
Σύνολο: 3,2
ΕΤΠΑ: 2,0
ΕΜΓΕΣ: 0,5

Απαντήσεις της Επιτροπής

Σύνοψη

V

Η Επιτροπή επισήμανε τα ζητήματα αυτά κατά την αξιολόγηση των πρώτων σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού (ΣΔΛΑΠ)¹ και κατά την αξιολόγηση των πρώτων προγραμμάτων μέτρων², εκτιμώντας ότι αποτελούν σημαντικό τομέα που χρήζει βελτιώσεων και προέτρεψε τα κράτη μέλη να αναλάβουν σχετική δράση στο πλαίσιο των δεύτερων ΣΔΛΑΠ.

VI

Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι ενέργειες στις οποίες προέβη ήταν οι ενδεδειγμένες. Τόσο στη Συνθήκη όσο και στην πάγια νομολογία του Δικαστηρίου ορίζεται σαφώς ότι η Επιτροπή διαθέτει ευρύ περιθώριο εκτίμησης ως προς τον χρόνο κίνησης διαδικασιών επί παραβάσει σύμφωνα με τον ρόλο της ως θεματοφύλακα των Συνθηκών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα εναλλακτικά εργαλεία ή ο πολιτικός διάλογος μπορεί να αποτελέσουν αποτελεσματικότερη προσέγγιση από την κίνηση διαδικασιών επί παραβάσει.

Ωστόσο, η Επιτροπή διαθέτει σημαντικό και αποδεδειγμένο ιστορικό επίτευξης συμμόρφωσης με την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων με τη χρήση του εργαλείου της διαδικασίας επί παραβάσει.

VII

Κατά την εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, σε ορισμένες περιπτώσεις τα κράτη μέλη έχουν βρεθεί αντιμέτωπα με αρκετές προκλήσεις, ενώ σε άλλες περιπτώσεις η δράση τους έχει αποδειχθεί αποτελεσματική. Ωστόσο, η γενικότερη τάση όσον αφορά τη μέση συγκέντρωση νιτρικών ιόντων στην ΕΕ και τη Βαλτική παρουσιάζει βελτίωση.

Στόχος της πολιτικής πολλαπλής συμμόρφωσης δεν είναι να αποτελέσει μέτρο για την επιβολή της εφαρμογής της ευρωπαϊκής νομοθεσίας στα κράτη μέλη. Σε περίπτωση μη εφαρμογής, η διαδικασία επί παραβάσει έχει αποδειχθεί ότι αποτελεί τον ενδεδειγμένο τρόπο δράσης.

Ο αριθμός των περιπτώσεων μη συμμόρφωσης και των κυρώσεων που επιβάλλονται στο πλαίσιο του μηχανισμού πολλαπλής συμμόρφωσης αποτελεί περισσότερο ένδειξη της λειτουργικότητας παρά της ανεπάρκειας του μηχανισμού. Η πολλαπλή συμμόρφωση ισχύει μόνο για γεωργούς που λαμβάνουν άμεσες ενισχύσεις ή συμμετέχουν σε ορισμένα μέτρα αγροτικής ανάπτυξης, π.χ. στα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα.

VIII

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η στρατηγική της ΕΕ για την περιοχή της Βαλτικής θάλασσας (EUSBSR) έχει συμβάλει επιτυχώς στην προαγωγή της προστασίας του περιβάλλοντος στη Βαλτική θάλασσα. Εν γένει, η νέα μακροπεριφερειακή προσέγγιση μπορεί να θεωρηθεί πολύτιμο εργαλείο για την αντιμετώπιση των περιφερειακών προβλημάτων και την ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των χωρών που βρέχονται από τη Βαλτική θάλασσα.

Εισαγωγή

09

Τα προγράμματα μέτρων τόσο της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα όσο και της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική έχουν εξορθολογιστεί με σκοπό την υποβολή κοινής έκθεσης τον Μάρτιο του 2016. Τα προγράμματα μέτρων της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα και της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική, σχετικά με τα οποία υποβάλλουν έκθεση τα κράτη μέλη, θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις υποχρεώσεις στο πλαίσιο της Επιτροπής του Ελσίνκι (HELCOM) και των διεθνών συμφωνιών.

13

Στο πλαίσιο του ΕΓΤΑΑ, τόσο κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013 όσο και κατά την περίοδο 2014-2020, η διαχείριση των υδάτων ορίστηκε ως ένας από τους βασικούς στόχους της αγροτικής ανάπτυξης. Οι στόχοι αυτοί μπορούν να επιτευχθούν μέσω διαφόρων μέτρων, συμπεριλαμβανομένων μέτρων που δεν συνδέονται με συγκεκριμένη περιοχή, όπως οι επενδύσεις και η κατάρτιση.

Για την περίοδο 2007-2013, διατίθενται πληροφορίες σχετικά με την κατανομή των χρηματοδοτικών πόρων μόνο στο επίπεδο των αξόνων και των μέτρων. Για την περίοδο 2014-2020, τέτοιου είδους πληροφορίες είναι διαθέσιμες στο επίπεδο των μέτρων και των τομέων εστίασης (ή προτεραιότητας, όπως στην περίπτωση της προτεραιότητας που συνδέεται με τη διαχείριση των υδάτων), γεγονός που θα καταστήσει δυνατή τη λήψη δεδομένων που συνδέονται απευθείας με τους στόχους.

Παρατηρήσεις

18

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι, παρότι οι στόχοι της HELCOM για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών θεωρούνται ορθή πρακτική, δεν ήταν νομικώς δυνατόν να αναμένεται από τα κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας να συμπεριλάβουν στις εκθέσεις που υπέβαλαν τον Οκτώβριο του 2012, δυνάμει της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική (ΟΠΘΣ), τους στόχους τους για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών σύμφωνα με τη HELCOM, καθώς οι στόχοι αυτοί εγκρίθηκαν κατά την υπουργική σύνοδο της HELCOM τον Οκτώβριο του 2013. Ωστόσο, στην πράξη, η Επιτροπή θα επικροτούσε το ενδεχόμενο τα προγράμματα μέτρων που καταρτίζουν τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της ΟΠΘΣ, και τα οποία αναμένονται τον Μάρτιο του 2016, να συνεισφέρουν επίσης στην επίτευξη των δεσμεύσεων που έχουν αναληφθεί στο πλαίσιο της HELCOM.

28

Η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα (ΟΠΥ) και η HELCOM έχουν τον ίδιο στόχο —μια Βαλτική θάλασσα που δεν είναι ευτροφική. Η επίτευξη καλής κατάστασης βάσει της ΟΠΥ θεωρείται επαρκής για την επίτευξη του στόχου της HELCOM. Περαιτέρω μέτρα πρέπει να ληφθούν από την Πολωνία —τα οποία, ωστόσο, είναι αναγκαία όχι μόνο για τη συμμόρφωση με τους στόχους της HELCOM αλλά και για την επίτευξη των στόχων της ΟΠΥ.

Η Πολωνία δεν όρισε στα πρώτα ΣΔΛΑΠ επαρκώς αυστηρά πρότυπα για τις φωσφορικές ενώσεις τα οποία να συμμορφώνονται με την ΟΠΥ και να συσχετίζονται με την καλή οικολογική κατάσταση βάσει της ΟΠΥ (χρησιμοποίησε προϋπάρχοντα παλαιότερα πρότυπα) και, ως εκ τούτου, ενδέχεται να φαίνεται ότι οι στόχοι της HELCOM είναι αυστηρότεροι. Αυτή η φαινομενική ανωμαλία αναμένεται να αποκατασταθεί όταν η Πολωνία ορίσει πρότυπα για τις φωσφορικές ενώσεις που να συμμορφώνονται με την ΟΠΥ και τα χρησιμοποιήσει για τον καθορισμό προγραμμάτων μέτρων στα δεύτερα ΣΔΛΑΠ, τα οποία θα μειώσουν τις φωσφορικές ενώσεις τόσο στα εσωτερικά όσο και στα θαλάσσια ύδατα.

31

Στο πλαίσιο της υποβολής εκθέσεων από τα κράτη μέλη για τα δεύτερα ΣΔΛΑΠ απαιτείται η διενέργεια ανάλυσης απόκλισης όσον αφορά τις θρεπτικές ουσίες· με τον τρόπο αυτό αναμένεται να βελτιωθεί, κατά τις δύο επόμενες περιόδους υποβολής εκθέσεων, η παρακολούθηση από την Επιτροπή της μείωσης των θρεπτικών ουσιών που επιτυγχάνεται από τα κράτη μέλη.

Τα κράτη μέλη πρέπει να αναφέρουν στον δεύτερο κύκλο σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού τον βαθμό στον οποίο η εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση επαρκεί για την αντιμετώπιση της προερχόμενης από τη γεωργία ρύπανσης με θρεπτικές ουσίες, καθώς και τα επιπρόσθετα βασικά και συμπληρωματικά μέτρα της ΟΠΥ που θα προγραμματιστούν για την αντιμετώπισή της. Αυτό θα βοηθήσει τα κράτη μέλη και την Επιτροπή να κατανοήσουν τα σημεία στα οποία απαιτείται περαιτέρω δράση.

34

Η Επιτροπή αναμένει ότι, στο πλαίσιο των μέτρων που περιλαμβάνονται στα ΣΔΛΑΠ, θα επανεξεταστούν και θα αναθεωρηθούν οι υπάρχουσες άδειες για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων όπου απαιτείται, ούτως ώστε να διασφαλιστεί η μείωση της αστικής ρύπανσης σε επίπεδο που καθιστά δυνατή την επίτευξη συνθηκών καλής κατάστασης σε όλα τα υδατικά συστήματα. Σε ορισμένα ύδατα, το επίπεδο αυτό μπορεί να ανέρχεται σε 1 mg/l φωσφόρου ή σε άλλες περιοχές μπορεί να απαιτούνται αυστηρότερα επίπεδα, π.χ. 0,5 mg/l ή λιγότερο, λόγω υψηλής πληθυσμιακής πυκνότητας ή χαμηλής αραίωσης.

41

Τα σχέδια των κρατών μελών για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών τα οποία βασίζονται στα οικεία σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού χαρακτηρίζονται από χαμηλό βαθμό φιλοδοξίας, διότι κατά κύριο λόγο παρουσιάζουν απλώς τα «βασικά μέτρα» που ισχύουν ήδη για την εφαρμογή των οδηγιών της ΕΕ σχετικά με τις συγκεκριμένες δραστηριότητες που προκαλούν ρύπανση με θρεπτικές ουσίες, κυρίως τα αστικά λύματα και η γεωργία, και δεν προσδιορίζουν τον τρόπο με τον οποίο τα μέτρα αυτά πρέπει να ενισχυθούν για να καταστεί δυνατή η επίτευξη συνθηκών θρεπτικών ουσιών που συνάδουν με την καλή κατάσταση. Έχουν συμπεριληφθεί λίγα νέα μέτρα σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 3 στοιχείο η) της ΟΠΥ για τον έλεγχο των διάχυτων πηγών ρύπανσης (απουσιάζουν κυρίως έλεγχοι των διάχυτων πηγών φωσφορικών ενώσεων) και τα «συμπληρωματικά μέτρα» είναι ασαφή ως προς τη συνολική αναμενόμενη συμβολή τους. Η Επιτροπή επισήμανε το ζήτημα αυτό κατά την αξιολόγηση των πρώτων ΣΔΛΑΠ³ και κατά την αξιολόγηση των πρώτων προγραμμάτων μέτρων⁴ ως σημαντικό τομέα που χρήζει βελτίωσης και παρότρυνε τα κράτη μέλη να αναλάβουν σχετική δράση στα δεύτερα ΣΔΛΑΠ.

Βλέπε επίσης την απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 30.

46

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η Γερμανία και η Φινλανδία συμμορφώνονται με την οδηγία σύμφωνα με τη μεθοδολογία της Επιτροπής για την αξιολόγηση της συμμόρφωσης, εφόσον επιτυγχάνουν ποσοστό συμμόρφωσης 99 % ή υψηλότερο. Τα τέσσερα άλλα κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας που κλήθηκαν να συμμορφωθούν πλήρως με την οδηγία το 2012 κατέγραψαν υψηλά ποσοστά συμμόρφωσης, της τάξης του 89 % και άνω.

47

Η χρήση μεμονωμένων ή κατάλληλων συστημάτων (ΜΚΣ) πράγματι δεν θεωρείται αυτομάτως παραβίαση από την Επιτροπή, δεδομένου ότι αυτή η δυνατότητα παρέχεται από την οδηγία. Ωστόσο, υψηλό ποσοστό ΜΚΣ ενδέχεται να υποδηλώνει προβλήματα με τα συστήματα συλλογής και η Επιτροπή θα δώσει συνέχεια / θα διερευνήσει τις καταστάσεις αυτές (πρβλ. απάντηση στο σημείο 48 για αναλυτικότερη περιγραφή).

48

Η Επιτροπή διερευνά τη χρήση μεμονωμένων και κατάλληλων συστημάτων μέσω του επονομαζόμενου εργαλείου «EU Pilot» (π.χ. είδη ΜΚΣ που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη, καταχώριση, άδεια και επιθεωρήσεις των ΜΚΣ). Η Επιτροπή εξετάζει επίσης τα ΜΚΣ επί σειρά ετών, συμπεριλαμβάνοντάς τα στον πίνακα υποβολής εκθέσεων του άρθρου 15. Επιπλέον, το έγγραφο καθοδήγησης με τίτλο «Terms and Definitions of the Urban Waste Water Treatment Directive» (Όροι και ορισμοί της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων) που διατίθεται από το 2007, περιλαμβάνει ενότητα η οποία αναφέρεται στα ΜΚΣ.

49

Η Επιτροπή αποφάσισε να δεχτεί ότι η πλήρης (100 %) συμμόρφωση δεν ήταν ούτε πιθανή ούτε ρεαλιστική, επομένως έθεσε όρια για την κίνηση διαδικασιών επί παραβάσει εισάγοντας τα δύο πρότυπα που αναφέρονται από το Ελεγκτικό Συνέδριο. Η μεθοδολογία αυτή έγινε αποδεκτή από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο (βλέπε υπόθεση C-395/13, Επιτροπή κατά Βελγίου, σκέψεις 33 έως 38).

51

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι γνώριζε την επιλογή στην οποία προέβη η Πολωνία πριν από το 2010, αλλά δεν ήταν νομικά σε θέση να την προσβάλει ή να προβλέψει το επίπεδο μη συμμόρφωσης της Πολωνίας πριν από το 2010. Η οδηγία παρέχει σαφώς αυτές τις δύο επιλογές στα κράτη μέλη και η επιλογή της Πολωνίας να χρησιμοποιήσει το άρθρο 5 παράγραφος 4 τής παρεχόταν εκ του νόμου, παρότι δεν ήταν ρεαλιστική δεδομένου ότι συνεπαγόταν ότι η Πολωνία δεν θα μπορούσε, εξαιτίας της επιλογής αυτής, να επωφεληθεί από τον επιπλέον χρόνο που χορηγούνταν στο πλαίσιο της συνθήκης προσχώρησης.

52

Η Επιτροπή παρακολούθησε την εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας στην Πολωνία με αυξανόμενη ανησυχία και προσοχή, καθώς γινόταν ολοένα σαφέστερο ότι σημειωνόταν και εξακολουθεί να σημειώνεται ουσιαστική έλλειψη σαφούς προγραμματισμού για την εφαρμογή της. Η επιλογή νομικής βάσης αποτελεί τον μικρότερο από τους προβληματισμούς της Επιτροπής εν προκειμένω και δεν συνιστά βάσιμη δικαιολογία για αυτή την έλλειψη συντονισμένης δράσης σε εθνικό επίπεδο.

Η Επιτροπή επισημαίνει ανά τακτά χρονικά διαστήματα από το 2011 ότι οι προβλεπόμενες επενδύσεις δεν θα έχουν ως αποτέλεσμα την επίτευξη συμμόρφωσης στην Πολωνία. Επιπλέον, η Πολωνία προσκόμισε μόνον προκαταρκτικά επενδυτικά σχέδια (γενικό σχέδιο) και δεν έχει εκτελέσει εργασίες για το αντίστοιχο KPOSK (2010) μέχρι στιγμής. Ούτε το προκαταρκτικό γενικό σχέδιο του Φεβρουαρίου του 2014 ούτε η τελική έκδοση του Μαΐου του 2015 έχουν γίνει μέχρι στιγμής αποδεκτά από την Επιτροπή.

56

Οι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων αποτελούν υποδομές με μεγάλο χρόνο ζωής και είναι δύσκολο να εκτιμηθεί το κατάλληλο μέγεθός τους μόνο σε βραχυπρόθεσμο επίπεδο. Εν γένει, το μέγεθος των σταθμών μπορεί να καθορίζεται από διάφορους παράγοντες, όπως τα περιθώρια ασφαλείας, η ικανότητα αντιμετώπισης των εποχικών δραστηριοτήτων/διακυμάνσεων, όπως ο τουρισμός, η εισροή υδάτων από έντονες βροχοπτώσεις ή η πρόβλεψη πιθανών μελλοντικών συνδέσεων λόγω της αύξησης του πληθυσμού.

Επιπλέον, η ύπαρξη ελάχιστου ποσοστού καθαρών υδάτων είναι επωφελής διότι αποτρέπει το ενδεχόμενο σήψης των λυμάτων και παραγωγής υδρόθειου που είναι επικίνδυνο για την ανθρώπινη υγεία.

58

Αξιολογήσεις της νομοθεσίας διενεργήθηκαν για τις υποψήφιες προς ένταξη χώρες πριν από την προσχώρησή τους και θεωρήθηκε ότι είχαν ολοκληρωθεί, όπως απαιτούνταν πριν από την προσχώρηση, όσον αφορά το ισχύον κεκτημένο της ΕΕ, μέρος του οποίου αποτελεί και η οδηγία 91/271/ΕΟΚ.

59

Τα κράτη μέλη έχουν δυνατότητα να επιλέξουν μεταξύ του άρθρου 5 παράγραφος 2 και του άρθρου 5 παράγραφος 4 και δεν περιορίζονται ως προς την επιλογή αυτή από τις διατάξεις της συμφωνίας προσχώρησης.

60

Μετά την προσχώρηση της Πολωνίας, η Επιτροπή ξεκίνησε βαθμιαία να εντοπίζει τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η Πολωνία με την εφαρμογή της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων και, από το 2007, δρομολόγησε τακτικό διευρυμένο έλεγχο των αιτήσεων έργων που υποβάλλονταν για συγχρηματοδότηση από την ΕΕ. Από το 2010, όταν η Επιτροπή συγκέντρωσε επαρκείς πληροφορίες από τις οποίες προέκυπτε ότι υπήρχαν σοβαρά προβλήματα εφαρμογής, ξεκίνησε επίσημη επικοινωνία με τις πολωνικές αρχές για το συγκεκριμένο ζήτημα. Υπενθυμίζεται ότι τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η Πολωνία ήταν πολύ ευρύτερα και πολύ πιο θεμελιώδη από την επιλογή μεταξύ της εφαρμογής του άρθρου 5 παράγραφος 2 ή του άρθρου 5 παράγραφος 4 και σχετίζονταν με την εσφαλμένη οριοθέτηση των οικισμών, την ελλιπή ή μη συνεκτική υποβολή δεδομένων όσον αφορά τη συμμόρφωση, την έλλειψη σαφούς και συνεκτικού προγραμματισμού και την αυθαίρετη επιβολή ορίου στις επενδύσεις εστιάζοντας αποκλειστικά σε σταθμούς επεξεργασίας φορτίου άνω των 15 000 μονάδων ι.π.

61

Παρά τις πολυάριθμες επιστολές που απέστειλε η Επιτροπή στην Πολωνία ζητώντας την υποβολή συνεκτικών δεδομένων σχετικά με την κατάσταση της εφαρμογής και τον μελλοντικό προγραμματισμό της εφαρμογής της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (συμπεριλαμβανομένων δεδομένων που θα καταδείκνυαν συμμόρφωση είτε με το άρθρο 5 παράγραφος 2 είτε με το άρθρο 5 παράγραφος 4), η Πολωνία δεν διαβίβασε τα στοιχεία αυτά. Η Επιτροπή θα ήθελε να επισημάνει ότι η Πολωνία, κατόπιν ανταλλαγής αλληλογραφίας με την Επιτροπή, επέλεξε η ίδια την εφαρμογή του άρθρου 5 παράγραφος 2. Το 2012, κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων για την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, η Επιτροπή ζήτησε από την Πολωνία να καταρτίσει γενικό σχέδιο σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, το οποίο θα υποβαλλόταν σε έλεγχο από την Επιτροπή ώστε να διασφαλιστεί ότι η συγχρηματοδότηση από την ΕΕ κατά την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020 θα χορηγηθεί σε έργα που θα συμμορφώνονται με την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων και τα οποία θα συμβάλουν με τον πλέον αποτελεσματικό τρόπο στην κάλυψη του κενού εφαρμογής.

62

Η Επιτροπή έχει πλέον επανενεργοποιήσει τις εκθέσεις του άρθρου 17 με σκοπό να πληροφορείται πότε ένας συγκεκριμένος οικισμός αρχίζει να συμμορφώνεται, σε περίπτωση που δεν έχει ακόμη συμμορφωθεί.

Με το νέο υπόδειγμα του άρθρου 17, η Επιτροπή επιχείρησε να επιτύχει ισορροπία ώστε να βελτιωθούν οι γνώσεις της σχετικά με την κατάσταση των κρατών μελών χωρίς να αυξηθεί παράλληλα η διοικητική επιβάρυνση. Τα περισσότερα κράτη μέλη ανταποκρίθηκαν θετικά και υπέβαλαν εκθέσεις με βάση το νέο υπόδειγμα. Επιπλέον, τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να περιγράφουν κάθε έργο στον πίνακα της έκθεσης. Σύμφωνα με το άρθρο 15, η Επιτροπή γνωρίζει το ποσοστό του φορτίου που απορρίπτεται χωρίς επεξεργασία και επομένως την «απόσταση από τη συμμόρφωση». Στη συνέχεια, εναπόκειται στα κράτη μέλη να ορίσουν προσαρμοσμένο έργο για την επίτευξη της όσο το δυνατόν ταχύτερης συμμόρφωσης. Η Επιτροπή δεν σκοπεύει να αυξήσει την επιβάρυνση που συνεπάγεται η υποβολή εκθέσεων για τα κράτη μέλη, διότι δεν υπάρχει ανάγκη για λεπτομερή πληροφόρηση όσον αφορά τα χιλιόμετρα αγωγών αποχέτευσης ανά οικισμό σε επίπεδο ΕΕ.

63

Η Επιτροπή διαθέτει σημαντικό περιθώριο διακριτικής ευχέρειας στα ζητήματα αυτά και πρέπει να επιλέγει τα πλέον κατάλληλα εργαλεία. Στην προκειμένη περίπτωση, η Επιτροπή επέλεξε να εξασφαλίσει δεσμεύσεις μέσω συναντήσεων με τα κράτη μέλη όσον αφορά την επεξεργασία των αστικών λυμάτων και προτίμησε να αναμείνει ώστε να προβεί σε κίνηση περισσότερο επίσημων διαδικασιών αφού θα είχε παρέλθει επαρκής αριθμός προθεσμιών σε αρκετά κράτη μέλη. Τυχόν διαδικασίες «EU Pilot» που θα είχαν δρομολογηθεί με βάση την αρχική προθεσμία αξιολόγησης (2004 έως τέλη του 2006), θα αφορούσαν μόνο τρία κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Πολωνίας. Ως εκ τούτου, για λόγους αποδοτικότητας, αποφασίστηκε να ληφθούν πρώτα τα αποτελέσματα της επόμενης διαδικασίας υποβολής εκθέσεων, η οποία θα περιλάμβανε περισσότερα στοιχεία από την άποψη των καλυπτόμενων κρατών μελών και οικισμών.

Κατά συνέπεια, η Επιτροπή θεωρεί ότι οι ενέργειες στις οποίες προέβη ήταν οι ενδεδειγμένες. Τόσο στη Συνθήκη όσο και στην πάγια νομολογία του Δικαστηρίου ορίζεται σαφώς ότι η Επιτροπή διαθέτει ευρύ περιθώριο εκτίμησης ως προς τον χρόνο κίνησης διαδικασιών επί παραβάσει σύμφωνα με τον ρόλο της ως θεματοφύλακα των Συνθηκών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα εναλλακτικά εργαλεία ή ο πολιτικός διάλογος μπορεί να αποτελέσουν αποτελεσματικότερη προσέγγιση από την κίνηση διαδικασιών επί παραβάσει.

Τέλος, η Επιτροπή έλαβε υπόψη τις διαφορετικές περιόδους εφαρμογής (14 έτη για τα κράτη μέλη της ΕΕ-15 έναντι 3 έως 11 ετών για τα κράτη μέλη της ΕΕ-10 που προσχώρησαν στην ΕΕ το 2004) κατά τη δρομολόγηση των διαδικασιών «EU Pilot» και των διαδικασιών επί παραβάσει.

Ωστόσο, η Επιτροπή διαθέτει σημαντικό και αποδεδειγμένο ιστορικό επίτευξης συμμόρφωσης με την οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων με τη χρήση του εργαλείου των διαδικασιών επί παραβάσει (π.χ. Γαλλία, Βέλγιο, Ηνωμένο Βασίλειο κ.λπ.).

64

Στον πίνακα 2 του παραρτήματος της οδηγίας για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων ορίζονται ελάχιστα πρότυπα που πρέπει να επιτυγχάνονται, αλλά τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να εφαρμόσουν αυστηρότερα πρότυπα. Αυτού του είδους τα αυστηρότερα πρότυπα ενδέχεται να είναι αναγκαία από νομική άποψη προκειμένου να εξασφαλιστεί η συμμόρφωση με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα.

69

Η Επιτροπή θα ήθελε να διευκρινίσει ότι το έργο «Υπηρεσίες υδάτων και περιβάλλοντος του Καλίνινγκραντ» αναμένεται να τεθεί σε πλήρη λειτουργία κατά τη διάρκεια του 2016 όσον αφορά τις σχετικές με τα ύδατα συνιστώσες του.

76

Ρύπανση από θρεπτικές ουσίες μπορεί να προκληθεί και σε ύδατα που βρίσκονται σε περιοχές εκτατικής γεωργίας όπου η διασπορά λιπασμάτων είναι περιορισμένη. Βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση, και τα ύδατα που διατρέχουν κίνδυνο ρύπανσης πρέπει να καλύπτονται από ειδικά μέτρα.

Σε ορισμένες περιοχές, απαιτούνται μέτρα τόσο βάσει της οδηγίας για τη νιτρορύπανση όσο και βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα προκειμένου να επιτευχθούν οι μειώσεις θρεπτικών ουσιών που είναι αναγκαίες για την επίτευξη καλής κατάστασης των υδάτων.

79

Η διασπορά αζώτου από ορυκτά λιπάσματα δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί από μόνη της ως δείκτης της έλλειψης αντίκτυπου των απαιτήσεων και πρέπει να ερμηνευτεί με προσοχή. Οι συνολικές απώλειες αζώτου ή το συνολικό πλεόνασμα αζώτου (από όλες τις πηγές) αποτελούν καταλληλότερους δείκτες.

80

Η Επιτροπή θεωρεί ότι μέτρα όπως η απαγόρευση της διασποράς λιπασμάτων σε συγκεκριμένες περιόδους του έτους μπορούν να ελέγχονται αποτελεσματικά εάν οι επιθεωρήσεις εκτελούνται στον κατάλληλο χρόνο.

Τα σχέδια ή τα αρχεία λίπανσης περιλαμβάνονται σε αρκετά προγράμματα δράσης στο πλαίσιο της οδηγίας για τη νιτρορύπανση ως κοινή πρακτική για την επίτευξη ισορροπημένης λίπανσης και για τη διευκόλυνση των ελέγχων.

84

Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η πολλαπλή συμμόρφωση δεν αποτελεί μηχανισμό για την επιβολή της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής νομοθεσίας, αλλά επιδιώκει μεταξύ άλλων «να καταστεί η ΚΓΠ πιο συμβατή με τις προσδοκίες της κοινωνίας» [βλέπε αιτιολογική σκέψη 54 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1306/2013]. Η πολλαπλή συμμόρφωση συνδέει τις ενισχύσεις στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΚΓΠ) με την τήρηση ορισμένων κανόνων, ενώ η παραβίαση των κανόνων αυτών οδηγεί σε μείωση των ενισχύσεων στο πλαίσιο της ΚΓΠ. Η πολλαπλή συμμόρφωση θα πρέπει καταρχήν να χρησιμοποιεί τα υφιστάμενα συστήματα ελέγχου. Ωστόσο, θα πρέπει επίσης να εξασφαλίζει ελάχιστο ποσοστό ελέγχων, σε περίπτωση που το σύστημα ελέγχου της τομεακής νομοθεσίας δεν είναι επαρκώς αποτελεσματικό.

86

Εναπόκειται στα κράτη μέλη να ορίζουν πρότυπα καλής γεωργικής και περιβαλλοντικής κατάστασης (ΚΓΠΚ) κατά τρόπο ώστε να επιτυγχάνεται ο στόχος του προτύπου. Όσον αφορά το αναφερθέν πρότυπο ΚΓΠΚ για τη «δημιουργία ζωνών ανάσχεσης κατά μήκος υδατορευμάτων», ο στόχος του αφορά τη δημιουργία ζωνών ανάσχεσης και τη διαχείρισή τους αλλά όχι, εν γένει, τη χρήση λιπασμάτων σε γεωργικές εκτάσεις. Συνεπώς, το πεδίο εφαρμογής του εν λόγω προτύπου ΚΓΠΚ περιορίζεται σε ζώνες ανάσχεσης που βρίσκονται τόσο εντός όσο και εκτός των ευπρόσβλητων από νιτρορύπανση ζωνών. Επιπλέον, ορισμένες απαιτήσεις που απορρέουν από την οδηγία για τη νιτρορύπανση εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της πολλαπλής συμμόρφωσης μέσω της ΚΑΔ 1 (πρώην ΚΑΔ 4).

87

Το πρότυπο ΚΓΠΚ για τις ζώνες ανάσχεσης που ισχύει από την 1η Ιανουαρίου 2012 [βλέπε άρθρο 149 του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 73/2009] αφορά απαιτήσεις που απορρέουν από την οδηγία για τη νιτρορύπανση και μεταφέρει τις απαιτήσεις αυτές στις γεωργικές εκτάσεις που βρίσκονται εκτός των ευπρόσβλητων από νιτρορύπανση ζωνών, λαμβανομένων υπόψη των τοπικών συνθηκών, όπως ορίζεται στο άρθρο 94 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1306/2013. Αντίστοιχα, η ποικιλία κατά τον καθορισμό των απαιτήσεων που επισημάνθηκε από το Ελεγκτικό Συνέδριο απορρέει από την ίδια την οδηγία για τη νιτρορύπανση και αντικατοπτρίζει την ποικιλία των τοπικών συνθηκών, όπως αυτή γίνεται αντιληπτή από τα κράτη μέλη.

90

Ο αριθμός των περιπτώσεων μη συμμόρφωσης και των κυρώσεων που επιβάλλονται στο πλαίσιο του μηχανισμού πολλαπλής συμμόρφωσης αποτελεί περισσότερο ένδειξη της λειτουργικότητας παρά της ανεπάρκειας του μηχανισμού. Για παράδειγμα, η έλλειψη εγκαταστάσεων αποθήκευσης κοπριάς εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα σε ευπρόσβλητες από νιτρορύπανση ζώνες και, στο πλαίσιο της πολλαπλής συμμόρφωσης, δίδεται συνέχεια στην παράβαση αυτή, κάτι που εξηγεί τον υψηλό βαθμό μη συμμόρφωσης (βλέπε επίσης σημείο 93).

91

Τα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης για την περίοδο 2007-2013 προορίζονταν να συμβάλουν στους στόχους αγροτικής ανάπτυξης εφαρμοζόμενα μέσω διαφόρων αξόνων. Ορισμένα από τα μέτρα και τις πράξεις που εφαρμόστηκαν, συμπεριλαμβανομένων γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων, μπορούσαν να εστιάσουν σε έναν βασικό στόχο αλλά πολλά θεσπίστηκαν με σκοπό την επίτευξη πολλαπλών στόχων, στοιχείο που δεν περιορίζει την αποτελεσματικότητά τους και βοηθά στη διασφάλιση καλύτερης σχέσης κόστους/ωφελείας.

Τα γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα που εφαρμόστηκαν από μεγάλο αριθμό γεωργών σε εκτενείς περιοχές μπορούν επίσης να συμβάλουν στη βελτίωση της κατάστασης των υδάτων σε όλες αυτές τις περιοχές.

Κατά την έγκριση των προγραμμάτων για την περίοδο 2014-2020, η Επιτροπή επισήμανε την ανάγκη να κάνουν τα κράτη μέλη μεγαλύτερη χρήση της στόχευσης, μεταξύ άλλων σε ζητήματα σχετικά με τα ύδατα.

92

Κατά την περίοδο προγραμματισμού 2007-2013, τα διαφορετικά χρονοδιαγράμματα έγκρισης των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού και των προγραμμάτων αγροτικής ανάπτυξης αποτέλεσαν έναν από τους λόγους για τους οποίους το πεδίο εφαρμογής των γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων δεν αντιστοιχούσε πάντα στις περιοχές που αφορούσαν τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού.

Επιπλέον, υπενθυμίζεται ότι η συμμόρφωση με τις υποχρεωτικές απαιτήσεις στις οποίες παραπέμπουν συχνά τα σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού δεν μπορεί να διασφαλιστεί μέσω γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων, τα οποία μπορούν να παρέχουν στήριξη μόνον για εθελοντικές δράσεις που βαίνουν πέραν των υποχρεωτικών απαιτήσεων.

Επίσης, κατά τη διάρκεια της περιόδου προγραμματισμού, τα κράτη μέλη είχαν τη δυνατότητα να τροποποιήσουν τα προγράμματά τους ως προς το περιεχόμενο και/ή την κατανομή των χρηματοδοτικών πόρων. Οι προτεινόμενες τροποποιήσεις έπρεπε να είναι σύμφωνες με τους γενικότερους στόχους και τη συνολική στρατηγική του προγράμματος. Μέσω του μηχανισμού αυτού, τα προγράμματα θα μπορούσαν να έχουν συντονιστεί με τα ΣΔΛΑΠ, όπου υπήρχαν. Το 2009, ως αποτέλεσμα του διαγνωστικού ελέγχου της ΚΓΠ και ενός ευρωπαϊκού σχεδίου ανάκαμψης της οικονομίας, ο στόχος της διαχείρισης των υδάτων ενισχύθηκε περαιτέρω χαρακτηριζόμενος ως μία από τις προκλήσεις στον τομέα της αγροτικής ανάπτυξης.

93

Κατά την περίοδο 2004-2006, τα νέα κράτη μέλη από την περιοχή της Βαλτικής θάλασσας (Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία, Πολωνία) κλήθηκαν να λάβουν ειδικά μέτρα στήριξης για τις εγκαταστάσεις αποθήκευσης κοπριάς με σκοπό τη συμμόρφωση με τα πρότυπα προστασίας των υδάτων.

94

Τα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης της περιόδου 2007-2013 περιλάμβαναν μέτρα σχετικά με επενδύσεις σε εγκαταστάσεις αποθήκευσης κοπριάς.

Ειδικότερα, τα κράτη μέλη μπορούσαν να στηρίξουν επενδύσεις για τη βελτίωση της αποθήκευσης κοπριάς σε εκμεταλλεύσεις μόνον όταν οι επενδύσεις αυτές στόχευαν στη συμμόρφωση με τα νέα πρότυπα της Κοινότητας που απέρρεαν από την οδηγία για τη νιτρορύπανση, όπως εφαρμοζόταν στα κράτη μέλη και για περιορισμένη περίοδο χάριτος 36 μηνών από την ημερομηνία κατά την οποία τα πρότυπα κατέστησαν υποχρεωτικά.

95

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η πολυμορφία των γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων σημαίνει ότι τα εν λόγω μέτρα περιλαμβάνουν τόσο απλές όσο και περισσότερο σύνθετες πράξεις που στοχεύουν στην προστασία και τη βελτίωση του περιβάλλοντος. Αυτό παρέχει τη δυνατότητα στους δικαιούχους να εκτελούν πράξεις που αντιστοιχούν στις ειδικές ανάγκες τους και στις περιβαλλοντικές πιέσεις που υφίστανται.

Το επίπεδο στήριξης συσχετίζεται πάντα με το επίπεδο των δεσμεύσεων και αντισταθμίζει την απώλεια εισοδήματος και το επιπλέον κόστος που συνδέεται με τις εν λόγω δεσμεύσεις.

Ο χαμηλός βαθμός αξιοποίησης μπορεί επίσης να εξηγηθεί από άλλους λόγους πέραν του βαθμού πολυπλοκότητας των πράξεων, όπως π.χ. η ανεπαρκής προώθηση της στήριξης, καθώς και η ανεπαρκής μεταφορά γνώσης ή χρήση των συμβουλευτικών υπηρεσιών.

Το ζήτημα της χαμηλής αξιοποίησης των γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων στις περιοχές εντατικής γεωργίας ήταν ένας από τους λόγους για τους οποίους η Επιτροπή πρότεινε το 2011 την ενίσχυση του οικολογικού χαρακτήρα του πρώτου πυλώνα της ΚΓΠ, με στόχο την κάλυψη των περιοχών αυτών με απλά, γενικού χαρακτήρα και μη συμβατικά μέτρα, οι περιβαλλοντικές επιδράσεις των οποίων θα ενισχύονταν μέσω περισσότερο στοχευμένων γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων.

Για την περίοδο 2014-2020, η Επιτροπή προώθησε τη στόχευση που εφαρμοζόταν στην Πολωνία και τη Φινλανδία.

Βλέπε επίσης την απάντηση της Επιτροπής στο σημείο 92.

98

Τα περισσότερα κράτη μέλη επέλεξαν, και στις δύο περιόδους προγραμματισμού, να χρησιμοποιήσουν άλλα μέτρα, όπως μέτρα γεωργο-περιβαλλοντικο-κλιματικού χαρακτήρα για την επίτευξη γενικών και επιμέρους στόχων που συνδέονται με την προτεραιότητα της διαχείρισης των υδάτων. Οι στόχοι και οι δείκτες που συνδέονται με την ποιότητα και τη διαχείριση των υδάτων και στις δύο περιόδους προγραμματισμού καταδεικνύουν ότι ακόμη και χωρίς την εφαρμογή του μέτρου «Ενισχύσεις που έχουν σχέση με την ΟΠΥ», τα κράτη μέλη προγραμματίζουν ενέργειες που έχουν σκοπό να συμβάλουν στην επίτευξη των εν λόγω στόχων και δεικτών.

Η έλλειψη υποχρεωτικών μέτρων στο πλαίσιο των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού και τα προβλήματα κατά τον καθορισμό των μέτρων τους αποτέλεσαν ένα από τα βασικά εμπόδια στη χρήση του εν λόγω μέτρου κατά την περίοδο 2007-2013.

99

Όσον αφορά τις κυρώσεις στον τομέα της προστασίας των υδάτων, η επιβολή τους εναπόκειται στα κράτη μέλη (πέραν των κανόνων της πολλαπλής συμμόρφωσης) εφόσον απαιτείται και στις περιπτώσεις που μπορεί να διαπιστωθεί ατομική ευθύνη σε σχέση με τη ρύπανση.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν υπάρχει εγγενής δυσκολία κατά την εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» στη γεωργία. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να επιβληθεί φόρος στη χρήση λιπάσματος ή κοπριάς. Στο πλαίσιο φιλόδοξων προγραμμάτων δράσης για τη νιτρορύπανση και των βασικών μέτρων της ΟΠΥ θα μπορούσαν να θεσπιστούν σαφείς έλεγχοι για τη μείωση της ρύπανσης στην πηγή.

100

Ο κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1305/2013 θεσπίζει εκ των προτέρων αιρεσιμότητες ειδικά για την αγροτική ανάπτυξη. Οι εκ των προτέρων αιρεσιμότητες όσον αφορά τον τομέα των υδάτων (που ισχύουν για επενδύσεις που έχουν προγραμματιστεί στο πλαίσιο της προτεραιότητας 5) συνδέονται με την ύπαρξη τιμολογιακής πολιτικής για το νερό και επαρκούς συνεισφοράς των διαφόρων χρήσεων του νερού στην ανάκτηση του κόστους των υπηρεσιών ύδρευσης, σε ποσοστό που καθορίζεται στο εγκεκριμένο σχέδιο διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού για επενδύσεις που λαμβάνουν στήριξη από τα προγράμματα.

Άλλες εκ των προτέρων αιρεσιμότητες σχετικά με την αγροτική ανάπτυξη στο περιβαλλοντικό πεδίο αφορούν τις ορθές γεωργικές και περιβαλλοντικές συνθήκες, τις ελάχιστες απαιτήσεις για τη χρήση λιπασμάτων και φυτοπροστατευτικών προϊόντων, την ενεργειακή απόδοση και την ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές.

102

Όταν δεν υπάρχουν οι σχετικές νομικές βάσεις, δεν μπορούν να ενεργοποιηθούν ορισμένα μέτρα αγροτικής ανάπτυξης. Αυτό ισχύει για το μέτρο των ενισχύσεων βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, το οποίο μπορεί να εφαρμοστεί μόνον εφόσον έχουν θεσπιστεί σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού και τα αντίστοιχα προγράμματα μέτρων. Ωστόσο, τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να τροποποιούν τα προγράμματά τους καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου προγραμματισμού.

Όσον αφορά τις τροποποιήσεις στη νομοθεσία σχετικά με τις βασικές απαιτήσεις, όταν θεσπίζονται αλλαγές στη σχετική βάση κατά τη διάρκεια της περιόδου εφαρμογής των μέτρων, τα κράτη μέλη πρέπει να αντικατοπτρίζουν τις εν λόγω αλλαγές στο περιεχόμενο των μέτρων (π.χ. επίπεδα δεσμεύσεων και πριμοδοτήσεων στην περίπτωση που οι αλλαγές επηρεάζουν τα στοιχεία αυτά).

105

Σχετικά με την EUSBSR, τα κράτη μέλη επέλεξαν μια πολύ «χαλαρή» δομή διακυβέρνησης. Οι εργασίες βασίζονται σε ένα δίκτυο συντονιστών τομέων πολιτικής και οριζόντιων δράσεων, οι οποίοι επιδιώκουν τη διασφάλιση της συνέπειας μεταξύ όλων των προτεραιοτήτων της EUSBSR. Δεν δημιουργήθηκαν νέοι θεσμοί ή δομές του Συμβουλίου. Η δομή διακυβέρνησης που επελέγη δεν είναι υπερβολικά σύνθετη και επαχθής.

Εν γένει, η μακροπεριφερειακή προσέγγιση μπορεί να θεωρηθεί πολύτιμο εργαλείο για την αντιμετώπιση των περιφερειακών προβλημάτων σε μια μικρότερη γεωγραφική περιοχή σε σύγκριση με το σύνολο της ΕΕ. Η Επιτροπή θεωρεί ότι η EUSBSR έχει συμβάλει με επιτυχία στην προώθηση της περιβαλλοντικής προστασίας στη Βαλτική θάλασσα.

107

Επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια κάθε φορέα ανάπτυξης έργου η υποβολή αίτησης για αναγνώριση καθεστώτος εμβληματικού έργου. Στο σχέδιο δράσης της EUSBSR περιγράφεται η διαδικασία και παρέχεται υπόδειγμα της αίτησης. Απαιτείται σύντομη αξιολόγηση από τον συντονιστή τομέα πολιτικής ή οριζόντιας δράσης, και τα κριτήρια της αξιολόγησης είναι, μεταξύ άλλων, ο «μακροπεριφερειακός αντίκτυπος του εμβληματικού έργου» και η συμβολή «στην επίτευξη των σκοπών / δεικτών / στόχων της EUSBSR». Η Επιτροπή διενεργεί εσωτερική διαβούλευση σχετικά με κάθε αίτηση και, εντέλει, η ομάδα των εθνικών συντονιστών εγκρίνει την αναγνώριση καθεστώτος εμβληματικού έργου. Οι συντονιστές τομέα πολιτικής και οριζόντιας δράσης ενθαρρύνουν τον φορέα ανάπτυξης έργου να υποβάλει αίτηση για αναγνώριση καθεστώτος εμβληματικού έργου.

108

Η Επιτροπή διαπιστώνει ότι υπάρχει έντονο ενδιαφέρον από τους φορείς ανάπτυξης έργων για την αναγνώριση καθεστώτος εμβληματικού έργου, καθώς θεωρούν ότι βοηθά στην κινητοποίηση χρηματοδότησης για μακροπεριφερειακά έργα και αυξάνει την προβολή του έργου τους.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η συμβολή των ειδικών «εμβληματικών έργων» στη μείωση των θρεπτικών ουσιών μπορεί να μετρηθεί. Τα εμβληματικά έργα θα πρέπει να εξυπηρετούν ευρύ φάσμα σκοπών, όπως η δημιουργία νέων δικτύων, η ανταλλαγή πείρας, η συμβολή στην ανάπτυξη ικανοτήτων, η διευκόλυνση της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης και η πραγματοποίηση πιλοτικών επενδύσεων. Τα αποτελέσματα και ο αντίκτυπος στους στόχους πολιτικής μπορούν όντως να διαπιστωθούν μόνο σε βάθος χρόνου. Υπό την έννοια αυτή, ακόμη και τα μικρής κλίμακας έργα μπορεί να αποτελέσουν σημαντικούς φορείς προώθησης της ανάπτυξης. Παραδείγματος χάριν, στο πλαίσιο του έργου PRESTO δεν πραγματοποιήθηκαν μόνο επενδύσεις σε τεχνικές επεξεργασίας λυμάτων αλλά δόθηκε επίσης προσοχή στην αύξηση των ικανοτήτων του προσωπικού λειτουργίας των σταθμών επεξεργασίας λυμάτων, των σχεδιαστών των σταθμών, καθώς και του προσωπικού των πανεπιστημίων που παρέχει κατάρτιση στους μελλοντικούς μηχανικούς στον τομέα των λυμάτων.

Κοινή απάντηση της Επιτροπής στα σημεία 111 και 112

Η Επιτροπή θα προτιμούσε η ενσωμάτωση της EUSBSR στα προγράμματα των ΕΔΕΤ στην περιοχή της Βαλτικής θάλασσας να είναι ισχυρότερη. Λαμβάνει υπόψη ότι το επίπεδο ανάληψης δεσμεύσεων έναντι της στρατηγικής ποικίλλει μεταξύ των εμπλεκόμενων κρατών μελών και περιφερειών, αντικατοπτρίζοντας έτσι τις διαφορετικές εθνικές και περιφερειακές προτεραιότητες.

Ωστόσο, τα προγράμματα παρέχουν δυνατότητες για χρηματοδότηση της εφαρμογής της EUSBSR. Για παράδειγμα, η Λιθουανία δίνει κάποιες προτεραιότητες στο πλαίσιο της διαδικασίας επιλογής σε έργα που συμβάλλουν στην EUSBSR (έμφαση στην πτυχή της συνεργασίας / των διεθνών συμπράξεων) και σκοπεύει να οργανώσει ειδικές προσκλήσεις υποβολής προτάσεων όπου απαιτηθεί. Η Σουηδία προγραμματίζει επίσης να ορίσει κριτήρια επιλογής για έργα σημαντικά για την EUSBSR και σκοπεύει να κατανείμει πόρους σε τομείς για ανάληψη πρωτοβουλιών και/ή εκτέλεση έργων σύμφωνα με τον ορισμό στο σχέδιο δράσης της στρατηγικής. Η διαδικασία εφαρμογής των επιμέρους προγραμμάτων θα καταδείξει σε ποιον βαθμό θα αξιοποιηθούν αυτές οι δυνατότητες.

Συμπεράσματα και συστάσεις

115

Η ΟΠΥ και η HELCOM επιδιώκουν τον ίδιο στόχο —μια Βαλτική θάλασσα που δεν είναι ευτροφική. Η επίτευξη καλής κατάστασης βάσει της ΟΠΥ θεωρείται επαρκής για την επίτευξη του στόχου της HELCOM.

Τα σχέδια των κρατών μελών για τη μείωση των θρεπτικών ουσιών τα οποία βασίζονται στα οικεία σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού χαρακτηρίζονται από χαμηλό βαθμό φιλοδοξίας, διότι κατά κύριο λόγο παρουσιάζουν απλώς τα «βασικά μέτρα» που ισχύουν ήδη για την εφαρμογή των οδηγιών της ΕΕ σχετικά με τις συγκεκριμένες δραστηριότητες που προκαλούν ρύπανση με θρεπτικές ουσίες, κυρίως τα αστικά λύματα και η γεωργία, και δεν προσδιορίζουν τον τρόπο με τον οποίο τα μέτρα αυτά πρέπει να ενισχυθούν για να καταστεί δυνατή η επίτευξη συνθηκών θρεπτικών ουσιών που συνάδουν με την καλή κατάσταση. Έχουν συμπεριληφθεί λίγα νέα μέτρα σύμφωνα με το άρθρο 11 παράγραφος 3 στοιχείο η) της ΟΠΥ για τον έλεγχο των διάχυτων πηγών ρύπανσης (απουσιάζουν κυρίως έλεγχοι των διάχυτων πηγών φωσφορικών ενώσεων) και τα «συμπληρωματικά μέτρα» είναι ασαφή ως προς τη συνολική αναμενόμενη συμβολή τους. Η Επιτροπή επισήμανε το ζήτημα αυτό κατά την αξιολόγηση των πρώτων ΣΔΛΑΠ⁵ και κατά την αξιολόγηση των πρώτων προγραμμάτων μέτρων⁶ ως σημαντικό τομέα που χρήζει βελτιώσεων και παρότρυνε τα κράτη μέλη να αναλάβουν σχετική δράση στα δεύτερα ΣΔΛΑΠ.

116

Τον Οκτώβριο του 2012 τα κράτη μέλη υπέβαλαν έκθεση στην Επιτροπή σχετικά με τους περιβαλλοντικούς στόχους τους, δυνάμει της οδηγίας-πλαισίου για τη θαλάσσια στρατηγική. Ορισμένα κράτη μέλη ήταν περισσότερο φιλόδοξα από άλλα κατά τον καθορισμό στόχων μείωσης της πίεσης υπό τη μορφή των στόχων μείωσης του φορτίου εισροών θρεπτικών ουσιών (βλέπε επίσης σημείο 17).

Σύσταση 1 α)

Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση και θεωρεί ότι έχει ήδη εφαρμοστεί όσον αφορά την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα (ΟΠΥ) και ότι πρόκειται να εφαρμοστεί όσον αφορά την οδηγία-πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική (ΟΠΘΣ).

Η απαίτηση υποβολής εκθέσεων στο πλαίσιο της ΟΠΥ για τον δεύτερο κύκλο σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού υποχρεώνει τα κράτη μέλη να υποβάλουν εκθέσεις σχετικά με τη μείωση του φορτίου θρεπτικών ουσιών που είναι αναγκαία για την επίτευξη συνθηκών θρεπτικών ουσιών οι οποίες είναι συνεπείς με την καλή κατάσταση βάσει της ΟΠΥ (αυτό θα περιλαμβάνει το φορτίο θρεπτικών ουσιών που είναι αναγκαίο για την εκπλήρωση των στόχων της ΟΠΘΣ εφόσον τα κράτη μέλη υιοθετήσουν την κατάλληλη προσέγγιση).

Όσον αφορά την ΟΠΘΣ, η Επιτροπή θα λάβει υπόψη την παρούσα σύσταση μαζί με την ανάλυση του τρέχοντος κύκλου προγραμμάτων μέτρων κατά τον καθορισμό των απαιτήσεων υποβολής εκθέσεων για τον επόμενο κύκλο.

Σύσταση 1 β)

Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση και σημειώνει ότι η εφαρμογή της βρίσκεται σε εξέλιξη.

Όσον αφορά την ΟΠΥ, δόθηκε συνέχεια στις ελλείψεις ως προς την παρακολούθηση και την αξιολόγηση που εντοπίστηκαν στα πρώτα ΣΔΛΑΠ μέσω διμερών συζητήσεων με τα κράτη μέλη. Συμφωνήθηκαν δράσεις με τα κράτη μέλη για τη βελτίωση της κατάστασης όσον αφορά την παρακολούθηση και την αξιολόγηση και η Επιτροπή θα επανεξετάσει το ζήτημα αυτό στο πλαίσιο της αξιολόγησης του δεύτερου κύκλου ΣΔΛΑΠ που θα λάβει χώρα εντός του 2017.

Στο πλαίσιο της ΟΠΘΣ, τα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει προγράμματα παρακολούθησης για την αξιολόγηση της προόδου που σημειώνεται όσον αφορά την επίτευξη καλής περιβαλλοντικής κατάστασης και των σχετικών στόχων. Το σχέδιο αξιολόγησης της Επιτροπής για τα προγράμματα παρακολούθησης της Βαλτικής θάλασσας καταδεικνύει ότι τα περισσότερα κράτη μέλη έχουν συμπεριλάβει την παρακολούθηση της εισροής θρεπτικών ουσιών (για παράδειγμα: επίπεδα εισροής θρεπτικών ουσιών από χερσαίες πηγές, θρεπτικών ουσιών από την ατμόσφαιρα και λιπασμάτων και άλλων ουσιών πλούσιων σε άζωτο και φώσφορο, μεταξύ άλλων).

Επιπλέον, είναι σε εξέλιξη εργασίες οι οποίες αναμένεται να οδηγήσουν στην κατάρτιση εγγράφου καθοδήγησης το 2018 με σκοπό τη σύγκριση των προτύπων για τις θρεπτικές ουσίες που έχουν οριστεί από τα κράτη μέλη για την ΟΠΥ και την ΟΠΘΣ, με σκοπό να διασφαλιστεί ότι τα εν λόγω πρότυπα συμμορφώνονται με τα βιολογικά πρότυπα και να γίνει κατανοητός ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούνται από τα κράτη μέλη κατά τον σχεδιασμό των προγραμμάτων μέτρων τους.

Σύσταση 1 γ)

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σύσταση αυτή απευθύνεται στα κράτη μέλη.

118

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η Γερμανία και η Φινλανδία συμμορφώνονται με την οδηγία, σύμφωνα με τη μεθοδολογία της Επιτροπής για την αξιολόγηση της συμμόρφωσης, εφόσον επιτυγχάνουν ποσοστό συμμόρφωσης 99 % ή υψηλότερο. Τα τέσσερα άλλα κράτη μέλη της Βαλτικής θάλασσας που κλήθηκαν να συμμορφωθούν πλήρως με την οδηγία το 2012 κατέγραψαν υψηλά ποσοστά συμμόρφωσης, της τάξης του 89 % και άνω.

Όπου υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία καθυστερημένης εφαρμογής ή συμμόρφωσης, δρομολογήθηκαν διαδικασίες «EU Pilot» ή κινήθηκαν διαδικασίες επί παραβάσει από την Επιτροπή και ακολουθούνται οι συνήθεις διαδικασίες.

120

Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι ενέργειες στις οποίες προέβη ήταν οι ενδεδειγμένες. Τόσο στη Συνθήκη όσο και στην πάγια νομολογία του Δικαστηρίου ορίζεται σαφώς ότι η Επιτροπή διαθέτει ευρύ περιθώριο εκτίμησης ως προς τον χρόνο κίνησης διαδικασιών επί παραβάσει σύμφωνα με τον ρόλο της ως θεματοφύλακα των Συνθηκών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα εναλλακτικά εργαλεία ή ο πολιτικός διάλογος μπορεί να αποτελέσουν αποτελεσματικότερη προσέγγιση από την κίνηση διαδικασιών επί παραβάσει.

Επιπλέον, η Επιτροπή αποφάσισε να περιμένει έως ότου παρέλθουν αρκετές μεταβατικές προθεσμίες προτού δρομολογήσει διαδικασίες «EU Pilot» ούτως ώστε, για λόγους αποδοτικότητας, η διαδικασία να περιλαμβάνει περισσότερα δεδομένα από την άποψη του αριθμού των καλυπτόμενων κρατών μελών και οικισμών.

Τέλος, η Επιτροπή έλαβε υπόψη τις διαφορετικές περιόδους εφαρμογής (14 έτη για τα κράτη μέλη της ΕΕ-15 έναντι 3 έως 11 ετών για τα κράτη μέλη της ΕΕ-10 που προσχώρησαν στην ΕΕ το 2004) κατά τη δρομολόγηση των δράσεων «EU Pilot» και των διαδικασιών επί παραβάσει.

Σύσταση 2 α)

Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση αυτή και θεωρεί ότι έχει ήδη εφαρμοστεί σε οικισμούς με ι.π. άνω των 2 000 μονάδων. Στους εν λόγω οικισμούς, η οδηγία για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων προβλέπει την εγκατάσταση συστημάτων συλλογής ή μεμονωμένων ή κατάλληλων συστημάτων και, ως εκ τούτου, η Επιτροπή θεωρεί ότι υπάρχει νομικό πλαίσιο σε επίπεδο ΕΕ. Ωστόσο, η Επιτροπή τονίζει ότι δεν μπορεί να υποχρεώσει τα νοικοκυριά να συνδεθούν με τα αποχετευτικά δίκτυα καθώς αυτό εμπίπτει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών και αποτελεί απόφαση εθνικής πολιτικής.

Σύσταση 2 β)

Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση αυτή, η οποία βασίζεται στο άρθρο 9 της ΟΠΥ. Η Επιτροπή θα αξιολογήσει την εφαρμογή της εν λόγω σύστασης στο πλαίσιο της συνολικής αξιολόγησης του δεύτερου κύκλου σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού που προβλεπόταν να έχουν εγκριθεί από τα κράτη μέλη έως τις 22 Δεκεμβρίου 2015.

Σύσταση 2 γ)

Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση και καταβάλλει προσπάθειες για τη βελτίωση της διαδικασίας υποβολής εκθέσεων στο πλαίσιο της οδηγίας για την επεξεργασία αστικών λυμάτων που αποτελεί τη βάση για την αξιολόγηση της συμμόρφωσης.

Σύσταση 2 δ)

Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση.

Σύσταση 2 ε)

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σύσταση αυτή απευθύνεται στα κράτη μέλη.

Σύσταση 2 στ)

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η σύσταση αυτή απευθύνεται στα κράτη μέλη.

123

Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η πολλαπλή συμμόρφωση δεν αποτελεί μηχανισμό για την επιβολή της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής νομοθεσίας, αλλά στοχεύει μεταξύ άλλων «να καταστεί η ΚΓΠ πιο συμβατή με τις προσδοκίες της κοινωνίας» [βλέπε αιτιολογική σκέψη 54 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1306/2013]. Η πολλαπλή συμμόρφωση συνδέει τις ενισχύσεις στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής (ΚΓΠ) με την τήρηση ορισμένων κανόνων, ενώ η παραβίαση των κανόνων αυτών οδηγεί σε μείωση των ενισχύσεων στο πλαίσιο της ΚΓΠ. Η πολλαπλή συμμόρφωση θα πρέπει καταρχήν να χρησιμοποιεί τα υφιστάμενα συστήματα ελέγχου. Ωστόσο, θα πρέπει επίσης να εξασφαλίζει ελάχιστο ποσοστό ελέγχων, σε περίπτωση που το σύστημα ελέγχου της τομεακής νομοθεσίας δεν είναι επαρκώς αποτελεσματικό.

124

Η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι η συμμόρφωση με τις υποχρεωτικές απαιτήσεις των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού δεν μπορεί να διασφαλιστεί μέσω γεωργο-περιβαλλοντικών μέτρων τα οποία παρέχουν στήριξη μόνο για εθελοντικές δράσεις. Ωστόσο, πολλά ΠΑΑ περιελάμβαναν εξαρχής ορισμένα μέτρα (επενδύσεις, κατάρτιση, γεωργοπεριβαλλοντικά μέτρα) που εστίαζαν στην επίτευξη στόχων σχετικών με τα ύδατα.

Κατά την περίοδο 2007-2013, η στήριξη για υποχρεωτικά μέτρα αποθήκευσης κοπριάς περιορίστηκε σε εκείνα που προέκυψαν από τα νέα κοινοτικά πρότυπα τα οποία απέρρεαν από την οδηγία για τη νιτρορύπανση όπως εφαρμόστηκε από τα κράτη μέλη.

Για την περίοδο 2014-2020, το ειδικό μέτρο που αφορά την υλοποίηση δράσεων σε σχέση με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα έχει ενταχθεί σε αρκετά προγράμματα.

Επιπλέον, κατά την έγκριση των προγραμμάτων για την περίοδο 2014-2020, η Επιτροπή σχολίασε την ανάγκη τα κράτη μέλη να κάνουν μεγαλύτερη χρήση της στόχευσης, μεταξύ άλλων για ζητήματα σχετικά με τα ύδατα.

Όσον αφορά τις κυρώσεις στον τομέα της προστασίας των υδάτων, η επιβολή τους εναπόκειται στα κράτη μέλη (πέραν των κανόνων της πολλαπλής συμμόρφωσης) εφόσον απαιτείται και στις περιπτώσεις που μπορεί να διαπιστωθεί ατομική ευθύνη σε σχέση με τη ρύπανση.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι δεν υπάρχει εγγενής δυσκολία κατά την εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» στη γεωργία. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να επιβληθεί φόρος στη χρήση λιπάσματος ή κοπριάς. Στο πλαίσιο φιλόδοξων προγραμμάτων δράσης για τη νιτρορύπανση και των βασικών μέτρων της ΟΠΥ θα μπορούσαν να θεσπιστούν σαφείς έλεγχοι για τη μείωση της ρύπανσης στην πηγή.

Βλέπε επίσης τις απαντήσεις της Επιτροπής στα σημεία 91 έως 99.

125

Η νέα οικολογική εστίαση της αρχιτεκτονικής της ΚΓΠ που περιέχει απαιτήσεις οικολογικής μέριμνας στον πυλώνα Ι επηρεάζει την αγροτική ανάπτυξη. Οι δράσεις που λαμβάνουν στήριξη βάσει των απαιτήσεων αυτών δεν μπορούν να λαμβάνουν γεωργο-περιβαλλοντικο-κλιματικές ενισχύσεις, προκειμένου να αποφευχθεί η διπλή χρηματοδότηση.

Όταν δεν υπάρχουν οι σχετικές νομικές βάσεις, δεν μπορούν να ενεργοποιηθούν ορισμένα μέτρα αγροτικής ανάπτυξης. Αυτό ισχύει για το μέτρο των ενισχύσεων βάσει της οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα, το οποίο μπορεί να εφαρμοστεί μόνον εφόσον έχουν θεσπιστεί σχέδια διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού και τα αντίστοιχα προγράμματα μέτρων. Ωστόσο, τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να τροποποιούν τα προγράμματά τους καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου προγραμματισμού.

Παρότι αυτού του είδους οι τροποποιήσεις ενδέχεται να αυξήσουν τη διοικητική επιβάρυνση, θα πρέπει να εκτιμηθούν στο πλαίσιο της συμπληρωματικής προστιθέμενης αξίας τους για την επίτευξη των στόχων και των προτεραιοτήτων των προγραμμάτων.

Σύσταση 3 α)

Η Επιτροπή αποδέχεται τη σύσταση αυτή και έχει δρομολογήσει διαδικασία για την εφαρμογή της. Η Επιτροπή ζητεί από τα κράτη μέλη κατά την αναθεώρηση των ευπρόσβλητων από νιτρορύπανση ζωνών τους και των προγραμμάτων δράσης τους κατά της νιτρορύπανσης να λαμβάνουν υπόψη τις πληροφορίες της ΟΠΥ σχετικά με τις πιέσεις που ασκούνται εξαιτίας της ρύπανσης με θρεπτικές ουσίες που προέρχεται από τη γεωργία. Αυτό έχει ουσιώδη σημασία για τον έλεγχο της ρύπανσης στην πηγή, ιδίως στα κράτη μέλη όπου οι εθνικές κανονιστικές διατάξεις για την εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση αποτελούν το μοναδικό νομικό μέσο για τον έλεγχο των απωλειών θρεπτικών ουσιών από τον γεωργικό τομέα.

Τα κράτη μέλη πρέπει να αναφέρουν στον δεύτερο κύκλο σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού τον βαθμό στον οποίο η εφαρμογή της οδηγίας για τη νιτρορύπανση επαρκεί για την αντιμετώπιση της προερχόμενης από τη γεωργία ρύπανσης με θρεπτικές ουσίες, καθώς και τα επιπρόσθετα βασικά και συμπληρωματικά μέτρα της ΟΠΥ που θα προγραμματιστούν για την αντιμετώπισή της. Αυτό θα βοηθήσει τα κράτη μέλη και την Επιτροπή να κατανοήσουν τα σημεία στα οποία απαιτείται περαιτέρω δράση.

Σύσταση 3 β)

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι συστάσεις αυτές απευθύνονται στα κράτη μέλη.

126

Σχετικά με την EUSBSR, τα κράτη μέλη επέλεξαν μια πολύ «χαλαρή» δομή διακυβέρνησης. Δεν δημιουργήθηκαν νέοι θεσμοί ή δομές του Συμβουλίου. Η Επιτροπή θεωρεί ότι η στρατηγική της ΕΕ για την περιοχή της Βαλτικής θάλασσας (EUSBSR) έχει συμβάλει επιτυχώς στην προαγωγή της προστασίας του περιβάλλοντος στη Βαλτική θάλασσα.

127

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η συμβολή των ειδικών εμβληματικών έργων στη μείωση των θρεπτικών ουσιών μπορεί να μετρηθεί. Τα εμβληματικά έργα εξυπηρετούν ευρύ φάσμα σκοπών και ακόμη και τα μικρής κλίμακας έργα μπορούν να αποτελέσουν σημαντικούς παράγοντες προώθησης της ανάπτυξης. Τα συγκεκριμένα αποτελέσματα και ο αντίκτυπος στους στόχους πολιτικής μπορούν να εκτιμηθούν μόνο σε βάθος χρόνου.

128

Η Επιτροπή συμφωνεί με την ανάλυση του Ελεγκτικού Συνεδρίου και θα προτιμούσε η ενσωμάτωση της EUSBSR στα προγράμματα των ΕΔΕΤ στην περιοχή της Βαλτικής θάλασσας να είναι ισχυρότερη. Λαμβάνει υπόψη ότι το επίπεδο ανάληψης δεσμεύσεων έναντι της στρατηγικής ποικίλλει μεταξύ των εμπλεκόμενων κρατών μελών και περιφερειών, αντικατοπτρίζοντας έτσι τις διαφορετικές εθνικές και περιφερειακές προτεραιότητες.

1http://ec.europa.eu/environment/water/water-framework/pdf/3rd_report/CWD-2012-379_EN-Vol2.pdf

2http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52015DC0120&from=EL

3http://ec.europa.eu/environment/water/water-framework/pdf/3rd_report/CWD-2012-379_EN-Vol2.pdf

4http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52015DC0120&from=EL

5http://ec.europa.eu/environment/water/water-framework/pdf/3rd_report/CWD-2012-379_EN-Vol2.pdf

6http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52015DC0120&from=EL

QJ-AB-16-005-EL-E    ISSN 1977-5660

Η Βαλτική θάλασσα είναι μία από τις πλέον μολυσμένες θάλασσες του πλανήτη. Η καταπολέμηση του ευτροφισμού, ο οποίος προκαλείται από φορτία θρεπτικών ουσιών προερχόμενων κυρίως από τη γεωργία και τα αστικά λύματα, συνιστά σημαντική πρόκληση. Δυνάμει της σύμβασης του Ελσίνκι, όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ και οι τρίτες χώρες που βρέχονται από τη Βαλτική θάλασσα, καθώς και η ΕΕ δεσμεύονται να διασφαλίσουν την περιβαλλοντική προστασία της Βαλτικής θάλασσας. Το νομικό πλαίσιο της ΕΕ υποχρεώνει τα κράτη μέλη να υλοποιούν μέτρα για τη μείωση του υπερβολικού φορτίου θρεπτικών ουσιών και την επίτευξη της καλής κατάστασης των θαλάσσιων υδάτων. Μάλιστα, η ΕΕ συγχρηματοδοτεί ορισμένα από αυτά τα μέτρα. Το Συνέδριο εξέτασε κατά πόσον οι δράσεις της ΕΕ συνέβαλαν αποτελεσματικά στην προσπάθεια των κρατών μελών να μειώσουν τα φορτία θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα. Καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι η πρόοδος που σημειώθηκε χάρη στις δράσεις αυτές, ως προς τη μείωση των θρεπτικών ουσιών στη Βαλτική θάλασσα ήταν περιορισμένη. Διατυπώνουμε σειρά συστάσεων για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των δράσεων που αποσκοπούν στην καταπολέμηση του ευτροφισμού στη Βαλτική θάλασσα.