Co roku Parlament Europejski i Rada przyjmują roczny budżet UE w ramach długoterminowego budżetu uzgodnionego na okres siedmiu lat, określanego mianem wieloletnich ram finansowych (WRF). Obecne WRF, obejmujące lata 2021–2027, opiewają na ponad 1 200 mld euro, co odpowiada mniej niż 2% wydatków publicznych państw członkowskich UE.
Oprócz standardowego długoterminowego budżetu UE płatności dokonywane są również z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF), który jest jednorazowym, tymczasowym instrumentem finansowym utworzonym w ramach inicjatywy Next Generation EU w celu wsparcia odbudowy gospodarczej i reform po pandemii COVID 19. W latach 2021–2026 państwom członkowskim udostępniono z RRF niemal 600 mld euro wsparcia finansowego.
W obecnych WRF największa część budżetu UE (około 45%) jest finansowana z wpłat państw członkowskich ustalanych proporcjonalnie do ich dochodu narodowego brutto. Do innych źródeł dochodów należą wkłady oparte na podatku od wartości dodanej (około 10%), cła (około 10%) oraz wkłady oparte na odpadach opakowaniowych z tworzyw sztucznych (około 3%). Istotną część dochodów UE (około 18%) stanowią również środki pozyskane w drodze zaciągania długu na finansowanie wsparcia dla państw członkowskich w ramach NGEU.
Środki unijne są wypłacane beneficjentom w postaci pojedynczych płatności lub rocznych transz bądź w formie serii płatności w ramach wieloletnich programów wydatkowania. Obecnie największą część unijnego budżetu WRF przeznacza się na następujące obszary:
- „Zasoby naturalne i środowisko” (około 34%) obejmujące działania UE w dziedzinie klimatu oraz wspólną politykę rolną;
- „Spójność, odporność i wartości” (około 30%) obejmujące inwestycje wspierające rozwój regionalny i transport;
- „Jednolity rynek, innowacje i gospodarka cyfrowa” (około 14%) obejmujące wsparcie badań i rozwoju w różnych sektorach oraz program „Horyzont Europa”;
- „Sąsiedztwo i świat” (około 10%) – obszar ten, zwany również „Globalnym wymiarem Europy”, odnosi się głównie do działań zewnętrznych UE i międzynarodowej współpracy na rzecz rozwoju.
Każdego roku Trybunał przeprowadza kontrolę rocznego sprawozdania finansowego UE oraz stanowiących jego podstawę dochodów i wydatków. Kontrolerzy oceniają, czy:
- sprawozdanie finansowe jest wiarygodne;
- dochody zostały uzyskane;
- płatności dokonano zgodnie z przepisami.
W odniesieniu do każdego obszaru Trybunał przedstawia odrębną opinię: opinię bez zastrzeżeń, opinię z zastrzeżeniem lub opinię negatywną. Należy zauważyć, że Trybunał wydaje dwie odrębne opinie w zakresie wydatków: jedną dotyczącą standardowego budżetu UE, a drugą dotyczącą tymczasowego Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF), który jest głównym filarem unijnego pakietu na rzecz odbudowy po pandemii Next Generation EU (NGEU).
Na podstawie tych kontroli Trybunał wydaje poświadczenie wiarygodności, które ma obowiązek przedstawić Parlamentowi Europejskiemu i Radzie zgodnie z art. 287 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.
Opinia bez zastrzeżeń oznacza, że dane przedstawione w sprawozdaniu finansowym dają prawdziwy i rzetelny obraz sytuacji oraz są zgodne z zasadami sprawozdawczości finansowej i zarządzania finansami, a transakcje leżące u podstaw sprawozdania finansowego są legalne i prawidłowe we wszystkich istotnych aspektach.
Opinia z zastrzeżeniem oznacza, że kontrolerzy nie są w stanie wydać opinii bez zastrzeżeń, lecz wykryte przez nich problemy występują jedynie w niektórych obszarach wydatków.
Opinia negatywna oznacza, że problemy występują powszechnie w różnych obszarach wydatków.
Ta wyrażona w procentach wartość to oszacowana przez Trybunał część środków, która nie powinna była zostać wypłacona z budżetu UE, ponieważ nie została wydana zgodnie z przepisami UE lub z mającymi zastosowanie przepisami krajowymi.
Do typowych błędów należą: płatności na rzecz niekwalifikujących się beneficjentów lub projektów bądź też naruszenia przepisów dotyczących zamówień publicznych przy udzielaniu zamówień na usługi i towary lub realizowaniu inwestycji.
W terminologii dotyczącej kontroli jest to poziom, powyżej którego uważa się, że błędy mają znaczący wpływ. Poziom błędu uważa się za „istotny”, jeżeli istnieje prawdopodobieństwo, iż mógłby on wpłynąć na sposób, w jaki odbiorcy korzystający ze sprawozdania z kontroli podejmują decyzje. Zarówno Trybunał, jak i Komisja Europejska przyjmują do określania istotności próg na poziomie 2%.
Nie. Takie stwierdzenie byłoby niepoprawne, ponieważ między pojęciem błędu a marnotrawstwa występuje istotna różnica.
W ramach kontroli wydatków z budżetu UE Trybunał sprawdza, czy unijne środki finansowe zostały wydane zgodnie z przepisami, czy naliczone koszty zostały właściwie obliczone i czy od samego początku spełniono warunki kwalifikowalności. Jeśli choć jeden z tych wymogów nie został spełniony, Trybunał stwierdza, że wystąpił błąd. To właśnie znajduje odzwierciedlenie w szacowanym przez Trybunał poziomie błędu.
Niemniej, nawet jeśli w płatnościach wystąpiły błędy polegające na niespełnieniu przez projekty lub beneficjentów warunków kwalifikowalności (np. błędy w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego), projekty te lub beneficjenci ci nadal mogą wypracować spodziewane korzyści i w związku z tym płatności tych nie można uznać za marnotrawstwo pieniędzy.
Z drugiej strony wydatki mogą być legalne i prawidłowe, a mimo to stanowić marnotrawstwo pieniędzy. Przykładem takich wydatków, o którym Trybunał wspomniał w jednym z wcześniejszych sprawozdań, jest infrastruktura portowa wybudowana bez należytego uwzględnienia prognozowanego wolumenu przewozów towarowych.
W większości przypadków informacje, jakimi dysponuje Trybunał, nie wskazują na nadużycia. Nadużycie finansowe jest z definicji aktem umyślnego oszustwa popełnionego w celu odniesienia korzyści. Choć w toku standardowych procedur kontrolnych może być trudno stwierdzić, że doszło do nadużycia finansowego, każdego roku w trakcie badań Trybunał wykrywa szereg przypadków podejrzenia popełnienia nadużycia.
Chociaż Trybunał nie jest odpowiedzialny za prowadzenie dochodzeń w sprawach podejrzeń nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe UE, przyczynia się do zwalczania nadużyć finansowych przynoszących szkodę budżetowi UE poprzez zgłaszanie przypadków podejrzeń ich wystąpienia Europejskiemu Urzędowi ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) lub Prokuraturze Europejskiej (EPPO).
Zadaniem Trybunału jest wydawanie poświadczenia wiarygodności dotyczącego wiarygodności sprawozdania finansowego UE oraz legalności i prawidłowości transakcji leżących u jego podstaw. Trybunał analizuje budżet UE oraz sposób, w jaki Komisja Europejska zarządza nim wspólnie z państwami członkowskimi. Metodyka kontroli przeprowadzanej przez Trybunał nie została opracowana z myślą o szacowaniu poziomu błędu dla poszczególnych państw członkowskich, ponieważ wymagałoby to znacznych dodatkowych zasobów. Przedstawienie szczegółowych informacji na temat poszczególnych krajów należy jednak do zadań Komisji Europejskiej – jako instytucji odpowiedzialnej za zarządzanie budżetem UE – która czyni to w rocznych sprawozdaniach z działalności.
Niemniej w sprawozdaniu rocznym Trybunał odnosi się do konkretnych państw członkowskich, grup beneficjentów i regionów, gdy przedstawia przykłady ilustrujące ustalenia kontroli. Trybunał podaje również informacje dotyczące poszczególnych państw członkowskich, regionów i grup beneficjentów, gdy przestawia wyniki badania transakcji objętych kontrolą w obszarach wydatków „Spójność” i „Zasoby naturalne”, a także w odniesieniu do wydatków w ramach RRF. Przykłady te pozwalają zorientować się w liczbie skontrolowanych transakcji w poszczególnych państwach członkowskich oraz liczbie transakcji zawierających skwantyfikowane błędy. Danych tych nie należy jednak interpretować jako obrazujących poziom błędu w poszczególnych państwach członkowskich.
